South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd., Stryd Bute a Herbert Street, Caerdydd

Mae’n debyg bod South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd. wedi dechrau gweithredu yng Nghaerdydd fymryn cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ni cheir unrhyw gyfeiriad ato cyn 1913, ond y flwyddyn honno wnaeth Cyfarwyddiadur y Western Mail restru’r cwmni yn 43 Bute Street. Erbyn 1915, roedd y cwmni’n meddiannu ar safle mawr ar gornel yn wynebu Bute Street a Herbert Street, lle’r oedd yn cynhyrchu ac yn cyflenwi oferôls, dyngarîs, driliau, crysau, singledi a siwtiau oel caci a gwyn. Ym 1915, cafodd y cwmni ei gontractio i gynhyrchu miloedd o gitbagiau ar gyfer Corfflu’r Fyddin Gymreig am 1/11½d (ychydig yn llai na 10 ceiniog) yr uned.

D1093-2-21 to 44 021 (SWARE)

Ym 1940, cafodd y cwmni ganiatâd i adeiladu estyniad i’w ffatri, a chredir bod darlun Mary Traynor yn portreadu wyneb yr estyniad hwn ar Herbert Street. Lluniwyd y cynlluniau ar gyfer yr estyniad gan T. Elvet Llewellyn, pensaer o Gaerdydd.

Erbyn y 1950au, roedd y cwmni’n marchnata ei gynhyrchion o dan yr enw brand Stamana (cywasgiad o STAndardMANufActuring yn ôl pob tebyg) ac mae cyfeirlyfrau yn dangos ei fod yn dal i weithredu o’r un safle – yr adnabuwyd erbyn hynny yn Stamana House – yn y 1970au. Bellach, mae’r adeilad wedi cael ei ddymchwel; mae rhan o’i safle wedi cael ei defnyddio i ledaenu’r ffordd, ac mae’r gweddill yn llecyn gwyrdd wedi’i dirlunio erbyn hyn ar ochr ddwyreiniol Stryd Bute rhwng Herbert Street a’r llwybr i gerddwyr a beicwyr sy’n arwain o dan reilffordd Bae Caerdydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/21]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer estyniad i adeilad ffatri premises, 42 Bute Street, 1940 [BC/S/1/34142]
  • Western Mail Cardiff Directory, 1913
  • The City and Port of Cardiff – Official Handbook, 1955
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://cymru1914.org/cy/view/archive_file/3907059/3
Advertisements

Marchnad Nonpareil, James Street, Caerdydd

Yn ystod yr wythnosau nesaf, bydd ein blog yn dychwelyd at dynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym.  Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol ac unigryw gan Mary Traynor, artist o Gaerdydd, sydd wrthi ers diwedd y 1960au yn ceisio tynnu lluniau o adeiladu Caerdydd a’r ardal gyfagos sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel.  Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos mewn amgueddfeydd amrywiol dros y blynyddoedd ac mae’n tynnu sylw at lawer o adeiladau sydd wedi diflannu ers hynny.  Mae’r casgliad yn cynnwys ei llyfrau braslunio a’i gwaith rhydd, yr oedd rhai ohonynt wedi’u fframio ac yn cael eu harddangos cyn hynny.  Mae’r brasluniau a’r paentiadau hyn yn ategu sawl cyfres arall o gofnodion a gedwir yn yr archifau, gan ddarparu ffynhonnell werthfawr i’r rhai hynny sy’n ymchwilio i hanes adeiladau yn yr ardal.

Mae David Webb, sy’n wirfoddolwr yn Archifau Morgannwg, wedi bod yn defnyddio’r cofnodion hyn i ymgymryd â gwaith ymchwil i hanes rai o’r adeiladau a gaiff eu cynnwys yn rhan o waith celf Mary Traynor.

Roedd Marchnad Nonpareil yn sefyll ar gornel James Street a Louisa Street, yn ardal Butetown o Gaerdydd.  Roedd yr adeilad wedi’i leoli yn rhifau 48 a 49 James Street tan tua 1905 pan gafodd y stryd ei hail-rifo ac yna roedd yr adeilad yn meddiannu rhifau 27 a 29.

d1093-2- 025 Non Pareil Market, James Street_compressed

Mae plac carreg uwchben trydydd llawr rhif 27 (49 gynt) yn dweud ‘The Nonpareil Market 1889’ sydd wedi bod yn fater o ddirgelwch.  Roedd y safle yno cyn y flwyddyn honno – ceisiwyd cymeradwyaeth i ychwanegu’r trydydd llawr mor fuan â 1871.  Yn 1889, derbyniodd Frederick Ward, cigydd, gymeradwyaeth adeiladu ar gyfer addasiadau i 48 a 49 felly gellid tybio bod y plac wedi’i osod fel rhan o’r gwaith hwn.  Fodd bynnag, mae’r rheswm dros wneud hynny yn aneglur.  Mae Nonpareil yn air Ffrengig, sy’n golygu heb ei ail, ond nid oes unrhyw gofnod o’r enw ‘Marchnad Nonpareil’ yn cael ei ddefnyddio fel cyfeiriad neu enw busnes yno.  Roedd busnes Ward wedi’i leoli yn rhif 49, ac roedd siop yn rhif 48 a oedd yn cael ei rhedeg gan yr entrepreneur enwog, Solomon Andrews.  Gan fod Andrews yn rhan o’r fasnach adeiladu hefyd, gellir honni mai ef oedd tu ôl i osod y plac – ond nid oes tystiolaeth i ddangos hynny.

Roedd Ward & Co, Cigyddion Môr, dal wedi’u rhestru yma yng Nghyfeiriadur 1972 Kelly’s – a oedd, erbyn hynny, wedi estyn i siop flaenorol Solomon Andrews, ond mae llun Mary Traynor yn dangos fod y safle wedi’i gau erbyn 1980.  Yna cafodd yr adeilad ei ddymchwel fel rhan o ailddatblygiad mawr. Cafodd rhywfaint o’r safle ei gymryd ar gyfer lledaenu’r ffordd, ond mae fflatiau modern bellach yn meddiannu gweddill y safle ar Louisa Place.    Mae’r plac ‘Nonpareil Market’ wedi’i ail-osod yn agos at ei lleoliad gwreiddiol, mewn mynedfa fwaog dros lwybr troed i mewn i’r datblygiad newydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/20]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 49 James Street, 1871 [BC/S/1/90569]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 48 & 49 James Street, 1889 [BC/S/1/7416]
  • Butcher’s Cardiff District Directory, 1882-83
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://wearecardiff.co.uk/2014/04/18/100-days-in-cardiff-the-non-pareil-market/
  • Williams, Stewart, Cardiff Yesterday, cyf. 31, delwedd 69

“Gofynna i dy fêt olchi dy gefn”: Baddonau Pen y Pwll ym Maes Glo De Cymru

DNCB79_8_188

DNCB/79/8/188: Tri glöwr dienw, Agor Baddon Caerau, 6 Maw 1954

Wrth i’r prosiect Glamorgan’s Blood barhau, mae deunydd yn ymwneud â baddonau pen y pyllau glo yn dod i’r amlwg yng nghasgliad Archifau Morgannwg.

DNCB66-197

DNCB/66/197: Baddonau Pen y pwll, Treharris, Golwg gyffredinol o faddonau pen y pwll, tua 1921

Roedd baddonau pen y pwll, a gyflwynwyd yn y 1920au, o fudd mawr i’r bobl oedd yn gweithio ym maes glo de Cymru. Cyn baddonau pen y pwll, byddai glowyr yn mynd adre o’r gwaith mewn dillad brwnt, yn wlyb diferu â dŵr a chwys. Roedd hyn yn ychwanegu at beryglon eu gwaith oherwydd byddai’n cynyddu’r tebygolrwydd o drosglwyddo salwch. Daeth baddonau pen y bwll â rhywfaint o ddiogelwch yn erbyn y fath afiechydon, gyda chawodydd a chyfleusterau newid yn caniatáu i’r glowyr fynd adre mewn dillad glân a sych. 1

Nid oedd yn rhaid i’r glowyr olchi yn ystafell fyw y teulu mwyach – byddai gwraig y glöwr yn paratoi bath ac yn glanhau a golchi ei ddillad brwnt. Byddai hyn yn dod â dwst glo a budreddi i mewn i gartref y teulu. Roedd y gwaith o baratoi dŵr y bath hefyd yn beryglus i deulu’r glöwr:

…many children were badly scalded – and often died – as a result of falling into prepared bath water or upsetting water which was being boiled in readiness for the bath. One south Wales coroner claimed that he conducted more inquests into the deaths of children who were scaled than he did into miners who were killed underground. 2

DNCB66-3

DNCB/66/3: Glöwr yn y baddon, Penalltau, tua 1930

Un o’r prif gasgliadau sy’n cynnwys gwybodaeth am Faddonau Pen y Pwll yw casgliad cynlluniau adeiladu’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Fel rhan o’r prosiect Glamorgan’s Blood, mae’r archifydd a gwarchodwr y prosiect wrthi’n gweithio gyda’i gilydd i gatalogio’r deunydd a’i asesu i nodi’r gofynion trin a storio.

DNCB-14-2-10 Abercynon Pithead Baths cropped compressed

DNCB/1/4/2/10: Baddonau Pen y Pwll Abercynon, Ebr 1950

Mae meintiau, prosesau a deunyddiau amrywiol y casgliad hwn yn her o safbwynt cadwraeth ac o ran gofynion storio, mynediad at ddeunydd a chadwraeth hirdymor. Mae’r cynlluniau ar gyfer baddonau pen y pwll yng nghasgliad y Bwrdd yn dangos amrywiaeth o dechnegau a phrosesau gwahanol ar gyfer cynhyrchu darluniau pensaernïol.  Diazoteipiau, glasbrintiau a darluniau pensil ac inc sy’n ymddangos gan amlaf, ar amrywiaeth o swbstradau.  Mae enghreifftiau o brintiau golchi, lithograffau jél a phrintiau halid arian hefyd i’w gweld yn y casgliad, sy’n dod â heriau cadwraeth gwahanol.  Yr her gadwraeth flaenllaw yw’r cymhorthion asetad sydd wedi dirywio a ddefnyddiwyd fel deunydd amlinellu ac fel negydd i greu cynlluniau dyblyg. Maent i’w gweld yn y casgliad hwn fel sylfaen i ddarluniau pensil ac inc a diazoteipiau. Mae’r rhan fwyaf o’r cynlluniau asetad hyn yn dangos dirywiad plastig datblygedig ar ffurf breuo sydd wedi achosi iddynt gracio a malu, sy’n golygu eu bod yn amhosibl i’w cynhyrchu yn yr ystafell chwilio.  Digideiddio fydd yr unig ffordd o sicrhau bod y cynlluniau hyn ar gael, gan nad oes llawer o opsiynau o ran triniaeth cadwraeth a chadwraeth hirdymor y math hwn o ddeunydd.

DNCB-60-65-4 shattered plan 2 cropped

DNCB/60/65/4: Enghraifft o Gynllun Wedi Malu, Asetad, 1951

Mae’r cynlluniau’n dangos baddonau pen y pwll o byllau glo ledled de Cymru, yn dyddio rhwng y 1930au a’r 1970au. Drwy gynlluniau llawr, cynlluniau safle a golygon, gall ymchwilwyr weld pa gyfleusterau oedd ar gael i weithwyr y pyllau glo, gan gynnwys mynedfeydd glân a brwnt ar wahân a loceri, cawodydd, ardaloedd glanhau sgidiau, canolfannau triniaeth feddygol a ffreuturau. Wedi gwladoli, daeth y cyfleusterau hyn yn ‘ddarn hanfodol o offer cynhyrchu’, a bydd y cynlluniau a’r deunydd arall yng nghasgliad Archifau Morgannwg yn sicrhau bod yr adeiladau hyn, sydd wedi diflannu i bob pwrpas o dirwedd de Cymru, yn cael eu cofnodi ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

DNCB-1-4-13-2&3 Cwm PHB cropped compressed

DNCB/1/4/13/2-3: Golygfeydd o Faddonau Pwll Glo Cwm, Meh 1952

Louise Clarke, Archifydd Prosiect Glamorgan’s Blood

Stephanie Jamieson, Gwarchodwr Prosiect Glamorgan’s Blood

  1. Evans, Neil; Jones, Dot, ‘A Blessing for the Miner’s Wife: the campaign for pithead baths in the South Wales coalfield, 1908-1950’, Llafur : Journal of Welsh Labour History, t.7
  2. Evans, Neil; Jones, Dot, t.6

Nadolig y Gorffennol ym Morgannwg

Pwy sy’n dwad dros y bryn,
yn ddistaw ddistaw bach;
ei farf yn llaes
a’i wallt yn wyn,
a rhywbeth yn ei sach?

rsz_ddm-49-10_008

Wrth i ni gyrraedd y dyddiau olaf i siopa cyn y Nadolig, mae’n ddiddorol edrych yn ôl ar yr hyn yr oedd ein cyndeidiau’n ei brynu ar gyfer eu Nadoligau hwythau. Mae papurau Sybil Rolley o’r Tyllgoed, Caerdydd (cyf.  D790), sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg, yn dangos yr hyn yr oedd un teulu’n ei brynu ar gyfer eu dathliadau Nadolig.

Mae un gyfrol yn cofnodi’u cyllidebau ar gyfer pob Nadolig o 1951 hyd at 1965, gan ddogfennu eu prydau a chost pethau ‘ychwanegol’ megis addurniadau ac anrhegion! Wrth gwrs, mae hefyd yn cofnodi’r cynnydd ym mhris y Nadolig dros y cyfnod, a’r amrywiaeth o fwyd ac anrhegion yr oedd pobl yn eu derbyn. Roedd y bwyd Nadolig a gofnodwyd yn cynnwys, ymysg pethau eraill, llaeth ‘Ideal’, tuniau cig tafod, blancmange, a Melysion Twrcaidd. Yn fwy cyfarwydd i’n rhestrau siopa Nadolig presennol, byddai Bisgedi Siocled Cadbury, Tango a bocsys ‘Milk Tray’.

rsz_pic_039

rsz_pic_040

Mae’r anrhegion sydd ar y rhestr yn cynnwys cynion, y record ‘Mary’s Boy Child’, sigaréts, a slip neilon gyda phapur £1. Ni cheir ddim un o’r eitemau mwy cyfarwydd y gallem ofyn amdanynt heddiw, fel teganau neu bethau electroneg.

rsz_pic_038

Nid dyma’r unig archif ar thema’r Nadolig sydd gennym. Ymhlith eraill mae cofnodion Siop Adrannol David Morgan (cyf. DDM), sy’n cynnwys llawer o luniau o’r siop yn ystod tymor yr Ŵyl. O thema’r ‘Old Woman who lived in a Shoe’ o’r 1930au, i’r menwod cwningaidd fel coblynnod a Siôn Corn cyhyrog y 1960au, a’r ‘wal o gracyrs’ enwog, mae gennym ddetholiad o luniau sy’n cofnodi hanes y siop dros y Nadolig. Maent yn dangos steils a ffasiynau newidiol cyfnod y Nadolig tra bu David Morgan yn masnachu yng Nghaerdydd.

rsz_ddm-49-4_007

rsz_ddm-49-4-010

rsz_ddm-49-10_017

Gobeithiwn y caiff pob un o’n dilynwyr amser gwych dros yr Ŵyl.

Nadolig Llawen!

‘Adloniant Doniol Hud Artistig’: Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn cefnogi Ymdrech y Rhyfel

Un o’r eitemau mwyaf anarferol yng nghofnodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd a gedwir yn Archifau Morgannwg yw poster (28cm gan 43cm) gyda thaflenni maint cerdyn post ategol yn hysbysebu prynhawn o ‘Humorous Entertainment of Artistic Magic including Sleight of Hand, Novel Magical Effects and Oriental Magic’. I’w gynnal yn Neuadd Cory yng Nghaerdydd, ar 6 Ionawr 1919 am 2pm, roedd y sioe i’w chynnal gan Mr Douglas Dexter, ‘The well-known entertainer of London’. Hefyd, roedd eitemau cerddorol i’w darparu gan Barti Mr Shapland Dobbs.

Poster

Er bod y pynciau a drafodwyd gan ddarlithoedd Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn amrywiol iawn, roedd hyn, heb amheuaeth, yn dir newydd i Gymdeithas a sefydlwyd i astudio’r gwyddorau naturiol. Rhoddwyd yr eglurhad ar gefn y taflenni.

Ticket

Ticket reverse

This invitation is issued by the members of the Cardiff Naturalists’ Society who desire to give a pleasant afternoon to members of the Forces who happen to be in Cardiff.

Er i’r rhyfel ddod i ben  gyda’r Cadoediad ar 11 Tachwedd 1918, roedd miloedd o ddynion a merched yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn aros i ddod adref. Yn Ionawr 1919 roedd Caerdydd yn ganolbwynt mawr i filwyr a oedd yn dychwelyd i dde Cymru. Roedd hefyd nifer o ysbytai milwrol yn y dref a’r ardaloedd cyfagos. Roedd Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn amlwg am chwarae’i rhan wrth helpu i roi adloniant i’r lluoedd arfog. Gallai’r gyngerdd hefyd fod wedi cyfrannu at ‘Bythefnos Diolch’, cyfres o ddigwyddiadau a drefnwyd gan Faer Caerdydd yn Ionawr 1919 i wobrwyo’r milwyr a chodi arian at elusennau gan gynnwys Cronfa’r Brenin i Filwyr a Morwyr Anabl. Roedd yr adloniant am ddim i ‘Filwyr, morwyr a’r llu awyr (boed o Brydain, y Trefedigaethau a Chynghreiriaid) ar wyliau neu sy’n yr Ysbyty’. Roedd y Gymdeithas yn disgwyl i Neuadd Cory fod dan ei sang ac roedd yn lleoliad llawer mwy na’r rhai a ddefnyddiai ar gyfer y rhan fwyaf o’i darlithoedd cyhoeddus. Er hynny, rhybuddiai’r taflenni:

It is regretted that the accommodation will not permit the admission of others than men in uniform.

Roedd Dexter yn ŵr adnabyddus. Fe’i ganed yn Arthur Marks yn Eastbourne ym 1878 ac yn athro wrth ei waith, gwnaeth Dexter gryn argraff fel consuriwr  ac fel cleddyfwr o’r safon orau, a ddewiswyd i dîm Prydain yng Ngemau Olympaidd 1936. Ar brynhawn 6 Ionawr byddai’r rhai a ddaeth draw wedi gweld sgiliau un o brif aelodau’r Cylch Hudol. Ymhlith repertoire Dexter roedd triciau fel y Trywaniad Triphlyg, y’i cadwodd dan gêl, i’r graddau y gwnaeth siwio consuriwr arall a gyhuddodd o ddwyn ei syniadau. Roedd y cyfeiriad at hud artistig fwy na thebyg yn cyfeirio at dric yr oedd Dexter yn ei ddatblygu bryd hynny a oedd yn cynnwys sgarffiau sidan gwyn yn cael eu gosod mewn powlen wag ac yn dod ohoni’n lliwiau, fel petaen nhw wedi’u trochi mewn dei.

Yn Nhrafodion 1919 adroddwyd:

… an entertainment was held at the Cory Hall under the auspices of the Society, to which all of the wounded sailors and soldiers in the Military Hospitals were invited. Over 700 attended and had a thoroughly enjoyable time [Trafodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, Cyf LII, 1919, Caerdydd, 1922].

Heb amheuaeth cafodd Douglas Dexter gryn gymeradwyaeth gan y milwyr. Aeth ymlaen i berfformio mewn nifer o Berfformiadau Royal Variety ac i’r Brenin Siôr V yng Nghastell Windsor ym 1928. Cafodd y Fedal Aur gan y Cylch Hud ym 1926. Ond i Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, fodd bynnag, aeth pethau’n ôl i’r arfer yn ddiweddarach yn y mis gyda darlith gan Dr A E Trueman ar 23 Ionawr 1919, ‘Astudiaeth Ddaearyddol o Ardal Caerdydd.’

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

‘Olla podrida with Nescio quidquid Sauce’: Trafodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd

Mae’r Adroddiad a’r Trafodion a lunnir bob blwyddyn gan Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn cynnig trysor cudd o ddeunydd ar bob agwedd ar y gwyddorau naturiol. Erbyn 1900, roedd y Gymdeithas yn ffynnu, gyda mwy na 500 o aelodau ac adrannau ar wahân ar gyfer archaeoleg, bioleg, daeareg, ffiseg a chemeg. Coladwyd yr adroddiad a’r papurau a gynhyrchwyd gan yr adrannau bob blwyddyn ac fe’u cyhoeddwyd fel cofnod o weithgareddau’r Gymdeithas ac fel cyfraniad at y ddealltwriaeth ehangach o’r gwyddorau naturiol. Gwelir cyfrolau rhwymedig o’r Adroddiad a’r Trafodion o’r adeg y crëwyd y Gymdeithas yn 1967 hyd at 1970 ar silffoedd yr ystafell chwilio yn Archifau Morgannwg. Wrth ddarllen ond un o’r llyfrau (er enghraifft, y gyfrol sy’n cynnwys adroddiadau ar gyfer y cyfnod 1897 i 1902), cewch eich dal, yn syth, gan ystod o ddeunydd wedi’i greu gan aelodau’r Gymdeithas. Mae rhywbeth at ddant a diddordeb pawb bron, gyda phapurau ar:

The Excavations carried out on the site of the Blackfriars Monastery at Cardiff

The Birds of Glamorgan

Effects of a lightning flash

The Great Flood of 1607

Notes on the Psalter of Ricemarch

Notes on the hatchery and fish hatching at Roath Park

The Geology of the Cowbridge District

Meteorological observations in the society’s district.

Fodd bynnag, os ydych yn chwilio am argymhelliad, beth am ddarllen darn gan Robert Drane yn Nghyfrol 33, “Olla podrida with Nescio quidquid Sauce”? Roedd Drane yn un o geffylau blaen y Gymdeithas o’r adeg y cafodd ei chreu yn 1867 hyd at ei farwolaeth yn 1914. Fe oedd aelod gydol oes cyntaf y Gymdeithas ac fe oedd Llywydd y Gymdeithas yn 1896-97. Roedd ganddo ystod eang o ddiddordebau ac roedd yn gyfrannwr rheolaidd at yr Adroddiad a’r Trafodion. Yn yr erthygl o’r enw ‘Olla podrida with Nescio quidquid Sauce’, a gyflwynodd yn gyntaf fel darlith yn adran Fiolegol y Gymdeithas ar 15 Rhagfyr 1898, nododd ganfyddiadau un o lawer o’i ymweliadau â’r ynysoedd oddi ar arfordir Sir Benfro.

rsz_transactions

Yn yr adroddiad, mae Drane yn rhoi arsylwadau manwl ar fywyd gwyllt a’r planhigion ac anifeiliaid lleol y daeth o hyd iddynt ar yr ynysoedd ym Mehefin 1898. Nodweddir ei ysgrifennu gan lygaid craff a di-feth, boed wrth asesu cynnwys stumog Gwylan Y Penwaig a nodweddion corfforol y llygoden Sgomer neu’r amrywiaeth o Fanadl sydd i’w gweld ar Ynys Ramsey. Yn amlwg ymddiddorodd mewn ceisio chwalu theorïau cyfredol a llên gwerin leol ac, yn enwedig, yr awgrymiad ‘nad oes dim sydd wedi’i argraffu’n anghywir’. Er enghraifft, yn y papur, mae’r hawlio bod llygoden Sgomer, yn fwy na thebyg, rywogaeth newydd ac arbennig ac felly’n herio’r barn …awdurdod yn yr Amgueddfa Hanes Naturiol…ei bod yn amrywiaeth leol o’r llygoden goch gyffredin. Mae hefyd yn dod i’r casgliad bod well gan Wylan Y Penwaig ddiet o wyau, gan gynnwys wyau Pâl, yn hytrach na chofnodion lleol sy’n nodi mai cwningod oedd ei phif fwyd.

Gwelir craidd y papur yn ei ymchwiliad o dri maes. Yng ngeiriau Drane ceisiodd i:

…determine the question of the specific difference of the Ringed and Common Guillemot, to find out what the Shearwater feeds on, and obtain some specimens of a large Vole, abundant there, which I am disposed to regard as an Island variety.

Mae’n adrodd yn fanwl ar bob pwnc. Fodd bynnag, fel yr arfer gyda Robert Drane, cewch lawer mwy. Er enghraifft, mae’n condemnio’r …casglwyr wyau ysglyfaethus…ar Ynys Gwales, yn canmol perchennog Ramsey am ofalu am boblogaeth Brain Coesgoch yr ynys ac yn holi perchenogion goleudy South Bishop am ystod a nifer yr adar y’u gwelid.

Gwelir hefyd yn yr adroddiad dameidiau o wybodaeth o’i arsylwad bod gan Bâl ar Sgomer 39 o lymrïod yn ei grombil i weld Gwyfyn Gwlithog ar Ynys Ramsey. Rhaid bod Drane, oedd yn 65 oed ar y pryd, a’i gydymaith oedd yn teithio gydag ef, cyd-aelod a Llywydd yn ddiweddarach o’r Gymdeithas, J J Neale, wedi diddanu a dychryn y bobl leol wrth iddynt edrych dros glogwyni i weld nythod Gwylogod a mynd â ffwng coden ffwg i’w goginio a’i fwyta. O ran hyn, dywedodd:

We took it home and, sliced it, fried it, and ate it for breakfast much to the doubt, if not to the disgust of the natives, who subsequently finding that we suffered no harm regarded us as gods…

Drane

Robert Drane a Joshua John Neale, aelodau o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, tua 1900, cyf.: DXIB23d

Ar gyfer adroddiad cyfoethog a manwl o’r bywyd gwyllt ar Ynysoedd Sir Benfro gyda thipyn o hiwmor a lliw lleol mae ‘Olla podrida with Nescio quidquid Sauce’ yn werth ei ddarllen. O ran y teitl, mwynhaodd Drane osod her i’w gynulleidfa. Roedd papur blaenorol o’r enw ‘A Pilgrimage to Golgotha’ yn amlwg wedi gadael llawer o bobl mewn penbleth o ran ei gynnwys posibl. Esboniodd Robert Drane fod ‘Olla podrida with Nescio quidquid Sauce’, felly, wedi’i ddewis yn ofalus …fel y mae pawb yma heno’n deall yn berffaith…yr hyn rwy’n mynd i siarad amdano…Efallai y byddaf yn gadael i chi ei weithio allan ar eich pen eich hunain. Mae Esboniad Drane ar dudalen 59  Cyfrol 33. Beth am ei ddarllen?

Os oes diddordeb gennych mewn cael gwybod mwy am Robert Drane a’r llawer o adroddiadau amrywiol a luniwyd gan Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, ceir copïau rhwymedig o’r Adroddiad Blynyddol a’r Trafodion ar gyfer 167 i 1970 ar silffoedd yr Ystafell Chwilio yn Archifau Morgannwg.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Hughesovka 1917: Hanes Edith Steel

Mae hanesion y rhan fwyaf o’r teuluoedd Cymreig a fu’n gweithio i’r New Russia Company yn Hughesovka yn dod i ben ym 1917 pan ddychwelon nhw i Brydain yn dilyn cwymp Llywodraeth y Tsar yn nechrau’r flwyddyn. Fod bynnag, roedd llawer o’r gweithwyr tramor wedi byw a gweithio yn Rwsia am lawer o flynyddoedd a’u meibion a’u merched wedi priodi aelodau o deuluoedd lleol yn ardal Donbass.  Roedd y dewis ym 1917 yn llawer mwy cymhleth i deuluoedd o’r fath a dewisodd sawl un i aros yn Rwsia. Mae Archif Ymchwil Hughesovka yn cynnig cipolwg ar fywydau rhai o’r rheiny a benderfynodd aros ym 1917 ac yn adrodd eu hanes yn y degawd dilynol yn y Rwsia chwyldroadol.

Roedd Edith Steel yn ferch i Samuel a Tabitha Steel. Roedd y teulu Steel yn wreiddiol o’r Blaenau yng Ngwent ac wedi gweithio yn y diwydiant glo a haearn yn Rwsia am nifer o flynyddoedd. Roedd Edith a’i dwy chwaer a’i dau frawd yn aelodau sefydlog o’r cymuned yn Hughesovka. Fel llawer tebyg, dewisodd y rhan fwyaf o deulu Steel adael Hughesovka ym 1917 a dychwelyd i Brydain. Roedd Edith fodd bynnag wedi priodi dyn lleol, Alexandre Bolotov ac, erbyn 1917, roedd ganddynt ddau fab Dnietroff (Kolka) ac Alexandre (Sasha) ill dau yn gwasanaethu ym Myddin Rwsia. Mae’n rhaid ei bod yn ddiwrnod trist pan, ar 19 Medi 1917, gadawodd mam Edith, ei chwaer Mary, a 3 nai Hughesovka am Petrograd ar gymal cyntaf ei taith am adref. Arhosodd ei brawd yng nghyfraith, Percy Blackburn, tan Ebrill 1918 ac fe fyddai yntau wedi bod yn un o’r cyflogeion tramor olaf i adael Hughesovka. Wedi’r adeg yna, gyda Rwsia wedi ymrannu am flynyddoedd lawer gan y chwyldro a rhyfel cartref, byddai cysylltu â theulu a chyfeillion ym Mhrydain wedi bod yn anodd os nad yn amhosibl.

Gallwn godi’r stori 12 mlynedd yn ddiweddarach trwy gyfrwng dau lythyr yn Archif Ymchwil Hughesovka gan Edith a’i mab, Alexandre, a sgwennwyd at Mary Blackburn (Steel gynt). Mae’n ymddangos i Mary lwyddo i gael llythyr allan i’w chwaer Edith. Roedd hyn yn gryn gamp oherwydd, erbyn 1930, roedd y teulu Bolotov yn byw yn nhref Gubakha yng ngorllewin yr Wrals, dros 1000 o filltiroedd i’r dwyrain o Hughesovka, oedd wedi ei ailenwi yn Stalino ym 1924. Ni ddywedir wrthym pam i’r teulu symud o Donetsk. Fel ardal gyfoethog o ran ei mwynau oedd am ddatblygu ei diwydiannau mwyngloddio, byddai Gubakha wedi bod angen dynion sgilgar o ran mwyngloddio a chreu haearn. Mae’n ddigon posib iddynt gael eu gorfodi i symud, er ei bod yn bosib hefyd yn syml i’r teulu fanteisio ar y cyfleoedd gwaith yn yr ardal. Beth bynnag oedd y rhesymau, fel yn achos Hughesovka yn y dyddiau cynnar, byddai bywyd yn Gubakah wedi bod yn galed ac yn teimlo fel tref arloesol mewn tiriogaeth newydd. Byddai hinsawdd oedd yn golygu tymheredd o dan y rhewbwynt am sawl mis o’r flwyddyn ddim wedi gwneud pethau yn haws.

Mae’r llythyr cyntaf gan Edith yn ateb i lythyr a anfonwyd gan ei chwaer Mary o Fanceinion ym mis Hydref 1930. Er gwaethaf eu sefyllfa roedd ei phryder pennaf am Mary a oedd, yn y cyfamser, wedi colli ei gŵr yn ogystal â mab a merch. Mae’r testun sydd yn yr archif yn gopi a gymerwyd o’r gwreiddiol:

My dear sister Macha!

We are all very happy to receive a letter from you. From the beginning I did not want to believe when Sasha handed your letter and said look here is a letter from Macha and it came from England.

It was really very hard for you to go through all the bad things and all one after the other. First your loving husband, then your lovely daughter and finally your son. I was crying all the time when I was reading your letter.

We with Sasha also had experienced bad times. We lived through two wars, first Russian-German and then revolution. Both our sons were fighting in war. Sasha came back alive but Kolka my youngest lost his life. Later we had shortage of food and on top of it we both contracted typhus and were ill for a long time. Fortunately we had friends in Belgium and we received regular food parcels from them.

Soon after returning from war my son got married and my second joy was when they had a son, they named him Nikolas so I became happy grandmother. Then they had a daughter and named her Eda, just like me and third child Ninatchka, she is only two and half years old. She is very lovely child and she loves me very much.

My daughter in law is from the Ukraine and her name is Fany. We all live together in one flat. Financially we are very well off, my husband earns very good money. Sasha earns good money. Sasha also has very good position, he works as engineer in charge of coke furnace. The factory is situated in the Urals. My grandson Kolka goes to school and Eda is also learning reading and writing. I am going to photograph them both and send you pictures when they are ready and please, dear Macha, send me photos of all my nephews, photos of my brothers Albert and Aleksander. Tell my brothers to write to me and describe everything about themselves.

Dear Macha, do you know where is Uncle Tom and Aunty Olga Kuper? I think that they are also in England. When you write letter to London please give our regards to Aunty Febi.

Dear sister I am longing to be near you, to talk to you and find out all about you and your children and to know more about your late daughter. It is tragedy that you lost her so soon. Now we are both without daughters, daughters are so much nicer, they are more gentle and loving.

Please write to me all about your life in England. Here in Russia at present everything goes ahead, we are building factories, producing works, new buildings, life is completely different to what it was before.

Dear Macha, I would like to teach my grandchildren English language, but unfortunately I have not any books in English. Please send me English books which will help me teach them.

Please write to me more often. Give all my love to all. Your loving sister Eda Bolotova.

PS

Macha, Sasha has holiday very year, maybe we could come and visit you in England. Tell us how to get entry to England. Write, write soon.

Mae cywair diddorol i’r llythyr ac mae’n bosib y bu’n rhaid i’r teulu gymryd gofal wrth drafod bywyd yn Rwsia. Ar yr wyneb y mae’n galonogol am eu bywydau yn Gubakha a’r amodau yn Rwsia. Serch hynny, mae yna sawl sylw arwyddocaol yn ymwneud ag anawsterau a ddioddefwyd ganddynt dros y degawd diwethaf. Mae’r ail lythyr i Mary gan fab Edith, Alexandre (Sasha), wedi ei ddyddio ar 18 Hydref 1930, mae’n rhoi disgrifiad o’u sefyllfa sy’n fwy plwmp a phlaen. Mae Alexandre hefyd yn cydnabod mai tenau iawn oedd y posibilrwydd i’r Bolotoviaid gael caniatâd i adael Rwsia er mwyn ymweld â Phrydain. Mae’r llythyr gwreiddiol yn yr Archif ac mae’r testun isod wedi ei gymryd o’r cyfieithiad:

Final image for posting

Dear Aunty Mary,                                                                 

We have received your letter dated 7.10.1930, it is the first one for the past 10 years.

Many changes occurred at your place in those years and I am sending our condolences on the death of grandmother, Uncle Petia and other relatives. The only thing that is good is that your sons are grown up and therefore you shall be looked after and happy, which we wish you from all our hearts.

There are many changes here as well. As you will now we have settled in the Urals.

We are all alive and well: Mother, father, wife and children: Niusia, Idunk and Kolka. We live together and the time goes fast. My son is now seven and a half years old and goes to school. Idunia shall start school in the next year. My youngest Niusia, she is two years old, is still at home happily running around the rooms.

I am working from morning until night on the coal furnaces. The father works on the building of a large coal chemical plant.

Grandmother Ida and the wife are occupied on home duties.

In the evenings we are listening to the radio and find out all the news and what is happening in the Soviet Union.

The winter is almost here. It is cold and sometimes the frost reaches -40c. Our locality is full of forests and mountains. In the forests there all kinds of creatures and animals – also some bears. In my free time which does not occur often – I take a rifle and go hunting.

You are inviting us for a visit, but it is so far and it is impossible to arrange for such a trip, one has to obtain a permit to leave.

Write often please, let’s keep contact which we lost such a long time ago.

We are sending greetings from all our family, to all our relatives so far away. We are wishing you a long and happy life and you Aunty to marry the sons and wait for grandchildren.

I am kissing you many times from my heart, your nephew Sasha.

Address:       Russia

Ural

St, Gubakha

Coal Plant

Master of the Coal Furnaces

Alexandr Alexendrovich Bolotov

PS Mother is going to write herself as soon as she can. We are going to get our photo made for you soon.

I chwiorydd a fyddai wedi mwynhau safon bywyd cymharol lewyrchus yn Hughesovka, bu bywyd yn amlwg yn anodd iawn yn ystod y ddegawd ers iddynt adael. Mae’n hawdd dod i’r casgliad mai’r rheiny a adawodd am Brydain fu’r rhai ffodus. I raddau, mae’n debyg fod hynny yn wir. Serch hynny, dychwelodd gŵr Mary, Percy, o fod yng ngwasanaethau gyda Byddin Prydain yn Rwsia â’i iechyd yn wael ac er ei fod yn ŵr sgilgar cafodd drafferth dod o hyd i waith. Roedd chwe mab gan Mary a Percy ond mae’n amlwg bo’r ddau wedi dymuno cael merch. Fel y dyfalodd Edith, mae’n debyg y trawyd y ddau yn galed gan farwolaeth eu merch, Joyce, o fewn tair wythnos iddi gael ei geni ym 1925. Daeth trasiedi arall i ran y teulu’r flwyddyn ganlynol pan fu farw Percy yn 48 oed, a hynny ddiwrnod wedi iddynt golli eu mab 9 oed Joey, a laddwyd mewn damwain modur. Fel rhiant sengl yn gofalu am ei theulu ym Manceinion, mae’n rhaid bod bywyd wedi bod yn galed i Mary Blackburn. Mae hefyd yn anodd dychmygu sut lwyddodd ei chwaer Edith i ymdopi yn Rwsia yn ystod y Rhyfel Cartref. Mae’n rhaid bod colli mab yn y rhyfel a symud i Gubakha wedi bod yn brofiadau trawmatig. Roedd Edith yn ddiolchgar bod gwaith gan ei gŵr a’i mab o leiaf a bod y teulu yn dal ynghyd. Peth bach efallai ond, gobeithio i Edith a Mary gael cysur o’r ffaith iddynt unwaith eto allu cysylltu wedi toriad o 13 o flynyddoedd a’u bod yn gallu rhannu newyddion am y teulu a, diau, atgofion hefyd am eu dyddiau yn Hughesovka.

Mae’r deunydd a ddefnyddiwyd yn yr hanes hwn wedi ei dynnu o lythyrau sy’n cael eu cadw yn Archif Ymchwil Hughesovka yn Archifau Morgannwg.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg