‘Duw gadwo Dywysog Cymru: Seremoni Cloi Gemau’r Gymanwlad a’r Ymerodraeth, 26 Gorffennaf 1958

Mae llawer o’r deunydd a gedwir yn Archifau Morgannwg yn adrodd stori sydd yn mynd lawer tu hwnt i’r argraffiadau cychwynnol a rydd yr eitem dan sylw.  Cymerwch eitem gatalog D1045/7/2 – cerdyn, 12cm x 8cm, gyda’r geiriau ‘Admit bearer to Band Enclosure Cardiff Arms Park’ ac sydd wedi ei stampio ar 26 Gorffennaf 1958. Mae archwilio manylach yn datgelu fod ‘bearer’ wedi ei groesi allan a’i ddisodli gan  ‘NCO and 10 Guardsmen’ ac, yn y gornel chwith uchaf, ceir pennawd ‘VIth British Empire and Commonwealth Games, Cardiff, 1958, Wales’.

Ticket

Mae ychydig o ymchwil yn datgelu mai tocyn i un o’r digwyddiadau mwyaf yng Nghaerdydd oedd hwn – rownd derfynol yr athletau a seremoni gloi Gemau’r Gymanwlad a’r Ymerodraeth. Tra bod torf lawn o 34,000 wedi gwasgu i Barc yr Arfau ar gyfer y seremoni agoriadol yn gynharach y mis hwnnw, amcangyfrifir fod hyd at 43,000 wedi eu cywasgu i’r cae ar y diwrnod olaf. Roedd y gwarchodfilwyr yn aelodau o’r Gwarchodlu Cymreig ac, ynghyd â’u hofferynnau, byddent wedi bod yn cario’r gerddoriaeth ar gyfer y seremoni gan gynnwys ‘Auld Lang Syne’ a ‘We’ll keep a welcome in the hillsides’. Ar ben hynny, roedd disgwyl iddynt chwarae’r anthem gan fod y Frenhines yn westai anrhydeddus.

Cafwyd siom yn y prynhawn pan chwalwyd gobeithion tîm ras gyfnewid merched  4 x 100 lath Cymru wrth iddynt gael eu hel o’r gystadleuaeth yn y rownd gyn-derfynol am gyfnewid y baton yn anghyfreithlon. Ond erbyn diwedd y prynhawn codwy yr ysbryd wrth i’r dorf fod yn dyst i frwydr penigamp ar gyfer y fedal aur yn ras y filltir, a enillwyd yn y pen draw gan y rhedwr chwedlonol o Awstralia, Herb Elliott.

Ar ddiwedd y prynhawn, wedi cyflwyno’r medalau olaf, roedd hi’n bryd i Fand y Gwarchodlu Cymreig gamu i’r llwyfan wrth arwain y timoedd i Barc yr Arfau. Mewn dim o dro roedd y stadiwm yn reiat o liw a sŵn wrth i’r timoedd a’u baneri lenwi’r cae ac wrth i awyrennau’r Llu Awyr hedfan uwch ben. Cafwyd peth siom pan gyhoeddwyd nad oedd y Frenhines yn ddigon da i fynychu ac, yn lle hynny, ei bod wedi gyrru neges wedi ei recordio i’w chwarae dros system uchelseinydd y stadiwm. Fodd bynnag, roedd cyfrinach yn yr araith sef cyhoeddiad y Frenhines er mwyn nodi llwyddiant y Gemau bod ei mab, Charles, i gael ei wneud yn Dywysog Cymru. Adroddodd y papurau drannoeth fod y newyddion wedi  ei dderbyn â ‘…mighty roar of pleasure that lasted nearly two minutes.’ Does dim dwywaith fod aelodau’r band yn barod ar gyfer y rhan fwyaf o bethau ond mae’n ddigon posib iddynt gael syrpreis gyda’r hyn ddigwyddodd nesaf, wrth i’r dorf ddechrau canu’n ddigymell ‘God Bless the Prince of Wales’.

Mewn cymhariaeth a ffurfioldeb y seremoni agoriadol, roedd yr hwyl ar i fyny ac fe dorrodd un aelod o dim, Bill Young, hyfforddwr gydag Awstralia, allan o’r rhengoedd er mwyn ysgwyd llaw â Dug Caeredin wrth iddo symud drwy’r cystadleuwyr. Arwr y byd athletau i Gymru yn ystod yr wythnos fu John Merriman a enillodd y fedal arian yn y ras 6 milltir. Nawr, wrth i’r timoedd adael y stadiwm, gyda llawer yn clymu breichiau wrth ganu ‘Auld Lang Syne’, John a redodd i eisteddle’r gogledd a thaflu ei het Panama i ganol y dorf. Fe ddechreuodd hynny ar don o daflu hetiau gyda sawl trilby brown yn cae eu taflu nôl i’r cyfeiriad arall. Cyn pen dim roedd y seremoni ar ben a chyda hynny daeth i ben wythnos a welodd Gaerdydd yn cynnal gŵyl o gerddoriaeth, canu, drama a dawnsio. Ni fu’n wythnos euraid i dîm Cymru, er iddynt ennill cyfanswm parchus o 11 o fedalau. Eto i gyd doedd dim amheuaeth y bu’r Gemau yn llwyddiant mawr, gyda’r papurau yn Llundain yn cyfeirio at Gaerdydd fel ‘a Mississippi of pleasant sound and colour’ a bedyddio’r Gemau yn ‘a festival of sport and more – a community of good fellowship’.

O ran Parc yr Arfau, lleoliad llawer o’r campau, roedd hi’n fater o fynd nôl i‘w busnes arferol wrth i’r gweithwyr symud i fewn ar ddiwedd y seremoni er mwyn dechrau paratoi ar gyfer y set nesaf o gemau rygbi. Eu targed oedd y trac rhedeg llwch coch lle crëwyd cymaint o recordiau yn ystod y Gemau, ac o fewn 24 awr, roedd wedi ei godi a’i dynnu oddi yno. Ar ben hynny, daeth milwyr o’r Peirianwyr Brenhinol i ddatgymalu’r bont dros dros dro a godwyd ar draws yr Afon Taf i gario’r miloedd o ymwelwyr i Barc yr Arfau. Gadawodd y Gemau gymynrodd buan fodd bynnag gyda sefydlu Gemau Cymru y flwyddyn ganlynol er mwyn rhoi llwyfan i ŵyl flynyddol o chwaraeon.

O ran aelodau band y Gwarchodlu Cymreig, rhoesant sioe dda yng nghanol rhialtwch y diwrnod. Gadewch i ni fod yn garedig iddynt a dweud eu bod nhw’n barod ar gyfer y perfformiad o ‘God Bless the Prince of Wales’ Ond a fyddech chi wedi bod yn barod? Ar gyfer y dyfodol, dyma’r geiriau.

 

Among our ancient mountains

And from our lovely vales

Oh, let the pray’r re-echo

God Bless the Prince of Wales

 

Gallwch weld y tocyn ar gyfer y seremoni gloi a ddefnyddiwyd gan yr NCO a 10 aelod band y Gwarchodlu Cymreig yn Archifau Morgannwg, law yn llaw â deunyddiau yn ymwneud â’r chweched Gemau’r Gymanwlad a’r Ymerodraeth, a gynhaliwyd yng Nghaerdydd ym mis Gorffennaf 1958.

 

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Advertisements

Gwaed Morgannwg: Argyfyngau Glofaol

Yn Hydref 1913, bu farw 439 o lowyr ac un gweithiwr achub yng Nglofa’r Universal, Senghennydd yn dilyn ffrwydrad.  Digwyddodd y trychineb ar 14 Hydref 1913. Hon yw’r ddamwain lofaol waethaf erioed yn hanes y DU o ran nifer y meirw.  Gellir archwilio deunydd yng nghasgliad Archifau Morgannwg i ddarganfod mwy am gyfrifoldebau perchnogion y lofa, Lewis Merthyr Consolidated Collieries, yn dilyn y trychineb.

Image 1 compressed

Datganiad yn dangos iawndal a chostau angladd a dalwyd ar gyfer pob unigolyn a laddwyd yn nhrychineb Senghennydd, DPD/4/11/2/4.

Mae papurau Lewis Merthyr Consolidated Collieries yn cael eu cadw o fewn casgliad Powell Dyffryn (DPD). Mae’r dogfennau’n ymwneud â thrychineb Senghennydd ym mhapurau Lewis Merthyr yn cynnwys trafodion Ymchwiliad y Swyddfa Gartref a thrawsgrifiad o drafodion y cwest i farwolaeth y dynion a gollwyd yn y danchwa.  Law yn llaw â’r adroddiad sydd wedi’i argraffu mae datganiad mewn llawysgrifen o’r arian a dalwyd i deuluoedd y meirw gan Lewis Merthyr Consolidated Collieries Limited. Mae’r ddogfen hon yn cofnodi enwau’r holl unigolion a laddwyd, a faint o arian a dalwyd gan Lewis Merthyr i’w teuluoedd, gan gynnwys arian am gostau claddu a iawndal.

Image 2 compressed

Datganiad yn dangos iawndal a chostau angladd a dalwyd gan Lewis Merthyr Consolidated Collieries Limited wedi trychineb Senghennydd, DPD/4/11/2/4.

Ffrwydrad arall a ddigwyddodd mewn pwll glo a gofnodir yn yr archifau yw Ffrwydrad Cambrian ar 17 Mai 1965. Mae’r deunydd o dan gyfeirnod DNCB/11/2/1 yn cynnwys gohebiaeth am Gronfa Trychineb Cambrian, cofnod o’r digwyddiadau yn syth wedi’r ffrwydrad, drafft o lythyr gan gadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol at dylwyth y rhai a laddwyd a threfniadau’r angladdau.    Mae’r adroddiad swyddogol i achos ac amgylchiadau’r trychineb hefyd yn yr archif (DNCB/6/1/4/10).

Image 3 compressed

Datganiad gan Aldramon D Murphy, y Maer Etholedig, wrth lansio apêl at gronfa’r trychineb at deuluoedd y sawl a laddwyd yn Ffrwydrad Glofa’r Cambrian, 18 Mai 1965, DNCB/11/2/1.

Mae ffotograffau’n rhoi cipolwg i ni i sut beth oedd bod yn weithiwr achub, gyda delweddau o gasgliad negatifau plât gwydr y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn dangos offer achub yn cael ei ddefnyddio, a lluniau grŵp o’r tîm.

Image 4. DNCB-14-1-3-1

Tîm Achub Rhif 1 Glofa Ynysfeio yn Orsaf Achub Dinas, DNCB/14/1/3/1

Gellir gweld hyfforddiant o’r fath yma mewn tystysgrif a roddwyd i Thomas John Jones gan dîm Brynmenyn Rescue, am gwblhau ei hyfforddiant defnyddio offer achub yn 1920 (DNCB/67/13/11).

Image 5 compressed

Tystysgrif a gyflwynwyd i Thomas John Jones gan Orsaf Achub Brynmenyn wedi iddo gwblhau ei hyfforddiant ar offer achub ym 1920, DNCB/67/13/11.

Mae’r casgliad negatif yn dangos i ni fod nifer fawr o ddynion hefyd yn ymwneud â chymorth cyntaf yn gyffredinol, drwy ddelweddau o Gystadlaethau Cymorth Cyntaf Rhanbarthol yn y 1950-1960au.

Image 6. DNCB-48-Box 4 - 177

Coedely yn cael eu beirniadu yng Nghystadleuaeth Cymorth Cyntaf ym 1968, DNCB/48/4/177.

Cawn ein hatgoffa mewn llun arall, yn dangos Mr Glenn Thomas, oedd yn aelod o Wasanaeth Achub y Pyllau Glo, â chaneri ar ei ysgwydd, pa mor allweddol oedd yr adar hynny o ran sicrhau diogelwch y rhai dan ddaear (D1061/1/43).  

Image 7 compressed

Mr Glenn Thomas, Aelod o Wasanaeth Achub y Glofeydd, gyda chaneri ar ei ysgwydd, Ion 1981, D1061/1/43

Drwy gyfrwng yr adroddiadau swyddogol a’r gwaith papur down i ddysgu am y ffeithiau ac am achosion trychinebau glofaol, ond nid yw’r math yma o ddogfennau’n dangos y gwewyr a achoswyd i deuluoedd y rhai a gollwyd.  Fodd bynnag, gellir defnyddio deunydd arall, fel y geiriau hyn a ysgrifennwyd gan Ap Lewis am Drychineb Lofaol y Great Western yn 1893 (D253/2/37), i arddangos y drasiedi bersonol a brofodd anwyliaid yn dilyn y newyddion am y danchwa:

And like a furious howling gale

The dreaded news went through the vale,

Of the sad strange calamity,

Which took the lives of sixty three.

And rushing thither from all parts,

With gushing tears and heavy hearts

Came wives and mothers seeking they

Who long ere then had passed away

 

Y ‘Konrad Kids’ ym mhenawdau’r newyddion ym Mhwll Nofio’r ‘Empire’, Gorffennaf 1958

Er i’r tyrfaoedd heidio mewn niferoedd mawr i Barc yr Arfau Caerdydd er mwyn gwylio’r athletau, prif atyniad Chweched Gemau’r Ymerodraeth a’r Gymanwlad a gynhaliwyd ym mis Gorffennaf 1958 oedd pwll nofio’r Gymanwlad a oedd newydd agor. Wedi’i adeiladu ar gost o dros £650,000, cafodd y ‘Wales Empire Pool’ ei adeiladu’n benodol ar gyfer y Gemau. Mae yna ffotograffau yn Archifau Morgannwg o’r Dywysoges Margaret yn ymweld â Phwll y Gymanwlad ar 2 Chwefror 1958 pan oedd yr adeilad dal yn cael ei adeiladu.

Princess Margaret

Mae’n rhaid ei fod wedi bod yn amser pryderus gydag amserlen adeiladu a oedd yn anhygoel o dynn. Byddai rhyddhad mawr wedi bod felly pan agorwyd y pwll newydd, gyda’i ffasâd brics ‘modernaidd’ nodweddiadol a’i do casgen, ar amser ar 18fed Ebrill 1958 gan Arglwydd Faer Caerdydd, yr Henadur J H Morgan YN – dim ond 12 wythnos cyn diwrnod cyntaf y gemau. Mae deunydd sydd gan Archifau Morgannwg, gan gynnwys y rhaglen ar gyfer y digwyddiad agoriadol, yn rhoi manylion o adeilad a aeth ymhell y tu hwnt i’r ddelwedd boblogaidd o’r hyn oedd pwll nofio.

Fel y gellid disgwyl, y prif atyniad oedd y pwll nofio maint rhyngwladol 55 metr o hyd, gyda chwe lôn a hyd at 16 troedfedd o ddyfnder ar gyfer yr uchaf o’r tri bwrdd plymio a oedd yn sefyll dros y pwll, tua 10 metr yn uwch na lefel y dŵr. Byddai wedi bod yn brofiad rhyfeddol i’r rhai a ddefnyddiodd y pwll yn ei ddyddiau cynnar o ran maint yr adeilad a hefyd y defnydd o ‘dechnoleg newydd’, gan gynnwys system ‘pelydr is-goch’ i reoli’r cawodydd uwchben yr oedd  rhaid i nofwyr basio trwyddyn nhw er mwyn mynd i mewn i’r pwll.

O’r cychwyn cyntaf roedd uchelgais i ddefnyddio’r pwll newydd i’w gapasiti llawn a chyhoeddodd y rhaglen fod paneli gwydr yno y gellid eu goleuo â gwahanol liwiau ar gyfer ‘sioeau dŵr’.  Fodd bynnag, y cyfleusterau ychwanegol oedd yn dal y sylw. Yr oeddent yn cynnwys baddon ‘Mikvah’ Iddewig ar y llawr gwaelod, baddonau therapiwtig a chyfres o faddonau dur gloyw ‘aeratone’ ar gyfer tylino hydrolig. Roedd baddon Twrcaidd hefyd gydag ystafell boeth, slabiau tylino a phwll trochi.  Er mwyn cwblhau’r profiad, roedd cegin fechan yn darparu prydau ysgafn i’r rhai oedd yn defnyddio’r baddonau Twrcaidd ac ‘Aeratone’. Er mwyn darparu ar gyfer digwyddiadau rhyngwladol, roedd seddi ar gael i 1700 o wylwyr gyda mynediad i fwyty a allai ddal hyd at 150 o westeion ar un tro.  Yn olaf, roedd gan yr arena system awyru gyda’r addewid fod yr awyr yn cael ei ‘newid yn llwyr bedair gwaith bob awr’.

Empire Pool opening programme cover

Dathlwyd yr agoriad gyda chystadleuaeth nofio ryngwladol gyda Phrydain Fawr yn cystadlu yn erbyn yr Almaen dros ddau ddiwrnod.

Empire Pool opening programme interior

Er bod y canlyniad yn llwyddiant mawr i dîm Prydain, roedd y papurau newydd y diwrnod wedyn yn feirniadol iawn o drefniadau’r digwyddiad gydag un papur cenedlaethol yn ei alw’n ‘Shambles’. Mae’n anodd penderfynu a oedd hwn yn asesiad teg. Fodd bynnag, mae’n amlwg bod gwersi wedi’u dysgu erbyn i Gemau’r Ymerodraeth a’r Gymanwlad agor ar 19 Gorffennaf.

Programme cover

Gellir dilyn y frwydr am fedalau yn ystod y 6 diwrnod o nofio a phlymio a gynhaliwyd yn y pwll o 19eg i 25ain Gorffennaf 1958 drwy gyfrwng deunyddiau a gedwir yn Archifau Morgannwg, gan gynnwys manylion y rowndiau terfynol ar gyfer nofio a phlymio a gynhaliwyd ar 25 Gorffennaf. Roedd y gobeithion yn uchel y gallai tîm Cymru cryf o 24 person, sef 16 o ddynion ac 8 menyw, ennill llond llaw o fedalau.

Wales Team

Yn arbennig, roedd gan lawer ddisgwyliadau uchel o gapten y tîm, John Brockway, a oedd wedi cystadlu dros Brydain Fawr yn y Gemau Olympaidd ym 1948 a 1952. Roedd John hefyd wedi cynrychioli Cymru yn y ddau Gemau’r Ymerodraeth diwethaf, gan ennill arian yn y ras nofio ar y cefn 110 llath yn Auckland ym 1950 a medal aur yn Vancouver ym 1954. Yn y rhaglen sydd yn yr Archifau ar gyfer y rowndiau terfynol yn yr ‘Empire Pool’ ar noson y 25ain o Orffennaf 1958 roedd enw John yn y rownd derfynol nofio ar y cefn a’r tîm ras gyfnewid pedwar dyn. Roedd 6 o nofwyr a phlymwyr o Gymru yn cystadlu am fedalau y noson honno mewn digwyddiad a wyliwyd gan Ddug Caeredin ochr yn ochr â thorf capasiti. Mae’r canlyniadau wedi’u hysgrifennu mewn pensil yn y rhaglen ac maent yn cadarnhau, yn anffodus, nad oedd yn noson lwyddiannus i’r nofwyr a’r plymwyr o Gymru.

Unwaith eto, aeth yr anrhydeddau ym Mhwll y Gymanwlad yn bennaf i dîm gorchfygol Awstralia.

Australian Team

Sêr y nos a’r wythnos oedd dau nofiwr y cyfeiriwyd atynt yn y wasg fel y ‘Konrad Kids’. Roedd John Konrad, a oedd yn 16 oed, a’i chwaer 14 oed, Ilsa, wedi cael eu geni yn Latfia yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Roeddent wedi ymfudo gyda’u rhieni i Awstralia ar ôl y rhyfel a dysgodd eu tad iddynt sut i nofio tra oeddynt yn byw mewn gwersyll ar gyfer ymfudwyr yn Ne Cymru Newydd. Roedd yn stori troi carpiau’n gyfoeth a gipiodd y dychymyg, gyda’r plant Konrad yn ennill pedair medal aur yn y pwll. Dim ond campau dewr y nofiwr o’r Alban, Ian Black, yn ennill medal aur a dau fedal arian, a’r perfformiad a dorrodd record y byd gan dîm ras gyfnewid menywod Lloegr, gan gynnwys Anita Lonsbrough, a gipiodd y penawdau am gyfnod byr oddi ar y plant Konrad.

Eto i gyd cafodd y cyhoedd yng Nghymru eu diwrnod yn ystod y Gemau pan enillodd Howard Winstone fedal Aur yn y paffio a gynhaliwyd ym Mhafiliwn Gerddi Sophia, yn y gystadleuaeth pwysau bantam. Efallai nad oedd hi’n fawr o gysur ar ôl y digwyddiadau ym Mhwll y Gymanwlad, ond ei wrthwynebydd yn y rownd derfynol ar y noson gofiadwy honno oedd Oliver ‘Frankie’ Taylor – a oedd yn dod o Awstralia.

Os yw’r erthygl hon wedi codi’ch diddordeb, mae copi o’r rhaglen swyddogol ar gyfer rowndiau terfynol y nofio a’r plymio gynhaliwyd ar 25 Gorffennaf 1958 ym Mhwll y Gymanwlad gan Archifau Morgannwg (cyf.: D209/4), ynghyd â’r rhaglen y cyfeiriwyd ati uchod ar gyfer y seremoni agoriadol yn Ebrill 1958 (cyf.: D45/3/5). Yn ogystal, rydym hefyd yn cadw amrywiaeth o ddeunydd a ffotograffau sy’n gysylltiedig ag adeiladu’r pwll y gellir eu gweld yn Archifau Morgannwg.

Gyda llaw, er bod y ‘Wales Empire Pool’ wedi’i ddymchwel ym 1998 i wneud lle i Stadiwm y Mileniwm, gellir gweld y plac a ddadorchuddiwyd gan J H Morgan ar 18 Ebrill 1958 fel rhan o strwythur Pwll Rhyngwladol Caerdydd ym Mae Caerdydd.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

‘Pasiant i Ymfalchïo Ynddo’: Seremoni agoriadol chweched Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, Parc yr Arfau Caerdydd, 18 Gorffennaf 1958

rsz_empire_games_programe_001

Mae Parc yr Arfau Caerdydd wedi cynnal llawer o ddigwyddiadau sydd wedi denu cynulleidfa eang a brwd ond ychydig iawn oedd yn debyg i noson 18 Gorffennaf 1958 pan ddarllenodd John Brockway y neges ganlynol o flaen mwy na 34,000 o bobl:

We declare that we will take part in the British Empire and Commonwealth Games of 1958 in the spirit of true sportsmanship, recognising the rules which govern them and desirous of participating in them for the honour of our Commonwealth and Empire and for the Glory of Sport.

Seremoni agoriadol chweched Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad oedd y digwyddiad hwn a John Brockway oedd capten tîm Cymru. Cafodd y seremoni agoriadol ei darlledu ledled y byd a chaiff hanes y noson honno ei hadrodd trwy gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, gan gynnwys copi o raglen swyddogol y seremoni agoriadol.

rsz_empire_games_programe_006

rsz_empire_games_programe_007

Roedd chweched Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad yn ddigwyddiad mawr gyda 36 o dimau a thros 1400 o gystadleuwyr a swyddogion, bron dwywaith y niferoedd a groesawyd gan Vancouver ym 1954. I baratoi ar gyfer y seremoni agoriadol, gwnaed gwaith sylweddol ym Mharc yr Arfau, gan wella Stondin y De am gost o £65,000 i greu lle eistedd ar gyfer hyd at 15,000 o bobl a digon o le yn gyffredinol ar gyfer 60,000 mewn gemau rygbi. I ddarparu ar gyfer athletau, cafodd y trac milgwn o’i amgylch ei droi’n trac rhedeg lludw â chwe lôn. Yn ogystal, roedd rhannau o gae mawr ei fri Parc yr Arfau wedi’u tynnu i ddarparu ar gyfer digwyddiadau maes. Roedd 300 o stiwardiaid gwirfoddol dan arweiniad Mr Wyndham Richards, Cadeirydd Clwb Athletau Caerdydd. Fodd bynnag, y ffactor allweddol yn y nifer llai o bobl y noson honno oedd y penderfyniad y byddai’r mwyafrif o’r dorf o 34,000 yn eistedd. Mae’n ddiddorol nodi bod y farn am ddyfodol y stadiwm 60 mlynedd yn ôl yn debyg iawn i’r ymagwedd a ddefnyddiwyd llawer o flynyddoedd yn ddiweddarach yn nyluniad Stadiwm y Mileniwm (Principality erbyn hyn):

The Cardiff Arms Park Committee has further plans for development and this may eventually produce a total accommodation of 75,000. I doubt whether it would be possible to increase the total beyond this figure. Yet the seating arrangements for the Games may well be adopted in future years for International rugby since more people want to sit at big matches than stand.

Efallai nad oedd y seremoni agoriadol yr un mor drawiadol â’r rhwysg a’r rhodres sy’n gysylltiedig erbyn hyn â digwyddiadau mawr megis Gemau’r Olympaidd, ond roedd dal yn ysblennydd er gwaethaf hynny. Dechreuodd am 5.30am pan gyrhaeddodd y gwestai arbennig, Dug Caeredin, a groesawyd gan y fand a drymiau’r Gwarchodlu Cymreig wedi’u dilyn gan salíwt gan 21 o ynnau o Erddi Sophia. Yna bu’r 36 o dimau’n gorymdeithio o gwmpas y stadiwm gyda Chanada yn gyntaf oherwydd mai hi oedd y wlad ddiweddaraf i gynnal y gemau a Chymru, a oedd yn cynnal y gemau y tro hwn, yn olaf.  Roedd tîm Cymru, gyda 114 o athletwyr, yn cynnwys llawer o bobl adnabyddus. Roedd John Brockway yn athletwr profiadol a nodedig a oedd wedi cynrychioli Prydain Fawr fel nofiwr teirgwaith yn y Gemau Olympaidd ac a enillodd fedal arian ac aur dros Gymru yng Ngemau’r Ymerodraeth a gynhaliwyd yn Auckland ac yn Vancouver. Ar y diwrnod hwnnw roedd llawer o athletwyr adnabyddus yn gorymdeithio gydag ef, gan gynnwys John Merriman, Jean Whitehead, Ron Jones a’r bocsiwr Howard Winstone.

Bu aelodau pob tîm yn gorymdeithio yn eu lliwiau cenedlaethol, gyda’r tîm o Awstria’n cael ei ddisgrifio yn y papurau newydd y diwrnod wedyn fel ymdebygu i grocodeil gwyrdd a bod tîm Cymru yn debyg i fflam mewn rhuddgoch a gwyn. Yn ogystal â thimau o Ganada, Seland Newydd, De Affrica a gwledydd Prydain, roedd carfannau llai o leoedd megis Gogledd Borneo, Sierra Leone a Dominica. Rhoddwyd canmoliaeth fwyaf y noson i Thomas Augustine Robinson a fu’n cludo baner y Bahamas fel yr unig gynrychiolydd o’i wlad. Yn wir roedd Tom Robinson yn cael ei ganmol lle bynnag yr oedd yn ymddangos yn ystod yr wythnos ac, yn benodol, pan enillodd y medal aur yn y ras wib 220 llath.

Yna bu’r dorf yn cyfarch cyrhaeddiad yr athletwr a oedd yn cludo neges y Frenhines. Roedd cymal cyntaf ras gyfnewid y baton o Balas Buckingham i Gaerdydd wedi’i gyflawni gan Roger Bannister. Erbyn y diwedd, roedd y baton wedi diwedd dros 600 milltir mewn pedwar diwrnod wedi’i gludo gan 664 o athletwyr a phlant. Roedd manylion yr athletwr o Gymru a fyddai’n rhedeg y cymal olaf wedi cael eu cadw’n gyfrinach llwyr. Felly, cododd bloedd fyddarol o’r dorf pan redodd Ken Jones i mewn i’r stadiwm. Efallai’n fwyaf adnabyddus am fod yn asgellwr rygbi eithriadol dros y Llewod, Cymru a Chasnewydd, roedd Ken Jones hefyd yn athletwr dawnus a oedd wedi ennill medalau yn y ras gyfnewid wib yng Ngemau Olympaidd 1948 ac yng Ngemau Ewrop 1954. I gydnabod ei gampau, ef oedd y cyntaf erioed i gael ei enwi’n Chwaraewr y Flwyddyn Cymru a hynny ym 1955.

Ar ôl rhedeg o amgylch y trac cyfan, cyflwynodd Ken Jones y baton arian i Ddug Caeredin a ddarllenodd neges y Frenhines. Yn dilyn hyn rhyddhawyd colomennod cludo i gyfleu’r neges i bob rhan o Gymru. Yna daeth John Brockway, capten tîm Cymru, i’r blaen i dyngu’r llw ar ran yr holl gystadleuwyr.

Ar yr adeg honno, gadawodd y timau’r stadiwm a chynhaliwyd adloniant gan gôr lleisiau cymysg â 500 o aelodau i gynrychioli Cymru fel ‘Gwlad y Gân’. Daeth eu perfformiad i ben gyda’r ‘Hallelujah Chorus’ gan Handel ac yna arddangosiad gorymdeithio gan y Gwarchodlu Cymreig. Cafodd y seremoni ei chloi trwy ganu anthemau cenedlaethol Cymru a Phrydain.

Sawl blwyddyn yn ddiweddarach, cyhoeddodd papur newydd The Telegraph ddisgrifiad diddorol o brofiad Ken Jones yn y seremoni agoriadol. Roedd yn honni bod y rhedwr a oedd yn dod â’r baton i’r stadiwm yn hwyr. Er mwyn cadw at yr amserlen gytunedig, rhoddwyd ail faton i Ken a dywedwyd wrtho i ddechrau rhedeg. Yn y dryswch ac wedi’i ddallu gan yr haul, aeth i’r cyfeiriad anghywir o amgylch trac y stadiwm gan gamsynio mai Arglwydd Raglaw Morgannwg yn ei iwnifform oedd Dug Caeredin, a oedd yng wisgo siwt. Ac yntau wedi digio ychydig gan hyn, dywedodd y Dug, “Ble rydych chi wedi bod? Rydych chi’n hwyr.” Ar ddiwedd y seremoni, aeth Ken a oedd yr un mor ddig i’r dafarn.

Does dim modd gwybod a yw hyn yn wir ai peidio. Os ydyw, yn sicr nid oedd wedi amharu ar frwdfrydedd y rhai ym Mharc yr Arfau a’r rhai a oedd yn gwrando ac yn gwylio ar draws y byd. Drannoeth adroddodd y papurau newydd fod Ken Jones wedi cael eu canmol i’r entrychion a bod y seremoni wedi bod yn llwyddiant aruthrol gyda rhyw 40,000 o bobl yn llenwi’r stadiwm, llawer mwy na’r cyfanswm lle swyddogol. Nid oedd adroddiadau am yr athletwr enwog o Loegr, Gordon Pirie, yn cael ei ddisgyblu a’i wahardd o’r orymdaith am gyrraedd Parc yr Arfau’n hwyr a heb ei wisg tîm yn gallu amharu ar y noson hyd yn oed. Fel y nododd y Daily Mirror, rhaid bod pob dyn a menyw yn y stadiwm yn llawn balchder gan ei bod yn basiant i ymfalchïo ynddo.

Cedwir copi o raglen swyddogol seremoni agoriadol chweched Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad a gynhaliwyd ar 18 Gorffennaf 1958 ym Mharc yr Arfau Caerdydd, yn Archifau Morgannwg (cyf.: D832/5).

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Caerdydd yn Croesawu’r Byd

Ymhlith y casgliad enfawr o ffotograffau a ddelir yn Archifau Morgannwg, mae tri a dynnwyd 60 mlynedd yn ôl sy’n rhoi cliw i ddigwyddiad mawr a afaelodd yn y ddinas a gweddill Cymru ym mis Gorffennaf 1958 gan sicrhau mai Cymru, am 8 diwrnod, oedd ffocws sylw nid yn unig ym Mhrydain ond ledled y byd.

1998-68-2

Yr un cyntaf yw ffotograff a dynnwyd o Heol Eglwys Fair tuag at Gastell Caerdydd. O edrych yn gyflym arno, mae’r olygfa’n ymddangos yn debyg iawn i sut roedd ei golwg mewn blynyddoedd diweddar, hyd nes troi’r stryd yn ardal i gerddwyr. Rhaid cyfaddef bod y ceir a’r dillad sy’n cael eu gwisgo gan y bobl sy’n mynd heibio yn bendant yn dod o’r 1950au ond mae’n dal yn bosib adnabod arwyddion siopau, gan gynnwys arwydd ar gyfer Bwyty Louis yn y gornel dde ar waelod y ffotograff ac adeilad Howells yng nghanol y llun. Ond edrychwch yn agosach ar siop adrannol Howells. Ar y to fe welwch gerflun efydd enfawr o ffigwr yn dal gwaywffon ac ar fin ei thaflu – y gellid honni – i gyfeiriad yr Hen Lyfrgell.

1998-68-1

Yr ail un yw ffotograff o Heol-y-Frenhines gan edrych unwaith eto tuag at y castell. Efallai nad yw’r un mor gyfarwydd â Heol Eglwys Fair a’r Stryd Fawr ond byddwch yn gweld nifer o adeiladau presennol os ydych yn edrych uwchben blaenau’r siopau, gan gynnwys hen du blaen Marks and Spencer a’r banc â’i du blaen colofnog ar ochr chwith y stryd. Fodd bynnag, mae’n amlwg bod rhywbeth yn digwydd yno 60 mlynedd yn ôl gan fod y stryd dan ei sang â phobl. Yn ogystal, mae draig enfawr yn gorymdeithio i lawr canol y stryd.

rsz_ducah-43-30

Yn olaf, ceir ffotograff o grŵp mawr o fyfyrwyr yn sefyll y tu allan i fynedfa Neuadd Aberdâr yng Nghaerdydd. Sylwch ar yr amrywiaeth o wisgoedd cenedlaethol, gan gynnwys rhai o Gymru, yr Alban, Ynysoedd y Môr Tawel a Chanada. Yn ogystal, mae rhai pobl yn gwisgo dillad chwaraeon, gan gynnwys y cleddyfwr ar y dde. Fodd bynnag, caiff yr ateb i’r dirgelwch hwn ar yr arwydd sy’n cael ei ddal o flaen y grŵp:

 

Ym mis Gorffennaf 1958 cynhaliwyd chweched Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad yng Nghaerdydd. Roedd yn achlysur pwysig. Yn y gemau cyntaf a gynhaliwyd yng Nghanada ym 1930, roedd tîm cyfan Cymru’n cynnwys 2 gystadleuwr yn unig (nofwyr ill dau) – dim ond digon i gario’r faner a chario placard ‘Wales’ yn y seremoni agoriadol. Yn eironig ddigon, enillodd dyn o Gymru, Reg Thomas, fedal aur athletig yng ngemau 1930 ond roedd yn cystadlu dros Loegr gan nad oedd gan Gymru dîm athletig. Nawr, dim ond 28 mlynedd yn ddiweddarach, roedd Cymru’n cynnal y gemau gyda 36 o wledydd a 1400 o athletwyr a swyddogion yn cymryd rhan.

 

Dros yr wythnosau nesaf, trwy ddefnyddio’r cofnodion a ddelir yn Archifau Morgannwg, byddwn yn rhannu atgofion o fis Gorffennaf 1958 pan fu Cymru’n croesawu’r byd. I’r rhai sydd â diddordeb mewn dysgu mwy am y gemau, rhoddir manylion o ba le i weld y ffotograffau a’r cofroddion yn Archifau Morgannwg. Felly, gan ddechrau gyda’r erthygl hon, gellir dod o hyd i’r ffotograffau o Heol Eglwys Fair a Heol-y-Frenhines o dan gyfeirnod 1998/68 a cheir y ffotograff o Neuadd Aberdâr o dan gyfeirnod DUCAH/43/30.

Cynlluniau Doc Porthcawl

rsz_harbour_plans_art_03

Ym 1825 cafodd diwydianwyr a thirfeddianwyr lleol Ddeddf Seneddol am adeiladu tramffordd i lawr Cwm Llynfi i Fae Porthcawl, a gwella’r Bae drwy godi rhyw fath o ddoc. Dechreuodd y rheilffordd yn Nyffryn Llynfi, ychydig filltiroedd uwchben Maesteg, a rhedodd ar hyd y Dyffryn i Dondu lle trodd tua’r gorllewin tuag at Fynydd Cynffig a thrwy’r Pîl, y Drenewydd yn Notais i gyrraedd y môr ym Mhorthcawl. Roedd safleoedd eraill ar aber afon Ogwr ac yn y Drenewydd yn Notais wedi cael eu hystyried ar gyfer y doc ond fe’u gwrthodwyd, naill ai oherwydd anawsterau ar y tir neu oherwydd nad oedd y tirfeddianwyr yn fodlon cydweithredu. Roedd yr harbwr a adeiladwyd ym Mhorthcawl yn fasn petryal bach a oedd yn dibynnu ar y llanw ac felly dim ond ar adegau penodol o’r dydd y gellid ei ddefnyddio, ac ym 1840 cafodd ei ymestyn a’i ddyfnhau. Erbyn 1864 roedd y twf yn y diwydiannau haearn a glo yn golygu bod y ddau gwmni rheilffordd a oedd yn gweithredu ar y pryd yng nghymoedd Llynfi ac Ogwr wedi cydweithio i gael Deddf arall yn cynnig ehangu llawer mwy.

Byddai’r fynedfa i’r basn presennol yn cael ei hail-leoli, a byddai doc hollol newydd o ryw 7 erw yn cael ei adeiladu, wedi’i gysylltu â hi, ar y gogledd, a’i ffitio â gatiau fel na fyddai’n ddibynnol ar y llanw; byddai’r morglawdd hefyd yn cael ei ymestyn. Agorodd y doc newydd ym mis Gorffennaf 1867 ar gost o £250,000, ac mewn saith mlynedd cynyddodd faint o lo a allforiwyd bron i ddeg gwaith.

Arweiniodd dirwasgiad yn y diwydiant haearn i’r doc i ganolbwyntio mwy a mwy ar lo. Cyrhaeddodd y fasnach ei huchafbwynt ym 1892 pan ddociwyd dros 800 o longau, ond dirywiodd yn gyflym iawn ar ôl hynny, yn bennaf oherwydd agor dociau mwy eang a modern ym Mhort Talbot. Daeth masnach o Borthcawl i ben o’r diwedd ym 1906, a throdd y dref ei sylw o fasnach i hamdden.

Harbour-Plans-detail-web-re

Mae Archifau Morgannwg yn dal 32 o gynlluniau a baratowyd gan y peiriannydd o Lundain R.P. Brereton rhwng 1864 a 1866 ar gyfer ymestyn Doc Porthcawl (ref.: UDPC/HARBOUR).  Er i’r casgliad fod yn weddol fawr, efallai nid yw’n gyflawn; mae rhai ohonynt wedi’u rhifo, ond nid yw’r holl rifau yn bresennol. Yn ogystal â chynllun cyffredinol, maent yn dangos manylion gatiau’r doc, y morglawdd a’r rheiliau glo. Mae’r doc o 1867 wedi’i lenwi, ond mae’r cynlluniau wedi goroesi i’n hatgoffa o un agwedd ar dwf diwydiannol Fictoraidd, a’r newid ffawd mewn gwahanol borthladdoedd.

 

‘Wedi ei gau rhwng 4 wal goed ar long’: Mordaith o Gymru i Awstralia

Mae llawer o eitemau yn Archifau Morgannwg sy’n ymwneud â thrigolion Morgannwg a ymfudodd i ddechrau bywydau newydd yn Awstralia a Seland Newydd.  Un o’r rhain oedd Levi Davies o Bontypridd, a adawodd ei gartref ar 21 Awst 1863 a chyrraedd Melbourne o’r diwedd ar 6 Ionawr 1864.  Mae dyddiadur Levi yn nodi manylion ei fordaith ddewr dros y moroedd i ben arall y byd.

Ni chafodd Levi y dechreuad mwyaf cyffrous i’w daith:

Left Pontypridd August 21st 1863 By the 9 o clock train to Cardiff thence by the Great Western Railway through Gloucester to Paddington Station arrived there at 4.45pm…

A rhai dyddiau yn ddiweddarach roedd e dal yn Llundain:

Tuesday 25th August: This was the great day appointed for the ship to leave London for Melbourne, went on board in the morning and soon ascertained she would not sail that day.

Tuesday 1st September: Went on board in the morning and was told she would sail some time in the evening remained on board all day, at 6.30pm she made her first start, went as far as the lock the other end of the basin, stayed there until 3pm the following day

Er gwaetha’r dechreuad llai na mawreddog hwnnw, o’r diwedd fe hwylion nhw Ddydd Mercher 2 Medi.  Ond unwaith eto, chyrhaeddon nhw ddim yn bell:

…at 3pm it being at full tide, the first mate gave the signal to start and we did… we had two Tugg Boats (steamers) to tow us as far as Gravesend where we casted anchor for the night…

Roedd gwynt i’w herbyn yn golygu y bu’n rhaid iddynt aros lle roeddent am fwy nag wythnos:

Thursday 10th September: At 4.30am was awakened by the sound of the sailors heaving up the anchor… was informed by the First Mate that the wind had changed and was amenable for us to sail… now opposite Dover Castle

Unwaith i’r fordaith fynd rhagddi’n iawn, canfu Levi nad oedd pob un o’r teithwyr yn addasu’n dda i fywyd ar y môr. Ychydig ddyddiau yn unig ar ôl gadael Llundain, mae Levi yn nodi:

…sea very rough, ship rocking worse than a cradle, men women and children vomiting and purging effected by sea sickness.

Ond am Levi ei hun, Rwyf hyd yn hyn yn weddol rydd rhag ei effeithiau lleiaf.  Ei gyfrinach?   Mae yfed dŵr heli yn dda iawn i atal salwch môr.

Mae’n ddiddorol darganfod o’r dyddiadur sut y goroesodd y criw a’r teithwyr fordaith mor hir heb alw mewn porthladd i gasglu nwyddau.  Yn amlwg roedd cyflenwadau ganddynt ar fwrdd y llong, ond fe wnaethant y gorau o’u hamgylchiadau hefyd, ac mae Levi yn cyfeirio at rywfaint o’u bwyd:

Saturday 26th September: Threw 3 alive pigs over board, the remainder of 15 that died from distemper.

Friday 11th September: …spent the morning in company with the Mate of the ship fishing, caught 2 Dog fishes, their skins as hard as Badger

Saturday 3rd October: …at twilight caught a fish called Baracoota…

Tuesday 13th October: …caught upwards of 2500 gallons of rain water for drinking and cooking etc.

Sunday 29th November: …caught a porpoise weighing about 150lbs ate some of it for breakfast.

Mae Levi hefyd yn manylu ar arferion ei gyd-deithwyr, nad oedd o hyd yn eu croesawu.  Pan oeddent yn dal i fod wedi angori yn Gravesend, yn aros i’r gwynt newid, mae’n nodi:

Wednesday 9th September: …some of the passengers proposed going on shore in a Boat, to which I objected… about 1pm they went and returned at 6pm, more than half drunk…

Roedd y rheiny a oedd yn teithio gyda Levi ar y Trebolgan i Melbourne yn dod o amrywiol lefydd, ond yn tueddu i ffurfio’n grwpiau ar sail cenedligrwydd:

Thursday 3rd September: …Irishmen gathered together to give us a jig, Englishmen took to play cards, Scotch men to play Draughts, and Dutch men to play Chess, I and my partner amused ourselves by walking backwards and forward on the Deck…

Gwnaeth Levi a’i gydwladwyr, oll yn anghydffurfwyr, bob ymdrech i gadw’r Saboth yn ystod y daith:

Sunday 6th September: We Welshmen gathered together and formed a Bible class, we are only 4 Welshmen on board, one man and wife besides Thomas and me, the others are English, Irish, Scotch and Dutchmen, very little respects they show towards Sunday more than any other day.

Fel y gallech ddisgwyl, roedd y daith ymhell o fod yn un esmwyth.  Ar adegau roedd hi’n hollol frawychus i’r rheiny ar ei bwrdd, yn deithwyr a chriw ill dau:

Friday 18th September: …explosion of thunder such as I never heard before nor any other one on board this ship, the forked lightning exhibiting in various shapes on the sky, dividing the heavens as it were, the howling of the wind, the roaring of the big waves raising up like mountains tossing the ship like a ball and the pouring of the rain… was enough to sink us all in despondency and give up all hopes of ever reaching any port… all of us expected every moment to be dashed to atoms and buried under the waves…

GFHS_Apr12_2_compressed

Sunday 20th September: Was awakened this morning by the loud splashing of the great waves against the thin planks which separate us from sudden death…

Thursday 22nd October: Tremendous heavy squalls at 2am which aroused us from bed, ship almost capsized several times…  I was asking some of the sailors at breakfast time what did they think of the weather last night… they said, that is just the sort of weather for us… but actions and manners speak louder than words sometimes, although they answered in that way when the uneasy moments were over, they did not mean it, there was seriousness imparted on every countenance at the time the squall occurred…

Ar adegau o anobaith o’r fath, ac ar siwrne mor faith, byddai meddyliau Levi yn naturiol yn troi am adref ac at y ffrindiau a’r teulu a adawodd ar ôl:

Thursday 24th September: …many times I climbed up the rigging turning my face towards home anxious to know the state of your mind concerning me, but many a long month must pass before it is possible for me to hear from you on account of the long journey which is before me.  Please God I shall see the end of it.

A dechreuodd ddyfalu os oedd wedi gwneud y penderfyniad cywir:

The 115th day of our voyage: The light of another Christmas Day has dawned upon us  …I had some thoughts of sadness about the past and some of anxiety when I looked into the uncertainty of the future…

Ac, er bod bywyd ar fwrdd y llong yn ddiflas o dro i dro…

Wednesday Thursday Friday and Saturday the 11th 12th 13th and 14th November

Nothing of much moment occurred these last few days…

GFHS_Apr12_1

The 115th day of our voyage: Now I am upon the sea with nothing to relieve the dull monotony which I have now had (with little exception) for four weary months, confined within the 4 wooden walls of a ship, with nothing but strangers for our companions.

…roedd y profiadau newydd y daeth Levi ar eu traws yn ystod y daith yn rhyfeddol a dweud y lleiaf:

Wednesday 30th September: …saw a big fish called by some Turtle, by others Tortoise, it’s a fish with hard shells on his back.

Saturday 24th October: Crossed the line (Equator) at 6pm when old Neptune’s Secretary came on board… stated that his Divine Master was ill of cold which confined him to his room… medicine exactly to his disease not being obtainable in the waste of waters… wishing it to be understood that that particular kind of distilled spirit called rum was particularly suited to his Master’s disease…

Sunday 1st November: A meteor commencing eastwards flashed up and along the sky, towards s. west, lighting the whole heavens more clearly than anything I ever saw except the sun itself, it must have lasted about 5 seconds and then exploded in sparks, leaving a luminous streak in its course behind it, which gradually disappeared, leaving everything in darkness as before…

Wednesday 4th November: A matter of considerable excitement occurred today, a report spread among the passengers and crew that a shark was to be seen hovering about the prow of the vessel… the assertion was repeated that the rapacious monster was still there… The Captain… making his appearance with a large fishing hook in one hand and a piece of pork in the other (about 2lbs) the bait was fixed immediately and the hook attached to a rope which was carried by the Captain to the side of the ship and thrown over, in a very short time Mr Shark made his appearance… his jaws closed upon the bait… the word past, hoist away, and in a few moments we landed him safely on the Deck.

Tuesday 1st December: In this part of the world it is not dark until 9pm.  I never saw daylight before at 9pm on the 1st December.

GFHS_Apr12_3_compressed

Thursday 10th December: …sighted an iceberg about twice as large as this ship…

Wedi misoedd ar y môr, daeth Levi a’i gyd-deithwyr o’r diwedd i olwg eu cyrchfan:

Monday 4th January: Was called this morning at 5am by the First Mate (Mr Armstrong) to see land Cape Otway which was on the left of us just before we entered into Hobson’s Bay…

Ac o’r diwedd, fe lanion nhw ar dir Awstralia:

Wednesday 6th January 1864: At 3pm went to shore on a boat, walked about in Williamstown landing and St. Kilda Hill…

Wyddom ni ddim rhyw lawer am dynged Levi unwaith iddo gyrraedd Awstralia.  Mae ambell nodyn yn y dyddiadur yn rhoi cliw ynghylch yr hyn a wnaeth am y blynyddoedd cyntaf wedi iddo gyrraedd:

Commenced work at a Farm near Bald Hills ‘Henry Loader’ on the 13th January 1864.

L. A. Davies was appointed Secretary of the Bonshaw ‘Accident Fund’ on the 13th day of March 1868.

Os oes unrhyw ddarllenydd yn gwybod hanes Levi Davies yn dilyn ei anturiaethau ar y môr mawr, byddem yn falch yn wir o gael gwybod.