Ymgyrchu dros y Rhondda Rhan 1: Anheddiad Maes-yr-Haf, Trealaw

Ysgrifennodd John Evans, glöwr di-waith, yn The Listener ar gyfer 25 Ebrill 1934 cyfrif personol o gyflwr digalon Cwm Rhondda yn ystod y dirwasgiad mawr yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Nododd:

“Mae pobl yn aml yn gofyn i ni, pwy sydd allan o waith, sut rydyn ni’n ymdopi. Wel mae’r ateb yn hawdd.  Rydym yn ymdopi drwy fynd heb. Mae’n debyg eich bod wedi clywed sut y mae’n rhaid inni ymdopi drwy grafu ynghyd ychydig o esgyrn a dail bresych a hyn a’r llall, ac yn y blaen, i wneud cinio, ond tybed a wyddoch am yr effaith y mae brwydr front o’r math hwn yn ei chael ar feddyliau pobl, ar wahân i’r effaith ar eu cyrff. Nid yw’n fater o’r “di-waith yn ei chael hi’n anodd cael deupen y llinyn ynghyd”, ond o ddynion a menywod yn straffaglu i gael byw.’

Yr anobaith economaidd a chymdeithasol llethol hwn a arweiniodd at sefydlu Anheddiad Maes-yr-haf fel ymgais ymarferol i weithredu addysgu cymdeithasol Cristnogol ymhlith glowyr di-waith y Rhondda. Yn dilyn cyrchoedd cymorth brys a drefnwyd gan Gymdeithas Grefyddol y Cyfeillion (Crynwyr), yn ystod streic glo chwerw 1926, daeth nifer o Gyfeillion amlwg gan gynnwys Emma Noble, Cynghorydd Llafur o Swindon, a Dr Henry T. Gillet o Rydychen, yn argyhoeddedig o’r angen am gymorth o fath mwy parhaol i Gwm Rhondda. Drwy aeaf 1926-27, datblygodd y syniad yn gyflym i sefydlu Anheddiad Cymdeithasol yn cael ei gynnal ar batrwm y Crynwyr yn y Rhondda a ffurfiwyd pwyllgor o dan gadeiryddiaeth Alexander Lindsay, Meistr Coleg Balliol, Rhydychen, ym mis Ionawr 1927 i gasglu arian i sefydlu Canolfan Addysgol ac Anheddiad Cymdeithasol. Codwyd yr arian yn gyflym a phrynwyd tŷ Fictoraidd mawr o’r enw Maes-yr-haf yn Nhrealaw.  Symudodd Wardeniaid cyntaf yr Anheddiad, William ac Emma Noble, i Faes-yr-haf ym mis Ebrill 1927; roeddent i aros yno tan 1945.

DMH-12-4

Tu fewn i Dŷ Maes-yr-Haf, 1928 (DMH/12/4)

Newidiodd cymeriad Anheddiad Maes-yr-haf yn gyflym o waith cymorth uniongyrchol yn ddosbarthu bwyd a dillad i sefydlu canolfan addysgol a chymdeithasol o bwys ar gyfer ardal Trealaw. Trefnodd yr Anheddiad ystod eang o ddosbarthiadau ar gyfer pobl ddi-waith a’u teuluoedd o’r ‘athroniaeth foesol’ haniaethol i hunangymorth mwy ymarferol y canolfannau trwsio esgidiau a reolid yn gydweithredol.

DMH-12-40

Ymarfer côr, 1930s (DMH/12/40)

Ehangodd gweithgareddau’r anheddiad i gynnwys llawer o weithgareddau diwylliannol, addysgol a hamdden yn amrywio o glybiau drama a cherddoriaeth i redeg gwersyll gwyliau i’r di-waith mewn bragdy wedi’i addasu yn y Wîg.

DMH-12-13

Gardd y bragdy, y Wîg, 1934 (DMH/12/13)

Gwnaed ymdrechion i hyrwyddo cyflogaeth ar raddfa fach, ym Maes-yr-haf roedd y rhain yn cynnwys rhandiroedd, ffermio dofednod, crochenwaith a gweithdai gwehyddu.

DMH-12-17

Dwy fenyw wrth rodau nyddu tu allan i’r shed gwehuddu, Maes-yr-haf, 1934 (DMH/12/17)

Rhwng 1914 a 1957 darparodd Diwydiannau Maes-yr-haf ar gyfer yr Anabl gyflogaeth i bobl leol ag anabledd, gan gynhyrchu dodrefn i ddechrau ac yna flychau dŵr mwynol Corona yn ddiweddarach. Daeth Maes-yr-haf yn enghraifft drawiadol o’r hyn y gallai Anheddiad Cymdeithasol gwirfoddol ei gyflawni.

DMH-12-49

Gweithdy diwydiant i’r anabl, 1950 (DMH/12/49)

Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, gwelodd y cynnydd cyffredinol mewn safonau byw a chreu’r wladwriaeth les ar ôl y rhyfel y cyfrifoldeb am lawer o’r gwasanaethau addysgol a chymdeithasol a arloeswyd gan Maes-yr-haf yn cael eu trosglwyddo fwyfwy i lywodraeth ganolog a lleol. Erbyn diwedd y 1960au daeth Pwyllgor Maes-yr-haf i’r casgliad bod cynifer o amcanion gwreiddiol yr Anheddiad wedi’u cyflawni, ac yn sgil amodau cymdeithasol llawer gwell y cyfnod, ei bod yn briodol i’r Anheddiad gael ei ddirwyn i ben. Wedi trafodaethau gyda Chyngor Bwrdeistref Rhondda a Chyngor Sir Morgannwg gwerthwyd safle’r Anheddiad i Gyngor Bwrdeistref Rhondda ym 1971. Defnyddiwyd elw’r gwerthiant i sefydlu Ymddiriedolaeth Addysgol Maes-yr-haf a ddosbarthodd ei hincwm am flynyddoedd lawer ymhlith sefydliadau fel Sefydliad y Merched a Grwpiau Chwarae a oedd wedi defnyddio neu a oedd yn gysylltiedig â’r Anheddad blaenorol. Mae safle Maes-yr-haf yn gwasanaethu fel Canolfan Gymunedol.

Mae cofnodion Anheddiad Maes-yr-haf yn Archifau Morgannwg yn cynnwys cofnodion Pwyllgor Maes-yr-haf, 1927-71, adroddiadau blynyddol, 1921-71, cyfrifon, 1931-71 a chyfres o ffeiliau a gafodd eu cadw gan William Noble, warden Maes-yr-haf, o 1921 i 1945. Mae’r ffeiliau hyn yn ymdrin ag amrywiaeth o bynciau gan gynnwys sefydlu Maes-yr-haf, gwersyll gwyliau’r Malthouse, addysg i bobl ddi-waith a Chymdeithas Lesddeiliaid Trealaw. Dengys ffotograffau lawer o weithgareddau’r Anheddiad, gan gynnwys Clwb Gwnïo’r Merched (1926), adennill glo o domennydd rwbel glofeydd (1935), ymweliad Syr Stafford Cripps â Maes-yr-haf (1941) ac ymweliad parti rhyngwladol o fyfyrwyr â’r Anheddiad (1967). Mae’r casgliad yn cynnwys hanes manwl yr Anheddiad a ysgrifennwyd gan Barrie Naylor, warden Maes-yr-haf o 1945 i 1971, ‘Quakers in the Rhondda’. Mae’r llyfr hwn, sy’n amhrisiadwy ar gyfer paratoi’r erthygl hon, yn adroddiad cynhwysfawr o darddiad a datblygiad yr Anheddiad.

Cofeb Scott ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r tirnod mwyaf adnabyddus ym Mharc y Rhath yw tŵr y cloc ger y promenâd ym mhen deheuol y llyn. Mae’r tŵr yn gofeb i ymdrechion arwrol Capten Robert Falcon Scott a fu farw, gyda thri o’i dîm, yn yr Antarctig ym 1912 ar eu taith yn ôl o Begwn y De.

Mae’r cysylltiadau rhwng taith Scott a Chymru yn rhai cryf. Roedd tîm Scott yn cynnwys dau Gymro.  Roedd yr Is-swyddog Edgar Evans yn dod o Rosili ac yn un o’r tîm pedwar dyn a aeth gyda Scott i Begwn y De.  Roedd Edwards Evans, dirprwy’r alldaith a chapten y Terra Nova, sef llong Scott, er iddo gael ei eni yn Llundain, o dras Gymreig ac yn aml yn disgrifio’i hun fel Cymro.

Roedd y daith bron yn gwbl ddibynnol ar roddion ac, yn ddiau, roedd cael Edgar ac Edward Evans o fewn y tîm o gymorth enfawr wrth godi arian yng Nghymru. Cymaint felly fel bod Scott yn frwd i gydnabod y cyfraniad gwych a wnaed gan fusnesau a chymunedau Cymru i gwrdd â chostau’r daith.

Mae’n debyg bod y cytundeb â Chymru ac, yn benodol, Caerdydd wedi’i selio, fodd bynnag, gyda’r penderfyniad y byddai’r Terra Nova, ar ôl gadael Llundain, yn galw yng Nghaerdydd i dderbyn tanwydd ychwanegol a chynnal rownd olaf o ddigwyddiadau codi arian. O Ddoc Bute yng Nghaerdydd, felly, cychwynnodd y Terra Nova o’r diwedd, ar 15 Mehefin 1910, i hwylio tua’r Antarctig. Roedd ond yn naturiol, felly, fod pobl Caerdydd yn teimlo cysylltiad agos â Scott a’r Terra Nova.

Yr hyn nad yw mor adnabyddus yw nad tŵr y cloc oedd y gofeb gyntaf i Gapten Scott ym Mharc y Rhath.   Ar ôl methiant taith Scott, dychwelodd y Terra Nova i Gaerdydd ym 1913 a chafodd ei hagor i ymwelwyr fel rhan o ymgyrch genedlaethol i godi arian i ddibynyddion y rhai a fu farw, ac i godi cyfres o gofebion.

Yn ystod ei harhosiad, ac i nodi’r cysylltiad arbennig â Chymru, tynnwyd y flaenddelw o’r llong a’i gyflwyno i Ddinas Caerdydd gan Frederick Charles Bowring, un o berchnogion y llong. Fe’i dadorchuddiwyd ym Mharc y Rhath ddydd Llun 8 Rhagfyr 1913 a’i ddisgrifio yn y wasg leol fel a ganlyn:

… the most inspiring of all the monuments that are being erected in many parts of the world in memory of Captain Scott.

Yn y seremoni hon awgrymwyd yn gyntaf y dylid adeiladu tŵr cloc yn y parc fel cofeb arall i Gapten Scott.  Cyflwynwyd cynlluniau ar gyfer y tŵr ym mis Mawrth 1914 a dechreuodd y gwaith adeiladu yn ystod haf y flwyddyn honno.  Cwblhawyd y tŵr, a adeiladwyd i fod yn debyg i oleudy, erbyn 1915, fel y nodwyd gan y plac y gellir ei weld ar y tŵr heddiw. Credir yn aml fod asgell y gwynt ar ben y goleudy yn fodel o’r Terra Nova. Mewn gwirionedd, y Discovery ydyw, llong Scott o daith Antarctig gynharach.

Arhosodd blaenddelw’r Terra Nova, a gerfiwyd o dderw, yn y parc am bron i ugain mlynedd cyn cael ei symud i Amgueddfa Genedlaethol Cymru ym 1932. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf fe’i disodlwyd gan ardd goffa newydd ym mhen gorllewinol y promenâd.  Wedi’i greu yn 2010 i nodi canmlwyddiant taith Scott, enillodd y dyluniad wobr yn sioe flodau Chelsea cyn cael cartref parhaol ym Mharc y Rhath yn 2012. Felly, y tro nesaf y byddwch yn ymweld â Pharc y Rhath, yn ogystal ag edmygu Tŵr y Cloc a adnewyddwyd yn ddiweddar, beth am edrych ar yr Ardd Goffa hefyd?

D332-18-23-11

Yn yr erthygl flaenorol, gwnaethom hefyd addo sôn ychydig mwy wrthych am y sawl dewr a blymiodd i’r dŵr o ben tŵr y cloc. Y fenyw dan sylw oedd Mrs D Allen ac ym mis Awst 1922, dringodd yr ysgolion sy’n cysylltu’r tair lefel o fewn tŵr y cloc cyn ymddangos ar y balconi. Yna syfrdanodd wylwyr trwy blymio o’r balconi i’r llyn islaw ac, fel y mae ffotograffau yn y wasg leol yn cadarnhau, llwyddodd a bu fyw i adrodd y stori.

Clwb Nofio Parc y Rhath, yn y cyfnod hwn, oedd un o’r mwyaf yn Ne Cymru.  Roedd yn cynnwys nifer o bencampwyr Cymreig a Chenedlaethol a gwahoddwyd y clwb yn aml i roi arddangosfeydd nofio mewn galas ar draws De Cymru.  Adeg y plymio, roedd Mrs Allen yn Ysgrifennydd Adran y Merched.  Roedd hi hefyd yn arbenigwr plymio ac wedi ennill sawl cystadleuaeth plymio.  Mae’n siŵr yr oedd y llyn yn ddyfnach yn y dyddiau hynny a, gyda’i phrofiad, nid oedd y penderfyniad i blymio i’r dŵr mor anniogel ag y mae’n swnio, o bell ffordd. Serch hynny, yr oedd yn dipyn o gamp.  Os gall unrhyw un ein helpu i gael gwybod mwy am Mrs Allen a’i phlymiad o Dŵr Coffa Scott, rhowch wybod i ni a byddwn yn cynnwys y wybodaeth mewn erthygl arall.

This is the fifth article in a series looking at the history of the park through the collection of photographs held at the Glamorgan Archives.

Dyma’r pumed erthygl mewn cyfres sy’n edrych ar hanes y Parc trwy’r casgliad o ffotograffau a gadwyd yn Archifau Morgannwg.  Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r lluniau uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/12-13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Dim un eiliad ddiflas – cân, dawns a’r bwrlésg: Y Pafiliwn Cyngerdd ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r ffotograff heddiw o Barc y Rhath yw un o olygfeydd mwyaf adnabyddus y parc, gan edrych ar draws y llyn tuag at y promenâd gyda thŵr a chloc urddasol Cofeb Scott ar ochr chwith y llun.

D332-18-23-13

Edrychwch yn ofalus, fodd bynnag, ar yr adeilad ychydig yn is na’r promenâd ar ochr dde’r ffotograff.  Efallai bod rhywrai sy’n cofio’r strwythur a safai yn yr ardal lle mae teuluoedd bellach yn cael picnic ar y glaswellt ar ddyddiau o haf. Fodd bynnag, nid oes gan y rhan fwyaf o ymwelwyr unrhyw syniad bod un rhan o’r maes chwarae plant presennol unwaith yn gartref i bafiliwn cyngerdd mawreddog a oedd yn darparu adloniant drwy gydol misoedd yr haf.

Mae’n debyg i’r llun gael ei dynnu ar ddechrau’r 1920au, o gofio i’r pafiliwn gael ei agor gan Arglwydd Faer Caerdydd, Yr Henadur James Taylor, ar nos Wener 31 Gorffennaf 1921. Wedi’i chodi ar gost o £4,000 roedd yn cynnwys arena siâp hecsagon, gyda tho rhannol wydr, a oedd yn darparu gorchudd a seddau i gynulleidfa ynghyd â llwyfan cyngerdd ac ystafelloedd newid.

Roedd cerddoriaeth yn y parc wedi’i darparu’n rheolaidd ers 1903, gyda chodi bandstand ychydig islaw’r promenâd. Er bod perfformiadau gan fandiau pres a chorau wedi cael derbyniad da, o fewn ychydig flynyddoedd adroddodd Uwch-arolygydd y Parciau fod awydd a galw am ystod fwy amrywiol o adloniant. O ganlyniad, yn y blynyddoedd yn arwain at 1914 ac yn ystod y rhyfel, roedd partïon cyngerdd yn aml yn cael eu cyflogi gan Bwyllgor y Parciau i berfformio ym Mharc y Rhath.  Fodd bynnag, llesteiriwyd perfformiadau gan absenoldeb llwyfan parhaol ac roedd y gynulleidfa’n aml yn eistedd yn yr awyr agored ac ar drugaredd yr elfennau.

Nod y Pafiliwn Cyngerdd, a agorwyd ym 1921, oedd rhoi adloniant yn y parc ar sail broffesiynol gyda llwyfan o ansawdd theatr a system oleuo. Er mai 750 oedd capasiti cychwynnol yr ardal eistedd dan do, roedd cynlluniau eisoes ar y gweill i gynyddu hyn i 1,200. Aeth anrhydedd cael perfformiad yno gyntaf ar ddiwrnod yr agoriad i Gwmni Vaudeville Mr Bert Grey. Roedd y cwmni o dan yr enw “Pro Rata”, yn cynnwys Katherine Dawn, diddanwr ar y piano; Gwen Maddocks, soprano Cymreig; Ethel Dennison, digrifwraig a dawnsiwr; Tom Minshall, bariton; Billie Sinclair, digrifwr ysgafn; a Bert Grey, digrifwr a dawnsiwr.

Roedd yr adolygiad o’r noson gyntaf yn The Stage yn gadarnhaol iawn:

From the rise of the curtain to the finale there was not a dull moment and whether in song , dance or burlesque the party were equally at home.

Efallai yn bwysicach fyth, cafodd y perfformiad sêl bendith Pwyllgor y Parciau gydag Ernest Williams, y Cyfarwyddwr Cyngerdd, yn ddiau yn tynnu ochenaid o ryddhad ac yn llongyfarch “Pro Rata” ar ddarparu …un o’r sioeau disgleiriaf, gorau a glanaf a welwyd ym Mharc y Rhath ers blynyddoedd.

Yn y blynyddoedd canlynol bu fformat a oedd yn plethu  comedi, dawns a chân yn hynod lwyddiannus, gyda pherfformiadau â thocynnau y rhan fwyaf o nosweithiau am 7.30pm ynghyd â sioeau pnawn ar brynhawniau Mercher a Sadwrn. Daeth hanner cant o filoedd o bobl i gyngherddau yn y pafiliwn yn ystod tymor yr haf 1926.  Ond aeth y record yn y cyfnod hwn i berfformiad gan fand pres, ar brynhawn Sul ym Mehefin 1924, pan lwyddodd 1,800 o bobl wasgu i’r pafiliwn i glywed perfformiad gan y band arobryn The Besses o’ th’ Barn.

Roedd y Pafiliwn Cyngerdd yn nodwedd boblogaidd o Barc y Rhath am dros 30 mlynedd nes y barnwyd ei fod yn strwythurol anniogel ac fe’i datgymalwyd yn 1953. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu’n gartref i berfformiadau di-rif ac yn aml fe’i defnyddiwyd ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau, gan gynnwys sioeau garddwriaethol a hyd yn oed arddangosfeydd gymnasteg.

Nid agor y Pafiliwn Cyngerdd newydd oedd yr unig nodwedd a dynnodd y torfeydd i Barc y Rhath yn y cyfnod hwn.  Ym mis Awst y flwyddyn ganlynol, syfrdanodd menyw ifanc y gwylwyr ger llaw pan blymiodd o’r balconi ar ben Cofeb Scott i’r llyn a byw i adrodd yr hanes. Ond mwy am hynny a Chofeb Scott yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon yn edrych ar hanes y parc drwy’r casgliad ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Llyfr Ryseitiau o’r 17eg Ganrif

Mae’r ddwy rysáit hyn ar gyfer eli ar gyfer cryfhau breichiau neu goesau gwan yn cael eu cymryd o lyfr llawysgrif sy’n cynnwys dros 150 o ryseitiau meddyginiaethol a choginio a luniwyd yn yr 17eg ganrif ac sydd bellach yn cael ei gadw yn Archifau Morgannwg (cyf.: DXLA).

DXLA2

Take a yonge puppye of x dayes ould Kill it and flea [flay] it Cutt it in quarters and wash it very Cleane.- Seeth it in an earthen pipkin with runninge water when it seetheth skym of the fatt as it riseth Keepe it in a gally pott and anoynt the place greved morninge ond evening then wrap the skyne of the whelp aboute it and keepe it warme.

Neu:

Take the bigest garden wormes slice them and cute them, and wash them in white wine very cleane, boyle them in sweete salle[t] oyle tell it be a thicke oyntment, then anoynt the plac greeved

Mae hanes y llyfr yn aneglur: nid yw enw a lleoliad y casglwr (neu’r casglwyr, gan ei bod yn ymddangos bod mwy nag un person yn gysylltiedig) yn cael eu nodi yn unman, ac nid oes unrhyw arwydd o ffynonellau’r ryseitiau. Fodd bynnag, mae rhwymiad y llyfr yn cynnwys memrwn o gyfnod y Frenhines Elisabeth. Ymddengys yn rhan o dderbynneb ar gyfer Swydd Gaer, ac mae’n debyg ei fod wedi’i ysgrifennu flynyddoedd lawer wedi hyn, yr enw a’r dyddiad G. Lambert, 1790 a’r teitl Some Curious Recipes.

Ni roddir ryseitiau ar gyfer prydau cig, ond mae rhai ar gyfer paratoi pysgod a dofednod: berwi carp, berwi iâr, a stiwio neu ferwi caprwn. Mae’r dull o ferwi caprwn, i gymryd un enghraifft, fel a ganlyn:

Drawe him and trusse him wash him very cleane put a little parsley and Salt into the belly of him, then put it in to a pipkin with the strong broth of Veale or Mutton a Faggot of Rosemary Tyme and persiley and other hearbs as Beets Sorrell yonge Lettices and what other hearbs you wil[l] a little large Mace whole pepper some Verjuice for seasoninge then put in your Marrowe and let it boyle a quarter of an hower. Your Capon being thus boyle[d] serve it in with Sopps in the same broth.

Mae’n ymddangos bod y rhan fwyaf o’r ryseitiau coginio ar gyfer melysion o wahanol fathau: cacennau (lemwn, cwinsen, siwgr, oren ac almon), macarŵns, hufenau (afal, cwinsen ac almon), marmalêd (gwyn a choch), ar gyfer sychu, cadw neu felysu gwahanol ffrwythau (ceirios, bricyll, cwinsen, neu afalau ceilliau’r esgob), ac am wneud jeli. Fel yr esbonia P.C.D. Brears yn The Gentlewoman’s Kitchen (Wakefield, 1984), roedd yr asiantau jelïeiddio sylfaenol ar gyfer jeli yn y dyddiau cyn datblygiad masnachol gelatin naill ai’n naddion cyrn ceirw neu’n draed lloi ac mae’r llyfr ryseitiau hwn yn disgrifio jelis yn seiliedig ar y cynhwysion hyn. Felly, mae un rysáit ar gyfer jeli yn dechrau, efallai braidd yn amheus, gyda:

Take Calfes feete and knuckles or shoulders of Veale as you thinke sufficient for the quantitie which you meane to make, then seeth it till it come to a Jelly, and scum it very well ln the seethinge. Then straine it very well into a faire vessell and let it stand till it be thoroughly cold then take faire water and sett it upon the fire, and when it seethes take a spoonefull or twoe of it and put it upon your Jelly and stirre it that it make not the Jelly to melt and so put on water till the fatt be cleare from the Jelly

I’r jeli hwn ychwanegir cynhwysion wedyn, yn ôl a ddylid gwneud jeli gwyn neu goch. Ar gyfer jeli gwyn, mae angen sinamon wedi’i olchi mewn gwin gwyn, sinsir, cnau, mês, hadau coriander, gwynnwy, gwin gwyn, dŵr rhosyn ac, os yw ar gael, tamaid o finegr gwyn. Cyflenwir lliwio ar gyfer jeli coch gan droell, wedi’i fwydo am awr mewn gwin clared If you will have your gelly looke like ruby put in a little hole Saffron. Atgoffir y cogydd hefyd i ychwanegu halen. Pan fydd y gymysgedd wedi’i pharatoi a’i berwi, rhaid ei phasio drwy fag jeli, mor aml ag sydd angen, wedi’i leinio â phlu neu frwyn wedi’u golchi’n lân, but be sure your bagge be very cleane and sweete or els all is marred. Yna mae’r jeli’n cael ei adael mewn llestr gali a’i gadw mewn lle oer, wedi’i orchuddio â phapur, a’i felysu i’w blasu.

Rhoddir ryseitiau ar gyfer gwneud dau fath o ddiod, gwin Iprocras a gloywon posel. Mae’r enw Iprocras yn deillio o’r meddyg Groeg hynafol, Hippocrates, gan fod y gwin yn cael ei hidlo drwy fag a elwir yn llawes Hippocrates. Dyma’r rysáit a roddir yn y llyfr hwn:

Hypocras

Take o pottle of Claret wine and 4 ozs. of all these manners of spices which must be Cloves Mace Nutmegg ginger Sinamon and put these spices in a little bogge, and steepe in the wine and a pound of sugar, and some Rosemary and brewe these together.

Roedd gloywon posel yn ddiod a oedd yn rhoi cynhesrwydd yn erbyn oerfel y nos, yn cynnwys llaeth poeth, wedi’i halltu â chwrw, gwin neu hylifau eraill, gyda siwgr neu sbeis. Fe’i gwnaed, fel yr esbonia P.C.D. Brears, drwy ddod â swm o hufen trwchus wedi’i felysu â siwgr i’r berw ac yna efallai ychwanegu sac – gwin cyfnerthedig – i geulo’r gymysgedd, neu ar gyfer fersiwn gyfoethocach, arllwys yr hufen i gymysgedd o wyau, sac, gwin gwyn neu gwrw, wedi’i flasu â chnau, mês, sinamon, dŵr rhosyn neu rin oren neu lemwn. Wedi’i adael ar garreg aelwyd gynnes am hanner awr, byddai’r gymysgedd hon yn setio fel cwstard, ond fel arfer fe’i trowyd i gynhyrchu pryd llaith o geuled meddal mân. Mae’r llyfr ryseitiau yn cynnwys dwy rysáit ar gyfer posel, un wedi’i wneud â sac a’r llall gyda chwrw a gwin. Yn anffodus, mae rhan o’r dudalen sy’n rhoi’r rysáit ar gyfer y posel sac wedi datgyfrannu, ond mae rysáit wedi goroesi lle defnyddir posel cwrw fel sail ar gyfer diod i leddfu claf sy’n dioddef o faen geiri:

Possett

Take a quart of milke and halfe a pinte of beere, and halfe a pinte of white wine, make hereof a cleare possett drinck, Then take 4 or 5 slyces of good Licoras, and halfe a handfull of pillitorie of the walle,: as much mother of tyme: 4 or 5 winter cherries: Boyle these verie well in the possett drinck: Then put too a good draft of this possett, 3 spoonefulles of the syrrupp of Althea,; drinck it morninge and att night.

Mae’r rhan fwyaf o’r eitemau y mae’r llyfr yn eu cynnwys yn feddyginiaethol yn hytrach na bwyd a diod. Mae’n ymddangos bod y byd naturiol i gyd yn cael ei ddefnyddio i leddfu nifer sylweddol o anhwylderau dynol, ac fel y dengys y ddau gofnod a ddyfynnwyd ar ddechrau’r erthygl hon, roedd anifeiliaid mor amrywiol â chŵn a mwydod mewn cymaint o berygl â phlanhigion. Dyma rai o’r meddyginiaethau y mae’r llyfr yn eu cynnig:

For the rhume or coffe; A medecine for the Small pox to anoint the face with; For a stitch in the side; For the Dead palsye; A medicine for the ague to lay to the wrist a little before the fitt comes; To moke haire grow; a poulties for one that is stunge with a snake; for pimples or rednesse in the face; for the bloody flixe; for the pain of the backe; for green wounds; for a Consumption of the lung; A medicine for the stone; A medicine to cure a blasted face or St. Anthonies fier; To anoynte a Childe if you fear burstinge; For the wormes; For the Itch; For the Strangury; To help a Rupture, to expell wind out of the Bladder; For the Canker or Fistula.

Mae’n ymddangos bod un dŵr cordial penodol wedi’i gynllunio i leddfu nifer o anhwylderau:

To make a Cordiall Water good against infectious diseases, as the plague poxe measells or pestilent burninge feavers or to remove any offensive or venemous matter from the heart or stomack or to be used after a Surfett or in passions of the Mother and for children in fitts of convulsions, and tis generall good to comfort or strengthen nature in all cold causes.

Mae’r rysáit ganlynol ar gyfer:

An Oyntment called Turnors oyntment good and excellent for all kinde of bruises and swellings to be begun to be made the 9th day of May and ended the 23th.

Take of Arkangell the weight of 2li, to the third joynt, flowers stalkes and leaves and then take 2li of boares grease but.first take hearbs and chopp them as small as possibly you may and then take the aforesaid grease and stampe them small altogether with a pestill then put them into an earthen pipkin or pott and stopp the mouth of the pot close with a Trencher and some past and set them into the hottest horsedungehill that you can finde and set the pot therein a Yard deep and there let it stand till that day fortnight after, and then take it out againe and also take the oyntment forth of the pott and give them one boile over the fir[e] and so straine it out into Gally potts for the severall uses

Fel dewis amgen i’r eli hwn, ceir y canlynol:

Take two handefull of henbane and one handefull of dogges tounge one handfull of Alicompane, one handfull of plantane and Tutteson and sinckfielde of eache a handfull, bruise them a litle in a morter, and seeth them in o potle of puer salett oyle, when it is almost sodden, put in halfe a pinte of Aquavite and a quarter of a pounde of unwroughte waxe soe let it seeth untill it is verye greene, then straine it throughe a new canvas cloathe, and you maie keepe it in a stone pot 7 yeares goode.

Nid yw pob un o’r meddyginiaethau’n gofyn am gasglu nifer o gynhwysion neu ddulliau cymhleth o baratoi. Ar gyfer gwaedu trwyn, argymhellir hyn:

Take the mosse neare the roote of an oulde ashe stopped into the nosthrills of the partie that doth bleede, and it will helpe, it helped me (mae’r awdur yn ychwanegu yn berswadiol) when I was about xiiii yeares of age when I had bled Fower dayes together without intermission.

Ar gyfer cataract yn y llygad:

Take ordinarie gardine snailes, pricke them with a needle, take the oyle drop one drop at a tyme that hath a pearle in the eyes.

Er, mae rysáit To make the oyle of Swollowe, i’w weld yn anos ei gwneud, nid yn unig o ran dal ugain gwennol a chasglu’r planhigion niferus sydd eu hangen ond hefyd wrth roi a chadw’r adar byw yn y morter:

Oyle of swallowes

Take 20 Swallowes and put them quick [i.e. alive] into a Morter and put thereto Lavender Cotton Spike Camomile Knotgrasse Ribwort Balme Volerian, Rosemary Topps Alecost Strawbery leaves strings and all Tutson Plantine Walnut leaves topps of younge Bayes Isop violet leaves Sage of Vertue fine Romane Wormewood of each an handfull, 2 handfull of roses twoe handfull of Camomill beate all these together and put thereto a quart of Neates foot oyle, and stampe all these together-putting in unto them 2 ozs of Cloves and then being well beaten put them together into an earthen pott, and stoppe it very close with a peece of doughe that noe oyre may issue out ond soe sett it nyne dayes in the earth or in a Seller then take them forth and let them seeth 6 or 7 howers uppon the fier in a pot of water but first open your pott and put therein halfe o pound of waxe white or yallowe and a pynt of Saltet oyle then close up the pott and sett it in the water and let it boyle and when its thoroughly boyled straine it out through a Cloth into a pott or such like vessell.

Yn olaf, dyma’r rysáit ar gyfer dŵr cordial arall:

…very precious against the tremblinge of the heart and good against Melancoly and paine of the head:

Take Rosemary flowers Burrage flowers and Buglosse rootes of each 4 ounces then take 4 ounces of preserved quinces and of white wine 2 pints, and stampe all these together, and put it to the wine and sett it in horse dunge 7 dayes in glasse well stopped and distill the water thereof in a glasse still-when it is stilled, sweeten it with Sugar Candy and then take fower graines of Amber and tue of Muske, and grinde it uppon a grindinge stone with a little Sugar Candye and tye it up in a peece of Tiffany and lett it hange in the water then sett it in the Stone for a weeke and after where you please, . . . it is to be taken at any tyme of neede. 3 or 4 spoonefulls as you please.

Pennawd y rysáit yw, To make a Cordiall Water of Rosemary flowers my Lady Northes way, ac mae sawl rysáit arall wedi’u priodoli i unigolion fel hyn:

To preserve Citron my Lady Pembrookes way, To drye Cherries Mrs Ferwitts way, My Lady Nuburges Receipt for white Marmalet and To preserve Pippin my Cozen Mannors way. Ac mae un a ddaeth o hyd i’r llyfr wedi ysgrifennu ar waelod y dudalen flaen, For to geette a Mayde whith Childe. My Lorde Northe hes Way, ond yn wahanol i ddŵr cordial yr Arglwyddes North, ni roddir dull ar gyfer hyn.

Geirfa:

Clafrllys Mawr [Alecompane (Elecampane)]: Planhigyn â llawer o ddail ar ei waelod, blodau melyn mawr ar goesynnau blewog cryf tua tair i bedair troedfedd, a gwraidd trwchus chwerw ei flas, ond ag arogl braf.

Ditaen [Alecost (Costmary)]: Planhigyn lluosflwydd aromatig, a arferai gael ei ddefnyddio mewn meddygaeth ac wrth roi blas i gwrw.

Althaea: Rhywogaeth o blanhigion, gan gynnwys hocysen y morfa a hocyswydden.

Amber (Ambergris): Sylwedd cŵyraidd lliw lludw, a welir yn arnofio mewn moroedd trofannol ac fel secretiad o berfedd y morfil sberm, a arferai gael ei ddefnyddio mewn coginio.

Dŵr Byw [Aquavitae]: Unrhyw fath o wirod tanbaid a yfir e.e. brandi

Llysiau’r Archangel: Neu’r fedon chwerw. Dywed y llysieuwr a’r sêr-ddewinwr o’r 17eg ganrif, Nicholas Culpeper, yn The English Physician: Er mwyn rhoi sglein ar eu harfer, mae’r meddygon yn defnyddio perlysiau y mae pobl cefn gwlad yn eu hadnabod yn ôl yr enw y fedon chwerw, llysiau’r archangel; p’un a ydynt yn deillio mwy o ofergoel neu ffolineb, gadawaf i’r darllenydd doeth benderfynu.

Bawm [Balm]: Enw rhai perlysiau gardd ag arogl cryf, gan gynnwys Gwenynddail, planhigyn gyda dail wylun, wedi’u crychu a blodau gwyn, a Gwenynllys Mawr, sydd â blodau gwyn mawr wedi’u blotio’n borfforgoch.

Tafod yr Ych Culddail [Bugloss]: Yr enw ar sawl un o’r planhigion llysiau’r ych.

Llysiau’r Ych [Burrage (Borage)]: Planhigyn â blodau glas dwfn, y mae’r coesyn a’r dail wedi’u gorchuddio â phigau bychain.

Camomíl [Camomile]: Perlysiau ymgripiol gyda dail addfeinflew a blodau gwyn a melyn, a ddefnyddir mewn meddygaeth ar gyfer eu rhinweddau chwerw a thonig. Gwnaeth yr Eifftaid, meddai Culpeper, ei gysegru i’r Haul am ei fod yn gwella’r clefyd crynu ac roeddent ddigon ffôl i wneuthur hynny, am nad oeddent eithr epaod cywilyddus eu crefydd.

Cancer [Canker]: Dolur neu wlser sy’n lledaenu.

Caprwn [Capon]: Ceiliog wedi’i ysbaddu.

Cordial: Meddyginiaeth, bwyd neu ddiod sy’n codi’r galon ac yn ysgogi cylchrediad y gwaed.

Pigl [Dog’s-Tongue]: Rhywogaeth o blanhigion llysiau’r ych.

Chwidwl [Fistula]: Wlser hir, gewynaidd ag agoriad cul iddo.

Fflwcs, gwaedlyd [Flix (obsolete form of Flux), bloody]: Dysentri.

Galipot [Gally pot (Gallipot)]: Pot gwydrog priddlyd bach, a ddefnyddir yn arbennig gan apothecariaid ar gyfer eli a meddyginiaethau.

Gwenwyn yr Ieir/Ffon y Bugail [Henbane]: Planhigyn blynyddol, a ddisgrifiwyd gan Culpeper fel un sydd â dail mawr, trwchus, meddal, gwlanog iawn o liw tywyll, sâl, llwydlas, blodau o liw melyn marw, sydd â llawer o wythiennau porffor ac sydd o liw porffor melyn tywyll ar waelod y blodyn, ac arogl cryf ac annymunol iawn.

Isop [(Hyssop)]: Perlysieuyn bach persawrus sydd megis llwyn, a ddefnyddir i garthio.

Canclwm [Knotgrass]: Chwyn cyffredin gyda choesynnau cydblethol cymhleth a blodau pinc bach; mae’r enw hefyd yn cael ei ddefnyddio i blanhigion eraill sydd â choesynnau cnotiog.

Cotwm Lafant [Lavender Cotton]: Perlysieuyn gardd cyffredin, a elwir hefyd yn droed y gath bali.

Llysiau’r Pared [Pillitorie (Pellitory) of the Wall]: Planhigyn llwynog isel gyda dail wylun bach a blodau lledwyrdd, sy’n tyfu ar waelod waliau.

Pipkin: Gair Saesneg am bot neu badell fach.

Afalau Ceilliau’r Esgob [Quodlings (Codlings)]: Afalau caled neu wedi’u hanner-dyfu, ddim yn addas i’w bwyta heb eu coginio.

Lansel [Ribwort]: Astyllenlys culddail.

Sage of Virtue: The Small Sage.

Gwayw Iddwf [St. Anthony’s Fire]: Bendigaid, haint twymynol lleol, sy’n achosi llid ymledol ar y croen.

Olew Salad [Sallet Oyle]: Olew olewydd o’r safon uchaf, a ddefnyddir fel dresin salad.

Pumnalen [Sinkfield]: Planhigyn â dail cyfansawdd sy’n cynnwys pum deilen lai a blodau melyn bychain, sy’n ymledu dros y llawr.

Llimpraeth [Sops]: Darnau o fara, wedi’u tostio’n aml, fel arfer wedi’u socian mewn gwin, broth neu refi.

Sbeic [Spike]: Lafant Ffrengig.

Afdrwyth [Strangury]: Haint yr organau wrinol a nodweddir gan ollwng wrin mewn modd araf a phoenus.

Rhwyllwe [Tiffany]: Math o sidan tenau tryloyw neu fwslin rhwyllog tryloyw.

Pendroglyn bwyd [Trencher]: Darn gwastad o bren y gweiniwyd cig arno; hefyd yn blât neu’n blater.

Tyrnsol [Turnsole]: Planhigyn Mediteranaidd (a elwir megis am fod ei flodau’n dilyn yr haul) a hefyd y lliw fioledlas neu borffor a ddaw ohono.

Dail y Beiblau [Tutsan]: Perth fach a geir mewn coed a gwrychoedd, a arferai gael ei ddefnyddio fel planhigyn meddygol, weithiau’n ddefnyddiol wrth wella clwyfau. Mae ganddo ddail persawrus ac mae’n cynhyrchu blodau melyn ac yna codau hadau math aeron sy’n troi o fod yn wyrdd i’n borffor tywyll, cyn duo.

Gwell na’r Aur (Falerian) [Valerian]: Yr enw ar rywogaethau amrywiol o flodau llysieuol, y mae nifer wedi’u defnyddio i adfywio neu fel meddyginiaeth wrthadegol.

Gwyrddsug [Verjuice]: Sudd asid o rawnwin gwyrdd neu anaeddfed, pren afal sur neu ffrwythau sur eraill, wedi’i ffurfio’n wirod.

Wermod Dramor [Wormwood, Roman]: Planhigyn a ddisgrifir gan Culpeper fel un nad yw mor gryf ei arogl nac mor chwerw ei flas â’r Chwerwlys.

“Danteithion Ychwanegol” – Cerddoriaeth ym Mharc y Rhath

Rydym wedi dangos, yn ddiweddar, sawl llun o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath a gedwir yng nghasgliad T F Holley yn Archifau Morgannwg. Agorwyd y parc ym mis Mehefin 1894 a chymerwyd y ffotograffau dros gyfnod o 20 mlynedd hyd at ddechrau’r rhyfel ym mis Awst 1914.

Er bod y ffocws cychwynnol wedi bod ar y llyn, heddiw edrychwn ar adloniant a oedd yn cael ei ddarparu yn y parc ac, yn benodol, y llwyfan bandiau a oedd wedi’i leoli ychydig yn is na’r promenâd lle mae maes chwarae’r plant bellach wedi’i lleoli. Mae’r ddau lun yn y casgliad yn dangos Parc y Rhath ar brynhawn, neu o bosibl yn gynnar gyda’r nos, yn llawn ymwelwyr, llawer ohonynt yn eu dillad Sul gorau.

D332-18-23-2

Maent yn mwynhau’r parc ac, mewn un ffotograff, maent yn cymryd eu seddi i gyngerdd gael ei gyflwyno yn y llwyfan bandiau.

D332-18-23-3

Wrth ddyddio’r lluniau maen nhw’n sicr o 1903 ymlaen, gan y cafodd y llwyfan bandiau ei hadeiladu yn y flwyddyn honno ac yna dim ond ar ôl llawer o drafod.

Roedd y cynlluniau cychwynnol ar gyfer Parc y Rhath wedi cynnwys darpariaeth ar gyfer llwyfan bandiau a rhaglen reolaidd o adloniant cerddorol. Mae’n ddigon posibl bod Band Stampio Tun Caerdydd wedi darparu’r perfformiad cyntaf, ym mis Gorffennaf 1894, dim ond mis ar ôl i’r parc agor. Fodd bynnag, byddent wedi gorfod gwneud hynny ar y promenâd tra bod Pwyllgor y Parciau yn trafod a ddylid ariannu’r gwaith o adeiladu llwyfan bandiau.

Er bod llawer a wrthwynebodd unrhyw awgrym o berfformiadau ar ddydd Sul, cyllid oedd y prif rwystr. Hyd yn oed pan gafwyd cyfle i brynu un o’r ddwy lwyfan bandiau a ddefnyddiwyd ar gyfer Arddangosfa Caerdydd yn 1896, oedodd y Gorfforaeth, gan chwilio am sicrwydd y gellid lleihau’r costau ar gyfer adeiladu a llogi bandiau. Penderfynodd pwyllgor y Parciau o’r diwedd ym mis Rhagfyr 1902 gyda chytundeb y dylid adeiladu llwyfan bandiau ar gyfer tymor 1903 ar gost o £390.

Roedd y cyngerdd cyntaf bron yn sicr ddydd Llun y Sulgwyn, 1 Mehefin, 1903. Er gwaethaf cystadleuaeth gan atyniadau eraill, gan gynnwys cyfarfod rasio yn Nhrelái a Chwaraeon Hibernia yng Ngerddi Sophia, ymwelodd y nifer uchaf o bobl erioed â Pharc y Rhath i gael eu diddanu yn ystod y prynhawn a’r noson gynnar gan Fand Milwrol Caerdydd. Fel y nododd yr Evening Express, ar 3 Mehefin, “…gwerthfawrogwyd y danteithion ychwanegol yn fawr”.

Daeth cerddoriaeth yn y parc yn boblogaidd ar unwaith fel y dangosir gan yr adroddiad, y flwyddyn ganlynol, o Uwcharolygydd y Parciau, William Pettigrew. Er bod darpariaeth wedi’i gwneud i ddechrau ar gyfer 100 o gadeiriau sy’n plygu mewn man amgaeedig ger y llwyfan bandiau, cymaint oedd y galw bod 400 bellach ar gael i’w llogi ar gyfer pob perfformiad. Cyfanswm yr incwm o logi cadeiriau a gwerthu dros 15,000 o raglenni yn ystod 1904 oedd £80. Fodd bynnag, cafodd y record ei guro gan y £115 a ddarparwyd gan Bwyllgor y Tramffyrdd o’r refeniw ychwanegol a gymerwyd ar y tramiau a oedd yn rhedeg i Barc y Rhath.  Pan holodd un cynghorydd, yn 1905, pam y dewiswyd rhai parciau ar gyfer perfformiadau cerddorol, dywedwyd wrtho’n eithaf di-flewyn ar dafod fod y penderfyniadau’n seiliedig ar amcangyfrifon o ba mor bell y byddai’r perfformiadau’n cynhyrchu refeniw ychwanegol o wasanaethau tram i’r parc.

Ym mis Mehefin 1910 talodd dros 1500 o bobl i logi cadeiriau pan berfformiodd Band Cyfarthfa a’r Band Trefol yn y Parc. Fodd bynnag, amcangyfrifwyd bod y dorf gyfan yn agos i 5000, gyda llawer yn gwylio o’r gerddi a’r promenâd cyfagos. Fis yn ddiweddarach, mynychodd dros 16,000 “Carnifal Dŵr” YMCA a gynhaliwyd yn y Llyn, gydag adloniant gyda’r nos yn cael ei ddarparu gan fand Corfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Darparwyd y perfformiad olaf gyda’r nos gan arddangosfa o dân gwyllt a dyfodiad llong awyr siâp sigâr, a dreialwyd gan yr awyrennwr arloesol o Gymru, Ernest Willows, a oedd, er llawenydd y dorf, yn cylchu’r parc.

Gyda Pharc y Rhath yn cael ei ddisgrifio fel y “… gorau yn y wlad y tu allan i Hyde Park, Llundain” roedd galw cynyddol am fwy o adloniant. Roedd goleuadau trydan, a osodwyd yn 1911, yn caniatáu i berfformiadau yn y llwyfan bandiau barhau yn hwyrach yn y nos a hefyd ymestyn y tymor blynyddol ar gyfer cerddoriaeth yn y parc. Fodd bynnag, y broblem oedd bod y cyhoedd hefyd am gael amrywiaeth fawr o adloniant.

Yn 1910 roedd Pwyllgor y Parciau wedi ystyried yr achos dros faes perfformio newydd i’w ddefnyddio gan gorau a chantorion. Ychwanegwyd at hyn yr awgrym y gellid gwahodd partïon cyngerdd i berfformio yn y parc. O ganlyniad, cafodd Pettigrew gyfarwyddyd i ystyried yr hyn y gellid ei wneud ac adrodd yn ôl i Bwyllgor y Parciau.

Nid dyma’r diwedd i’r llwyfan bandiau o bell ffordd. Goroesodd am 30 mlynedd arall cyn cael ei symud o’i diwedd. Fodd bynnag, dyma oedd cyfnod newydd ar gyfer cerddoriaeth ac adloniant ym Mharc y Rhath y byddwn yn dangos yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon gan edrych ar hanes y parc drwy gasgliad o ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/8.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y “Pysgotwr Nos” yn dod i Barc y Rhath

Mae llawer o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath yng nghasgliad Archifau Morgannwg. Ers ei agor ym mis Mehefin 1894 mae’r llyn yn y parc wedi bod yn lleoliad poblogaidd i genedlaethau o deuluoedd o bob rhan o dde Cymru.

Yn ddiweddar, fe dynnon ni sylw at ffotograff o’r platfform ymdrochi ger y promenâd.  Mae’r llun isod, a gymerwyd cyn 1914 hefyd, o ran o’r llyn sydd, efallai, ychydig yn llai cyfarwydd. Mae’n dangos yr ynysoedd ar ben uchaf (pen gogleddol) y llyn a’r bont lle mae Nant Lleucu yn llifo i’r llyn am y tro cyntaf. Y tu ôl i’r ffotograffydd y mae’r ardal a elwir yn Gerddi Gwyllt.

D332-18-23-8

Tynnir y llygad at y bobl sy’n mwynhau mynd ar gychod o amgylch yr ynysoedd. Edrychwch yn ofalus, fodd bynnag, ar un o’r ffigurau yn y blaendir.  Mae’n pysgota a’r tebygolrwydd yw, pe byddai wedi bod yn llwyddiannus y diwrnod hwnnw, y byddai ei fasged yn cynnwys brithyll. Pan agorwyd y llyn am y tro cyntaf, cafodd ei stocio â 1500 o frithyll brown a brynwyd o Loch Leven. Am flynyddoedd lawer, y brithyll brown a oedd yn teyrnasu yn y llyn i raddau helaeth, gyda’r pysgod yn cael eu hail-stocio â physgod a fagwyd yn neorfeydd y parc ei hun a leolid i ddechrau ger y gerddi botanegol ac yn ddiweddarach yn y Gerddi Gwyllt.

A chan gofio mantoli’r gyllideb, byddai cost yr ailstocio yn cael ei godi drwy roi trwyddedau pysgota a thrwy werthu canran o’r brithyll a fagwyd yn y deorfeydd.  O bryd i’w gilydd, byddai lefel y llyn yn cael ei ostwng ar gyfer gwaith cynnal a chadw. Pan ddigwyddai hyn, cai’r brithyll eu dal mewn cored bysgod yn y nant rhwng y ddwy bont islaw’r promenâd. Roedd hyn hefyd yn caniatáu i wiriadau gael eu gwneud ar y niferoedd. Ym mis Hydref 1909, adroddodd William Pettigrew, Uwcharolygydd y Parciau, fod 25,000 o silod brithyll wedi’u rhyddhau i’r llyn er mwyn cynnal lefelau stoc.

At ei gilydd, gweithiai’r system yn dda, er, ar un adeg, cyhoeddwyd rhybudd llym pan ymddangosodd nifer o frithyll yn siop gwerthwr pysgod lleol. Mae’n ymddangos, fodd bynnag, nad pysgotwyr lleol yn unig oedd yn mynd ar drywydd y brithyll. Ar sawl achlysur gwelwyd dyfrgwn yn y llyn ac, ar un achlysur, dyfrgi gwrywaidd llawn maint 22 pwys. O ganlyniad, gosodwyd trapiau er bod hyn wedi achosi rhywfaint o gythrwfl, gydag arsylwyr yn tynnu sylw at y ffaith bod llyswennod yn llawer mwy o berygl i’r brithyll ifanc iawn na’r dyfrgwn.

Efallai mai’r prif bysgotwr yn y llyn, fodd bynnag, oedd cath drilliw benodol a oedd yn eiddo i Mr H N Jenkins ac a enwyd gan y wasg fel y “pysgotwr nos”. Dywedodd Mr Jenkins fod ei gath yn ymddangos yn rheolaidd ar garreg ei ddrws yn gynnar bob bore gyda brithyll yn ei geg a adawyd yn rhodd i’w berchennog. Awgrymir yn aml bod pysgotwyr yn adrodd “celwydd golau” yn achlysurol, ond perchnogion cathod? Go brin!

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley cyf. D332/18/23/8.  Mae stori’r “pysgotwr nos” i’w gweld yn Papurau Newydd Cymru ar lein, Evening Express, 2 Tachwedd 1898.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Arcêd Wyndham, Caerdydd

Cymeradwywyd cynlluniau ar gyfer Arcêd Wyndham gan Gyngor Bwrdeistref Caerdydd ar 28 Ionawr 1886.  Wedi’i dylunio gan J P Jones ac, mae’n debyg, wedi’i henwi ar ôl y teulu Wyndham-Quinn (Ieirll Dwnrhefn), roedd yn cynnwys 35 o unedau siop, pob un â seler ac, yn y rhan fwyaf o achosion, lety ar y llawr cyntaf hefyd.  Roedd y fynedfa o Heol Eglwys Fair yn rhedeg trwy’r Adeiladau Teigil a fodolai yno, a chrëwyd ffasâd trillawr addurnedig a bwaog yn Lôn y Felin, lle roedd sawl uned ar yr ochr ddeheuol yn ffurfio’r Gwesty Arcêd Wyndham yn wreiddiol.  Caewyd y gwesty ar ddechrau’r 1950au, ac adferwyd yr unedau hyn i’w defnyddio fel siopau.

D1093-1-3 p36

Braslun Mary Traynor o Arcêd Wyndham

Rhwng 1923 a 1969, roedd canolfan Clwb Rygbi Crwydriaid Morgannwg yn Arcêd Wyndham, yr oedd ei agosrwydd at Barc yr Arfau Caerdydd yn gwneud y clwb yn lle yfed adnabyddus a phoblogaidd i gefnogwyr rygbi rhyngwladol.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae agosrwydd Arcêd Wyndham at Lôn y Felin ac Ardal Gaffis Heol Eglwys Fair wedi sbarduno troi sawl uned fanwerthu yn sefydliadau arlwyo.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Y Gemau Olympaidd yn dod i Barc y Rhath

Mae llawer o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath yng nghasgliad Archifau Morgannwg. Ers ei agor ym mis Mehefin 1894 mae’r llyn yn y parc wedi bod yn lleoliad poblogaidd i genedlaethau o deuluoedd o bob rhan o dde Cymru.

Wrth edrych ar ffotograffau cynnar o’r llyn, a dynnwyd cyn 1914, maen nhw’n adrodd hanes diwrnodau braf o haf gyda phicnic, cychod, ymdrochi a rowndiau diddiwedd o gemau plant.  Ond ymddengys nad dyma’r stori lawn… Y llyn oedd lleoliad nifer o ddigwyddiadau mawreddog, y mae llawer ohonynt bellach bron wedi mynd yn angof. Er enghraifft, oeddech chi’n gwybod ei fod wedi cynnal y treialon ar gyfer tîm Olympaidd Prydain, ac roedd miloedd yn bresennol i weld arwr lleol yn cystadlu yn y llyn?

Picture1

Roedd y llyn yn lleoliad ymdrochi poblogaidd iawn ym 1912. Drwy deithio ar y tram o ganol Caerdydd, gallai’r rhai oedd ag awydd mynd i’r dŵr logi dillad nofio, tywelion ac un o drigain o gabanau newid pren. Gyda llwyfan ymdrochi, byrddau plymio ac ardal nofio wedi’i dynodi gan fwiau, roedd anghenion bron pawb yn cael eu diwallu. Fodd bynnag, yn achos damwain, roedd cwch a ‘nofiwr arbenigol’ bob amser wrth law i’r rhai a oedd yn mynd i ddyfroedd dyfnion.

Yr un flwyddyn, cynhaliwyd treialon ledled y wlad i’r timau nofio a pholo dŵr i gynrychioli Prydain yng Ngemau Olympaidd Stockholm. Parc y Rhath oedd y lleoliad perffaith ar gyfer treialon Cymru, a gynhaliwyd ar 27 Ebrill a 4 Mai.  Daeth miloedd i wylio Paolo Radmilovic, arwr lleol Caerdydd. Yn 26 oed y flwyddyn honno, roedd Paolo wedi cael ei ddewis ar gyfer tîm polo dŵr Cymru yn 15 oed ac roedd ganddo amrywiaeth o deitlau nofio Cymreig a Phrydeinig. Roedd wedi ennill dwy fedal aur yn y Gemau Olympaidd yn Llundain ym 1908.

Cafodd torf Parc y Rhath eu trin i ras wefreiddiol y diwrnod hwnnw gyda ‘Raddy’ a’r gystadleuaeth leol, Billy Kimber, yn mynd ati’n dynn am y safle buddugol yn y ras ddull rhydd dros 100 metr. Aeth y ddau nofiwr drwodd i rowndiau terfynol y treialon ond ‘Raddy’ a sicrhaodd ei le ar y tîm Olympaidd. Er iddo gael siom yn y nofio yn Stockholm, enillodd fedal aur arall fel capten tîm polo dŵr buddugol Prydain.

Roedd Gemau Olympaidd Stockholm yn garreg filltir arall i Paolo Radmilovic mewn gyrfa a oedd yn ymestyn dros 30 mlynedd ac yn cynnwys cystadlu mewn chwe Gêm Olympaidd a chyfanswm o bedair medal aur Olympaidd. I’r rhai a safodd ar y promenâd ac wrth ymyl y dŵr ym Mharc y Rhath ym mis Ebrill 1912, byddai wedi bod yn un o’r adegau “Roeddwn i yno” wrth iddynt gefnogi’r bachgen lleol a ddaeth, o bosibl, yn Olympiad gorau Cymru.

Mae Archifau Morgannwg yn dal sawl set o luniau o’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn.  Mae’r lluniau ar gael o fewn Casgliad T F Holley Collection, cyf.: D332/18/23/1-13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y Tŷ Coch, Heol y Fferi, Caerdydd

Adeiladwyd y Penarth Railway Hotel ym 1860 ar ‘y ffordd o’r Grange i Fferi Penarth’ (Heol y Fferi yn ddiweddarach), rhwng aberoedd Taf ac Elái.  Ei drwyddedai cyntaf oedd Philip Williams a oedd, mor gynnar â 1862, yng nghanol anghydfod cyfreithiol gyda’i denant.

D1093-1-4 p5

Darlun Mary Traynor o’r Ty Coch

Mewn hysbyseb ym 1868, dwedodd y perchennog ar y pryd, Richard Cook, wrth ymwelwyr ei fod wedi ‘gosod pob cyfleuster yn y gwesty, ac y gellir cael llety ar delerau cymedrol’.  Aeth ymlaen i ddisgrifio’r lleoliad fel un ‘mewn llecyn hyfryd ar fryn gyda golygfa hardd o Fôr Hafren a llongau’.

Mewn gwirionedd, mae’n ymddangos bod y dafarn yn denu morwyr a gweithwyr dociau.  Oherwydd ei lleoliad amlwg a’i lliw nodedig, cafodd ei hailenwi’n ‘Y Tŷ Coch’.  Mae un adroddiad yn awgrymu y newidiwyd yr enw ym 1926.  Fodd bynnag, nid yw’n glir a gafodd hyn ei gydnabod yn swyddogol gan fod y lle’n cael ei drwyddedu o hyd fel y Penarth Railway Hotel ym 1972.

Dymchwelwyd y Tŷ Coch tua 2005.  Mae ei leoliad bras bellach ar safle bloc fflatiau Watermark.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/4)
  • Cofnodion Sesiwn Fach Bwrdeistref Caerdydd, Lys Trwyddedi: llyfr cofnodion, 8 Chwe 1972 (cyf.: PSCBO/27)
  • Monmouthshire Merlin, 26 Gorffennaf 1862
  • Cardiff & Merthyr Guardian, 17 Hydref 1868
  • South Wales Daily News, 17 Tachwedd 1877
  • http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3995731.stm

Sefydliad Mackintosh, Keppoch St, Y Rhath, Caerdydd

Yn wreiddiol yn rhan o ystâd Roath Court, ymddengys fod Plasnewydd (a elwid hefyd ar wahanol adegau yn Roath Lodge a Roath Castle) wedi’i hadeiladu tua throad y 19eg ganrif.  Yn 1841, hwn oedd cartref teuluol John Matthew Richards (1803–1843), a oedd yn berchen ar 124 erw o dir i’r gogledd a’r de o’r hyn sy’n Heol Albany erbyn heddiw.  Erbyn 1856, roedd Plasnewydd yn eiddo i Edward Priest Richards a briododd Harriet Georgina Tyler o Cottrell, Sain Nicolas ym mis Chwefror y flwyddyn honno.  Cyn diwedd y flwyddyn, bu farw Edward yn 25 oed, ar ôl cael ei daflu oddi ar ei geffyl wrth ddod adref ar hyd Heol y Plwca ond, ar 23 Mehefin 1857, rhoes Harriet enedigaeth i’w ferch.  Enwyd y plentyn yn Harriet Diana Arabella Mary Richards ac, ym mis Ebrill 1880, priododd ag Alfred Donald Mackintosh a oedd, fel Pennaeth Clan, yn cael ei adnabod yn fwy ffurfiol fel ‘The Mackintosh of Mackintosh’.

D1093-1-5 p34

Darlun Mary Traynor o Sefydliad Mackintosh

Er bod prif gartref y cwpl yn yr Alban, roedden nhw’n cadw Cottrell fel preswylfa yn ne Cymru.  O fewn ychydig flynyddoedd, datblygwyd ystâd y Rhath  gyda strydoedd newydd i gartrefu poblogaeth gynyddol Caerdydd ac, ym 1890, rhoddodd Mackintosh brydles hir ar gyfer Plasnewydd a dwy erw o dir o’i gwmpas i’w defnyddio fel cyfleuster cymdeithasol a hamdden, a adwaenid fel Sefydliad Mackintosh.  Wrth i’r brydles hon ddirwyn i ben yn y 1980au, caffaelodd Clwb Chwaraeon Mackintosh rydd-ddaliad y safle, sydd wedi’i estyn ers hynny i ddarparu lle ychwanegol at ddefnydd y gymuned.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5)
  • Cofnodion Cymdeithas Hanes Lleol y Rhath (: D328/14)
  • Childs, Jeff: Roath, Splott and Adamsdown – One Thousand Years of History
  • Childs, Jeff: Roath, Splott and Adamsdown (The Archives Photographs Series)
  • Williams, Stewart: Cardiff Yesterday Cyf 11, Delwedd 98
  • Cyfrifiad 1841
  • The Cardiff and Merthyr Guardian, 9 Chwefror 1856
  • The Cardiff and Merthyr Guardian, 22 Tachwedd 1856
  • The Cardiff and Merthyr Guardian , 27 Mehefin 1857
  • http://www.mackintoshsportsclub.org/history/