Cadw Ffotograffau ar Wydr

Mae casgliad y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn Archifau Morgannwg yn cynnwys tua 4000 o blatiau gwydr negatif, sy’n dogfennu cloddio am lo yn Ne Cymru.  Mae’r platiau gwydr hyn yn dangos ystod o bynciau yn ymwneud â bywyd y lofa, uwchlaw‘r ddaear ac oddi tani.  Gan fod platiau gwydr yn cynnig mwy o sefydlogrwydd dimensiynol o’u cymharu â chynheiliaid plastig, maent yn aml i’w gweld mewn casgliadau mawr diwydiannol sy’n cynnwys llawer o ddelweddaeth dechnegol ac atgynyrchiadau o fapiau a chynlluniau.

Er bod y cynheiliaid yn cynnig mwy o sefydlogrwydd cemegol na’u cyfatebwyr seliwlos nitrad ac asetad, mae gwydr yn dod â’i broblemau ei hun.  Gall y gwydr ddirywio, yn enwedig gwydr hŷn, am ei fod yn cynnwys cyfrannau sy’n sensitif i ddŵr sy’n gallu gollwng mewn amgylcheddau oriog a microhinsoddau caeedig.  Yn ogystal a difrodi’r gwydr, gall y broses ddirywio hon hefyd effeithio ar yr emylsiwn ffotograffig.

figure 5

Enghraifft o emylsiwn sydd wedi dirywio

Y prif broblemau sy’n effeithio ar y negatifau plât gwydr yng nghasgliad y  Bwrdd Glo yw platiau wedi torri ac emylsiwn wedi difrodi.  Rhoddwyd amgaeadau newydd ar y platiau a dorrwyd sy’n clustogi a gwahanu’r teilchion gwydr a chynnig posibilrwydd o driniaeth bellach yn y dyfodol.  Rhaid atgyweirio’r platiau sydd ag emylsiwn wedi ei ddifrodi cyn y gellir eu digideiddio, eu hamgáu o’r newydd a’u gweld gan y cyhoedd, gan wneud eu cadwraeth yn flaenoriaeth o bwys.

Ym mis Hydref cynhaliodd Oriel Gelf Ontario yn Nhoronto weithdy ar gadw ffotograffau ar wydr, yr aeth y gwarchodwr project Stephanie Jamieson iddo, diolch i gyfraniadau hael gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru, Sefydliad y Gweithwyr Brethyn ac Ymddiriedolaeth Anna Plowden.  Cynhaliwyd y cwrs tridiau yma gan Katherine Whitman, Gwarchodwr Ffotograffau yn Oriel Gelf Ontario a Greg Hill, Uwch Warchodwr Deunyddiau Archif a Ffotograffau yn Sefydliad Cadwraeth Canada.  Dechreuodd y cwrs gyda diwrnod o ddarlithoedd ar gemeg a natur gwydr, hanes ffotograffiaeth ar wydr ac adnabod technegau a deunyddiau.  Rh oddwyd sgyrsiau gan Stephen Koob, Pennaeth Cadw ar Wydr yn Amgueddfa Corning; Sophie Hackett, Curadur Ffotograffiaeth yn Oriel Gelf Ontario a Katherine Whitman.

Canolbwyntiodd yr ail ddiwrnod ar addysgu technegau trwsio ac argymhellion storio.  Roedd amser hefyd i drafod manylion casgliadau unigol a rhannu profiadau o weithio gyda’r math hwn o ddeunydd.

Ar y diwrnod olaf, cafodd mynychwyr y gweithdy gyfle i roi cynnig ar y technegau a ddysgwyd ganddynt yn stiwdio gadwraeth yr Oriel.  Roedd hyn yn golygu trwsio platiau gwydr oedd wedi torri a sadio emylsiwn.  Roedd un dull o drwsio’n defnyddio cwyr gludiog i ddal y darnau mân o wydr yn eu lle tra’n ei roi at ei gilydd yn fertigol mewn feis.  Rhoddwyd glud wedyn ar y toriad gan ddefnyddio darn o wlân dur ar ffon.

trying the vertical assembley method

Rhoi cynnig ar y dull cydosod fertigol

Er mwyn sadio’r emylsiwn a ddifrodwyd, gosodwyd lleithder dan reolaeth i’r fflochiau oedd yn codi er mwyn ymlacio’r gelatin cyn brwsio glud ar i’r gwydr oddi tanodd.  Ychwanegwyd pwysau ysgafn â phlygwr asgwrn wedyn drwy bondina a gadawyd i’r ffloch sychu dan bwysau.

Roedd y gweithdy hwn yn hynod berthnasol i’r ystyriaethau cadwraeth sydd i’w cael yng nghasgliad y Bwrdd Glo yn Archifau Morgannwg.  Y cam nesaf fydd i brofi a pherffeithio’r technegau trwsio hyn cyn dechrau gweithio ar y platiau gwydr negatif a ddifrodwyd.

Stephanie Jamieson, Atgyweiriwr Prosiect Glamorgan’s Blood

AP CF logos

 

Advertisements

‘Bu farw’r dynion hyn dros eu gwlad’: Cofeb Ryfel Penarth, Tachwedd 1924

Ymhlith y cofnodion yn Archifau Morgannwg mae rhaglen a argraffwyd ar gyfer seremoni a gynhaliwyd ar 11 Tachwedd 1924 i ddadorchuddio’r Gofeb Ryfel yng Ngerddi Alexandra, Penarth.

20181207_082427_resized

Gellir gweld y gofeb ar dudalen flaen y rhaglen gyda’r arysgrif ‘Er cof am wŷr Penarth a fu farw dros eu gwlad yn y Rhyfel Mawr 1914-18’. Roedd y dyddiad a ddewiswyd ar gyfer y seremoni yn symbolaidd am ei fod yn nodi chwe blynedd ers arwyddo’r Cadoediad a roes ddiwedd ar yr ymladd yn y Rhyfel Mawr – y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar gyfer cenedlaethau diweddar, mae Diwrnod y Cofio, ar 11 Tachwedd, wedi bod yn nodwedd ar fywyd ym mhob pentref a thref ar hyd a lled y wlad bron a bod. Mae’n nodi arwyddo’r Cadoediad a roes ddiwedd ar y Rhyfel Mawr ym 1918 a’r rheiny a fu farw mewn dau Ryfel Byd a chyrchoedd diweddarach. Fodd bynnag, ym 1924, i ryw raddau, roedd yn ddatblygiad newydd a nodwyd am y chweched tro yn unig. Collodd dros 700,000 o ddynion a merched y lluoedd Prydeinig eu bywydau yn y Rhyfel Mawr a chladdwyd y mwyafrif ohonyn nhw dros y dŵr, o Fflandrys i Galipoli i Balesteina. O gymharu hyn a rhyfeloedd a fu cyn hynny, roedd y colledion yn anferthol ac arweiniodd hynny at alw i gael diwrnod coffa cenedlaethol. Cymaint oedd cryfder teimladau pobl fel bod papurau newydd ym 1924, chwe blynedd wedi diwedd yr ymladd, yn adrodd bod unigolion mewn sawl tref wedi eu harestio a’u dwyn i’r ddalfa am beidio â nodi’r ddwy funud o dawelwch ar 11 Tachwedd.

Er bod cyrchoedd blaenorol, gan gynnwys Rhyfel Crimea a Rhyfel De Affrica, wedi eu coffáu drwy godi nifer bychan o gofebion, roedd y Rhyfel Mawr yn wahanol am iddo gyffwrdd â bron pob cymuned drwy’r deyrnas. Roedd pob cymuned felly yn awyddus i ganfod modd priodol i nodi’r cyfraniadau a wnaed gan wŷr a gwragedd lleol. Os edrychwch ar y braslun ar ddalen flaen y rhaglen fe welwch, yn y cefndir, danc milwrol. Yn y blynyddoedd wedi’r Cadoediad roedd nifer o drefi a dinasoedd wedi llwyddo i gael gafael ar offer milwrol, yn aml tanciau neu ynnau maes. Cafodd rhain eu harddangos mewn mannau cyhoeddus i ddathlu’r fuddugoliaeth ac i atgoffa am y rhai a gollodd eu bywydau yn y gwrthdaro.  Fodd bynnag, roedd codi’r Senotaff yn Whitehall, Llundain yn symboleiddio ymgyrch i greu cofeb fwy parhaol ar gyfer y meirwon. Roedd y digwyddiadau ym Mhenarth ym mis Tachwedd 1924, felly, yn rhan o symudiad cyffredinol a ymledodd drwy’r wlad i gofio a choffáu’r meirwon. Yn ardal Caerdydd yn unig y diwrnod hwnnw, roedd dwy gofeb arall yn cael eu dadorchuddio, ym Marics Caerdydd ac yn Ysbyty Brenhinol Caerdydd.

Byddai wedi bod yn ddiwrnod emosiynol iawn. Derbyniodd dau ddyn o Benarth, Richard Wain a Samuel Pearse, fedal Croes Fictoria. Ganed Wain ym Mhenarth a derbyn ei addysg yn Ysgol Gadeirlan Llandaf ac Ysgol Ramadeg Penarth. Roedd yn gapten dros dro 20 oed yn y Corfflu Tanciau pan fu farw ym 1917 ym Mrwydr Cambrai, un o’r brwydrau cyntaf lle defnyddiodd Byddin Prydain ei arf pwerus newydd. Roedd Samuel Pearse wedi gadael Penarth ac ymfudo i Awstralia yn 14 oed. Bu’n ymladd gyda lluoedd Awstralia yn Galipoli ac yn ddiweddarach yn yr Aifft a Ffrainc. Wedi arwyddo’r Cadoediad priododd yn Durham a bu’n oedi cyn dychwelyd adref am fod ei wraig yn feichiog. Dewisodd ymrestru gyda nifer o Awstraliaid yn lluoedd Byddin Prydain a oedd yn cael eu gyrru i gefnogi Byddinoedd y Gwynion yn Rhyfel Cartref Rwsia, ac fe’i lladdwyd yn yr ymladd, yng ngogledd Rwsia, ym mis Awst 1919.

Pwysleisiwyd maint y colledion gan nifer yr enwau a arysgrifwyd ar Gofeb Penarth, sef tua 307. Roedden nhw’n amlygu bod pob rhan o’r gymdeithas wedi ei chyffwrdd. Archer Windsor-Clive oedd trydydd mab Iarll Plymouth ac roedd wedi chwarae criced dros Forgannwg a Chaergrawnt. Fel swyddog yng  Ngwarchodlu Coldstream, roedd yn un o’r dynion cyntaf i gael ei yrru i Ffrainc a hefyd yn un o’r cyntaf i farw. Dim ond 23 oed ydoedd pan laddwyd ef yn ystod brwydr Mons ym mis Awst 1914, mis cyntaf y rhyfel.

Mae cofeb Penarth yn cynnwys enw gwraig, Emily Ada Pickford. Roedd Emily yn athrawes gerdd leol o Benarth ac yn arweinydd ar Gôr Merched Penarth. Roedd hi’n perthyn trwy briodas i deulu’r Pickford a oedd yn argraffwyr lleol ac a gynhyrchai y Penarth Times.  Ym mis Chwefror 1919 roedd hi yn Ffrainc gyda chriw cyngerdd yn rhoi adloniant i’r lluoedd. Bu farw wrth deithio yn ôl i Abbeville wedi cyngerdd gyda’r hwyr, pan lithrodd ei char oddi ar y ffordd i afon Somme. Erbyn 1924 roedd Cyngor Ardal Tref Penarth yn cael ei gadeirio gan Constance Maillard, y wraig gyntaf i’w hethol i’r Cyngor a chadeirydd benywaidd cyntaf y Cyngor. Fel ysgrifennydd cyntaf Cymdeithas Swffragetiaid Penarth, mae’n bosib iawn y bu Constance yn allweddol wrth sicrhau bod enw Emily wedi ei gynnwys ar y gofeb.

Mae’r rhaglen yn Archifau Morgannwg yn nodi manylion y seremoni ddadorchuddio ym 1924, ond mae cofnodion Cyngor Ardal Tref Penarth yn adrodd hanes y penderfyniad i gomisiynu a chodi’r gofeb. Bu’r cynllunio ar gyfer y gofeb ar waith am gryn amser, gyda sefydlu is-bwyllgor i’r Cyngor ym 1923. O ganlyniad, roedd y Cyngor wedi gwahodd Syr William Goscombe John i gyflwyno dyluniad ar gyfer cofeb addas. Yn wreiddiol o Dreganna yng Nghaerdydd, roedd William Goscombe John yn gerflunydd adnabyddus a oedd wedi cwblhau llawer o gofadeiliau cyhoeddus dros y wlad, gan gynnwys cerflun John Cory o flaen Neuadd y Ddinas. Roedd galw mawr am ei sgiliau i ddylunio Cofebau Rhyfel ac, yn yr un flwyddyn ag y dadorchuddiwyd Cofeb Penarth, fe ddyluniodd hefyd gofebau ar gyfer Llandaf, Caerfyrddin a’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn Wrecsam. Roedd yn arwydd o bwysigrwydd y gofeb i ffi o £2,000 gael ei chytuno gan y Cyngor a fyddai, yn ôl prisiau heddiw, dros £80,000. Byddai hyn yn dyblu’r gyllideb wreiddiol a neilltuwyd ar gyfer y gofeb. Y cynllun gwreiddiol oedd gosod y gofeb gyferbyn â Penarth House, ond cytunwyd yn y pen draw y byddai safle ym Mharc Alexandra, gyda’i olygfa dros y môr, yn fwy addas. Yr unig addasiadau i ddyluniad gwreiddiol Syr William oedd i ychwanegu, ar waelod y gofeb, y geiriau ‘Bu farw’r gwŷr hyn dros eu gwlad. Ydych chi’n byw drosti.’

Doedd y seremoni ddadorchuddio ddim yn un hawdd ei threfnu. Fe’i cynlluniwyd yn wreiddiol ar gyfer mis Medi 1924 ond newidiwyd hynny’n ddiweddarach i 11 Tachwedd.  Rhaid cofio y bu seremonïau tebyg yn cael eu cynnal ar draws y wlad ond buan iawn y chwalwyd gobeithion y byddai ffigyrau blaenllaw fel y Llyngesydd Earl Beatty yn bresennol. Yn lle hynny, daeth milwyr o’r Gatrawd Gymreig, a leolwyd ym Marics Caerdydd, yno i fod yn osgordd er anrhydedd. Arweiniwyd y seremoni gan yr Aelod Seneddol lleol, y Capt Arthur Evans, a’r Parch. Hassal Hanmer, oedd ill dau wedi gwasanaethu yn y rhyfel, gyda chefnogaeth gan Gôr Cyn-Filwyr Penarth.

Rhoddwyd y dasg o ddadorchuddio’r gofeb i Mrs F Bartlett, Mrs P Fitzgerald a Mr G Hoult. Wrth sefyll ymhlith yr ASau a’r milwyr rheng roedd un ffactor a oedd yn uno’r tri ynghyd. Roedd pob un wedi colli tri mab yn y rhyfel. Roedd y gofeb wedi’i gwneud o wenithfaen wen gyda ffigwr efydd buddugoliaeth, â llawryf a chleddyf yn ei ddwylo, yn sefyll ymhen blaen cwch. Gellir gweld y rhaglen ar gyfer y seremoni ar 11 Tachwedd 1924 yn Archifau Morgannwg, cyf. DXOV3/11. Fe’i cadwyd gan Constance Maillard a’i throsglwyddo gyda’i phapurau i’r Archifau. Os ydych yn dyfalu beth ddigwyddodd i Constance, mi wnaeth hi oroesi i ddathlu ei phen-blwydd yn 100 oed ac mae gwahoddiad i’w phen-blwydd hithau hefyd wedi ei gadw yn yr Archifau (cyf.: DXFX/8).  Gellir cyrchu cofnodion Cyngor Ardal Tref Penarth hefyd yn Archifau Morgannwg, cyf. UDPE/C/1/5, gan gynnwys papurau yr Is-Bwyllgor Coffa, cyf. UDPE/C/1/21. Mae’r Sefydliad Ffilm Prydeinig newydd ryddhau ffilm dawel du a gwyn o’r seremoni.

Fel ôl-nodyn, gwnaed gwaith adfer sylweddol ar Gofeb Ryfel Penarth fel rhan o ddigwyddiadau’r canmlwyddiant. Gellir ei weld yng Ngerddi Alexandra, Penarth.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Pethau Da a Chofroddion yn yr Ysgol: Dathliadau’r Diwrnod Heddwch, dydd Llun 21 Gorffennaf 1919

Roedd dydd Llun 21 Gorffennaf 1919 yn ddiwrnod i’w gofio pan gafodd 40,000 o blant ysgol yng Nghaerdydd wahoddiad i barti te dathliadol fel rhan o’r Dathliadau Heddwch a gynhaliwyd ar draws y wlad dros 4 diwrnod. Er y llofnodwyd y Cadoediad ym mis Tachwedd 1918, ni chwblhawyd Cytundeb Versailles, a ddaeth â’r rhyfel i ben yn ffurfiol, tan fis Mehefin 1919. I nodi’r digwyddiad hwn penderfynwyd rhoi gŵyl banc ar 19 Gorffennaf a gofyn i awdurdodau lleol drefnu cyfres o ddathliadau ar draws y wlad.

 

Gellid bod wedi ystyried bod y dathliadau yn ysgolion Parc Ninian ychydig yn arbennig gan y daeth Syr J Herbert Cory yno, ac yntau’n AS lleol ac yn fab i un o farwniaid glo a llongau Caerdydd, John Cory o John Cory and Sons. Fodd bynnag, roedd gan y staff a’r disgyblion lawer mwy i’w ddathlu oherwydd bod 21 Gorffennaf yn nodi’r diwrnod cyntaf iddynt ddychwelyd i’w hysgol ers mis Mai 1915. Gellir olrhain hanes Ysgol Fechgyn ac Ysgol Ferched Ninian trwy gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, yn benodol cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd a’r llyfrau log a gedwid yno gan benaethiaid y ddwy ysgol.

 

Mae’r stori’n dechrau ar 13 Mai 1915 pan gofnododd W H Nettleton, pennaeth Ysgol Fechgyn Parc Ninian, y canlynol yn llyfr log yr ysgol:

 

item 14

 

Holiday in the afternoon, Thursday and Friday 14th to enable the men to remove the furniture and stock to Court Road School as this school, Ninian Park, has been requisitioned by the War Office for a temporary Military Hospital during the War [EC42/1/1, 13 Mai 1915, t122].

 

Pan sefydlwyd 3ydd Ysbyty Cyffredinol y Gorllewin yng Nghaerdydd i dderbyn y clwyfedigion o Ffrainc, roedd angen dybryd am le ysbyty addas.  Roedd Ysgol Parc Ninian, a oedd yn cynnwys ysgol y merched ac ysgol y bechgyn, yn un o saith adeilad ysgol y dewiswyd eu defnyddio fel ysbytai trwy gydol y rhyfel, o dan reolaeth y fyddin. Cafodd y ddwy ysgol eu hadleoli i Ysgol Court Road. Ni fyddai wedi bod yn beth hawdd i’r ddwy ysgol symud, gydag oddeutu 10 aelod o staff a 350 o ddisgyblion ym mhob un. Ac eto, er mawr syndod, roedd yr ysgolion yn gweithredu fel arfer y dydd Llun canlynol, sef 17 Mai. Dros y 4 blynedd nesaf, roedd ysgolion Parc Ninian yn rhannu safle ag Ysgol Court Road gyda phob ysgol yn gweithredu amserlen un sesiwn. Fel y nododd Margaret Ferguson, pennaeth Ysgol Ferched Parc Ninian, roedd hyn yn golygu y byddai ysgolion Parc Ninian yn defnyddio’r safle o 8.45 tan 12.30 yna Court Road o 1.30 tan 5.15. Yr wythnos ganlynol byddai’r trefniant yn cael ei wrthdroi gyda Court Road yn cael y sesiwn foreol (cyf. ED42/3/1, 17 Mai 1915, t 277).

 

Yn y cyfamser roedd y fyddin wedi dechrau addasu Ysgol Parc Ninian i ‘w newid yn ysbyty. Roedd hyn yn gofyn am waith sylweddol i addasu’r tu mewn i greu wardiau ysbyty ac ystafelloedd llawdriniaeth yn ogystal â gwelliannau i’r cyflenwad dŵr, y goleuadau a’r system wresogi. Rydym yn ffodus bod dau ffotograff o ysbyty milwrol Parc Ninian a dynnwyd ym 1917 yng nghofnodion Archifau Morgannwg. Mae un yn dangos ystafell ddosbarth wedi’i haddasu yn cael ei defnyddio fel ward ysbyty (cyf.: DX486/1/1). Mae’r llall yn ffotograff o’r ystafell lawdriniaeth (cyf.: DX486/1/2).

 

DDX486001

 

Byddai’n amser anodd iawn i’r staff a’r disgyblion ond bydden nhw, ynghyd ag eraill, wedi derbyn bod angen gwneud aberthau yn ystod y rhyfel. Fodd bynnag, gellid disgwyl y byddent yn dychwelyd i’r ysgol yn fuan ar ôl llofnodi’r Cadoediad ar 11 Tachwedd 1918. Fel y dengys cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd, roedd yn amser hir cyn bod modd i’r fyddin drosglwyddo’r ysgolion yn ôl i’r awdurdod lleol.  Roedd nifer sylweddol o glwyfedigion yng Nghaerdydd o hyd i ofalu amdanynt ac ni fu modd i’r oedd Cyrnol Hepburn, Pennaeth Milwrol 3 Ysbyty Cyffredinol y Gorllewin, ddychwelyd Ysgol Parc Ninian i’r awdurdod lleol tan 11 Mai 1919, chwe mis ar ôl llofnodi’r Cadoediad. Parc Ninian oedd y drydedd o’r ysgolion ysbyty i gael eu dychwelyd i’r awdurdod addysgol. Ni wastraffwyd unrhyw amser wrth fynd ati i alluogi defnyddio’r safle fel ysgol eto a dechreuodd y gwaith hwnnw ar 19 Mai.

 

Roedd y rhestr waith er mwyn gwneud yr adeilad yn addas ei ddefnyddio fel ysgol yn heriol iawn. Mae cofnodion yr Is-bwyllgor Adeiladau a Safleoedd yn cadarnhau bod angen adnewyddu’r systemau gwresogi, goleuo a dŵr yn llwyr. Yn ogystal, rhoddwyd gorchymyn i lanhau a diheintio’r ysgolion yn drwyadl. Mewn rhai achosion croesawyd y newidiadau a wnaed gan y fyddin. Er enghraifft, cafodd y gwelliannau i’r cyflenwad dŵr eu cadw. Fodd bynnag, bu cryn drafodaeth ynghylch cadw’r goleuadau trydan dros dro a’r newidiadau a wnaed i system wresogi’r ysgol ai peidio.  Ym Mharc Ninian cafodd y system gwresogi ager pwysedd isel ei gosod ym mis Medi 1915 gyda phibellau a rheiddiaduron i bob ystafell.  Dyma’r hyn a nodwyd hyn am y system wresogi (yn Ysgol Parc Ninian ac Ysgol Lansdowne Road) yng nghofnodion y pwyllgor:

 

…is not one that we would have advocated for schools but as both installations have to be completed with all possible speed and all necessary structural damage avoided, it was the only system which could have been used (BC/E/1/19, 13 Mai 1919, t 165).

 

Felly, argymhellwyd y dylid ei chadw ar yr amod yr ychwanegid gwresogyddion lle’r oedd angen ym mhob ystafell ddosbarth a datgysylltu a gwasanaethu’r boeler:  Fodd bynnag, ni chadwyd y system goleuadau trydan, gyda’r awdurdod lleol yn dewis adnewyddu’r goleuadau nwy presennol yn yr ysgol (ref.: BC/E/1/19, 17 Mehefin 1919, t 203).

 

Roedd tu allan yr adeilad mewn cyflwr gwael amlwg ac roedd angen atgyweirio a phaentio’r ffenestru a gosod arwyneb newydd ar y lle chwarae. Yn olaf, roedd rhaid dychwelyd y celfi. Unwaith eto nid oedd hyn yn hawdd ei wneud ac mae cofnodion y pwyllgor yn cofnodi:

 

The whole of the furniture has been returned after some difficulty as it was scattered in various part of the City, it having been loaned to other schools during the war period.

 

Aeth y gwaith yn Ysgol Parc Ninian ac yn Ysgol Lansdowne Road rhagddo bron ar y cyd, gan fanteisio ar gronfa o 80 o ddynion, gan gynnwys 25 o gyn-filwyr, a gyflogwyd gan y Cyngor i wneud gwaith ail-addasu. Amcangyfrifwyd mai’r gost ar gyfer y ddwy ysgol oedd £4000 i’w thalu gan y fyddin, gan roi ystyriaeth i gyfarpar a gadwyd at ddefnydd yr ysgolion. Er enghraifft, prisiwyd y system gwresogi ager yn Ysgol Parc Ninian yn £315 gyda’r swm hwn yn cael ei ddidynnu o’r bil a anfonwyd i’r fyddin. Ar y llaw arall, roedd yn amlwg bod yr awdurdod lleol yn awyddus i ddod o hyd i arian am ei gostau ac roedd y bil terfynol, yn ogystal â chynnwys gwaith adeileddol, hefyd yn cynnwys y costau am glirio deunydd milwrol diangen o’r ysgolion ac atgyweirio cyfarpar, gan gynnwys pianos, a adawyd yn yr ysgolion ac a ddifrodwyd.

 

Felly roedd 21 Gorffennaf 1919 yn ddiwrnod arbennig iawn. Er na ddisgwylid i’r ysgol ailagor tan ddechrau tymor yr hydref, penderfynodd penaethiaid ysgol y merched ac ysgol y bechgyn y dylid cynnal y parti te dathliadol ym Mharc Ninian yn hytrach nag yn Court Road. Roedd y gwaith o gynllunio’r diwrnod wedi bod ar y gweill ers peth amser gyda’r Pwyllgor Addysg yn dyrannu 1 swllt a 3 cheiniog y disgybl i ysgolion ddarparu te a phrynhawn o fabolgampau. Mi wnaeth yr awdurdod logi a dosbarthu 50 o foeler dŵr i ysgolion lle nad oedd cyfleusterau i wneud te (cyf.: BC/E/1/19, 3 Gorffennaf 1919, t 211).

 

Mor gynnar â 23 Mai 1918, nododd Margaret Ferguson yn ei llyfr log:

 

I sent my numbers to Ed Office for which tea was to be provided for Peace celebration – 360+12=372 [EC42/3/2, 13 Mai 1919, t 32].

 

Nid yw’n glir pryd cafodd y penderfyniad ei wneud i ddarparu’r parti te ym Mharc Ninian ond yn ddiau roedd y Pwyllgor Addysg yn awyddus i ddangos ei ysgolion wedi’u gweddnewid. Mae’n rhaid bod rheoli’r dathliad ar yr un amser â’r symud yn waith trefnu heriol. Ar 16 Gorffennaf nododd Margaret Ferguson:

 

School closes today in order to have Thursday 17th and 18th inst for removal of all stock to Ninian Park School. On Monday 21st inst the Peace tea will be given to the scholars in Ninian Park School. The building is not quite ready but we can have the tea in the hall. After the Peace Tea our summer vacation begins [Ysgol Ferched Ninian Park, llyfr log, EC/42/3/2, 16 Gorffennaf 1919, t 34].

 

Er bod glaw wedi cwtogi’r dathliadau awyr agored ar y dydd, doedd dim byd yn gallu torri ar frwdfrydedd y disgyblion, a nododd Margaret Ferguson:

 

Log book 2

 

The Peace Tea given to the scholars on 21 July passed off very successfully; sports could not be held owing to the rain; but there were games in the central hall. They all enjoyed themselves very much and I had some difficulty to get them home. Sir Herbert and Lady Cory visited this Department and each of them addressed the children who thanked them for their liberality [EC42/3/2, 29 Awst 1919, t 36].

 

Mae ffotograffau o’r dathliadau ar draws Caerdydd yn dangos plant wedi’u gwisgo fel milwyr, morwyr a nyrsys ar gyfer yr achlysur. Bu i rai ysgolion gynnal ‘Tablo Heddwch’ gyda disgyblion yng ngwisg ffigyrau gwladgarol, gan gynnwys Britannia.  Yn amlwg roedd digon o bopeth ac adroddwyd bod y rhan fwyaf wedi dewis cwrw sinsir yn hytrach na the. Nododd Margaret Ferguson yn log yr ysgol ar 12 Medi ei bod hi’n dal yn dosbarthu  …losin a oedd yn weddill o’r Te Heddwch…  (cyf.: EC42/3/2, 12 Medi 1919, t 36). Cafodd y disgyblion un peth da olaf ar ddechrau’r tymor newydd ym mis Awst:

 

…mugs given by Councillor J C Gould MP in commemoration of the signing of the Armistice between the Allies and the Central Powers, 11 November 1918… [EC42/3/2, 26 Awst 1919, t 35].

 

Roedd yr ysgol ar waith unwaith eto ym Mharc Ninian. Roedd y rhyfel a’r alltudiaeth pedair blynedd wedi dod i ben.

 

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

 

 

Gellir gweld cofnodion Ysgol Fechgyn Parc Ninian ac Ysgol Ferched Parc Ninian ar gyfer y cyfnod hwn yn Archifau Morgannwg cyf. EC/42/1/1 ag EC/42/3/1-2. Ceir y ffotograffau o ysbyty Parc Ninian ym 1917 yn DX486/1/1-2. Ceir cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd a’i is-bwyllgorau yn BC/E/1/19.

Y cwbl mae angen i ni wneud yw ‘Dal i wenu’: Stori Bert Turnbull

Efallai bod rhai’n meddwl y gallai milwyr a merched trwy’r byd edrych ymlaen at fynd adref yn fuan ar ôl arwyddo’r Cadoediad ym mis Tachwedd 2018. Fodd bynnag, y realiti i nifer o ddynion o Gymru oedd y gallai bod misoedd, weithiau flwyddyn, cyn dychwelyd i Brydain. Ymchwiliodd The Roath Road Roamer, cylchgrawn plwyf Eglwys Methodistiaid Roath Road hanes 460 milwr o’r plwyf trwy’r rhyfel a dweud eu hanes trwy gyfres o lythyrau, ffotograffau ac adroddiadau.

Mae’n bosibl mai un o’r cymeriadau mwyaf enwog yn y Roamer oedd Bert Turnbull.

DAWES 6-37-p3

Amcangyfrifodd The Roamer fod Ben wedi gwasanaethau ar fwy o ffryntiau a theithio mwy o filltiroedd yn ystod y rhyfel na’r ‘Roamers’ eraill.  Fe’i ganwyd ym Middlesbrough a bu’n byw rhan fwyaf ei fywyd yng Nghaerdydd gyda’i fam, a oedd yn hanu o Dredegar. Pan gychwynnodd y rhyfel, roedd e’n 19 oed ac yn gweithio fel gwas ffitiwr nwy. Fel aelod o’r Fyddin Diriogaethol, galwyd ar Bert yn y dyddiau cyn i’r ymladd ddechrau. O’r braidd roedd ganddo syniad beth oedd o’i flaen yn y pum mlynedd nesaf pan ymunodd â Chorff Meddygol y Fyddin Frenhinol fel Preifat ym mis Gorffennaf 1914, 12 diwrnod cyn cychwyn y rhyfel.

Roedd y Roamer yn ceisio rhoi llun o bob un o’r milwyr a’r merched a oedd yn y cylchgrawn. Mae Bert Turnbull yn rhifyn 1917, gyda llun a dynnwyd yn Cairo. Mewn tair blynedd yn unig, cododd trwy’r rhengoedd a daeth yn Sarsiant Staff Bert Turnbull RAMC, yn gwasanaethu yn y 45ain Ysbyty Sefydlog, Llu Alldeithiol yr Aifft.  Er y cafodd Bert ei anfon i sawl ffrynt, ni fu’n gwasanaethu yn Ffrainc nac yng Ngwlad Belg. Yn hytrach, hwyliodd â’i Uned Ambiwlans Maes dros Fôr y Canoldir i’r Aifft, lle ymunodd â’r lluoedd a oedd yn cael eu cynnull ar gyfer yr ymosodiad yn y Dardanelles. Gweithredodd yr Unedau Ambiwlans Maes y tu cefn i’r rheng flaen ac yn aml, dim ond ambell ganllath oddi wrth y brwydro. Eu tasg oedd creu rhwydwaith o Orsafoedd Gwisgo i drin y cleifion cyn eu symud i Orsafoedd Glanhau Cleifion mwy. Roedd gweithio a thrin dynion wedi’u hanafu’n wael dan dân gynnau a sielau a heb arfau yn waith peryglus ac anodd. Byddai Bert Turnbull, felly, wedi bod yn ei chanol hi yn Gallipoli. Bu honno’n ymgyrch fer a gwaedlyd ac anafwyd 50,000 o fyddinoedd y Cynghreiriaid gyda Bert yn un o’r cleifion a anfonwyd yn ôl i’r Aifft i adfer.

Yn y blynyddoedd canlynol, gwasanaethodd Bert Turnbull â’r RAMC yn yr Aifft a Phalesteina cyn cael ei drosglwyddo i Salonica yn hydref 1918. Er mai rhai misoedd yn unig cyn arwyddo’r Cadoediad oedd hyn, bu’r fyddin mewn cyfres o frwydrau gorffwyll a marwol wrth iddynt geisio atal lluoedd yr Almaen a Bwlgaria rhag trosglwyddo i’r ffrynt orllewinol.  Mewn egwyl fer o’r llinell flaen, roedd Bert gartref yng Nghaerdydd ym mis Hydref 1918, rai wythnosau cyn diwedd y rhyfel. Wedi tair blynedd i ffwrdd o Gaerdydd, gellid gobeithio bod ffawd Bert yn newid ac yn dod â’i ddyddiau o wasanaethu i ben. Ond nid felly y bu hi.

Ar 11 Tachwedd 1918, wrth i dorfeydd ddathlu’r Cadoediad yng Nghaerdydd ac ar draws y byd, roedd Bert ar long milwyr ym Môr y Canoldir yn mynd tua Thwrci. Glaniodd ar 13 Tachwedd a chyhoeddodd Roath Road Roamer lythyr gan Bert o Gaer Gystennin ar 16 Rhagfyr 1918:

DAWES 6-51-p4DAWES 6-51-p4 (1)

I received your letter at the above address. Just fancy it arriving in such a place! I wonder if the Roamer has reached Berlin yet? Rather strange that you should have written your letter on 13th November as that was the very day on which we landed at Constantinople. My word what a reception we had. I think that the only people who were not pleased to see us were the Germans who were there in occupation but have all run home to Germany since. The people of England are grumbling about the price of things at home. But they would not believe the high price of things her. When I first arrived I was speaking to an Englishman who was interned here at the outbreak of war. He was liberated on our arrival and went to fit himself out with clothes. He paid £11/10/- for a pair of shoes!! A loaf of bread weighing 12 oz costs 1/8. Sugar is 12/6 a Ib. The electric cars are unable to run owing to a shortage of coal. The water supply is turned on from 2pm to 4 pm daily at present but the first fortnight we were here it was only turned on every third day. It is a pitiful sight to see the very poor people begging in the streets [DAWES6, edition 51, page 4].

Ychwanegodd hefyd, yn enigmatig:

The next time I write it will be from another country, sorry I cannot tell you as the Censor is still employed here.

Yn wir, roedd rhyfel Bert ymhell o’i ddiwedd. Ym mis Ebrill 1919, adroddodd y Roamer am dderbyniad i ddathlu yn yr eglwys ar gyfer y milwyr, lle’r oedd lluniaeth lawer ac roedd y milwyr yn ddiolchgar am y smôcs. Roedd golau trydan wedi ei osod yn nosbarthiadau’r ysgol Sul, yn arbennig ar gyfer yr achlysur.  Gofynnwyd i’r rhai a aeth yno i arwyddo cofrestr fel cofnod o’r ‘Roamers’ yn dychwelyd i Gaerdydd. Fel jôc, dywedodd rhai eu bod nhw’n gyndyn o arwyddo, rhag ofn eu bod yn cydsynio â rhagor o wasanaeth yn y fyddin, a oedd bryd hynny yn cychwyn ymgyrch i gefnogi’r Lluoedd Gwyn yn Rwsia.

Fodd bynnag, nid jôc fu’r ymgyrch yn Rwsia i Bert Turnbull. Yn yr un rhifyn, roedd y Roamer yn cynnwys llythyr arall gan Bert a’r tro hwn, roedd e hyd yn oed yn bellach ymaith:

DAWES 6-54-p4

Many thanks for the January Roamer which I received a few days ago. I noticed my letter which I wrote from Constantinople was in it. Well, here is letter from a few hundred miles up the Black Sea. So you have had some of the boys back once more. Good luck to them! I hope my turn will come soon. Don’t you think it is about time that I stopped ‘Roaming’? In khaki 12 days before war was declared. Served in Gallipoli, Egypt, Palestine, Egypt (second time) Salonika, Turkey (Constantinople) and Russia. I was a time expired man in 1916 but still have to ‘carry on’. Never mind the day will soon come now. All we need to do is ‘keep smiling’ [DAWES6, edition 54, page 4].

Roedd Byddin Prydain yn Salonica wedi ei hanfon i ardal y Cawcasws. Cychwynnwyd yr ymgyrch, yn rhannol i feddiannu tir yr oedd Twrci yn ei reoli o’r blaen, ond hefyd i gynorthwyo Byddinoedd Gwyn Rwsia. Felly, roedd Bert yn seiliedig yn Batoum yn Georgia. Yn ffodus, ymgyrch fer fu hi a’r tro nesaf y clywyd gan Bert, roedd ganddo newyddion da, o’r diwedd.  Ym mis Mehefin 1919, adroddodd y Roamer:

I am sure you will be glad to hear that one of your Roamers will soon be home. I am leaving this place for Blighty. What a journey! I dread it! [DAWES6, edition 55, page 6].

Erbyn mis Awst 1918, rhyw 9 mis wedi arwyddo’r Cadoediad, roedd Bert Turnbull yn ôl yng Nghaerdydd ac ar ‘Civvy Street’, yn gwisgo Ruban Medel Gwasanaeth Hir y Fyddin Diriogaethol.

Ddeufis yn ddiweddarach, roedd diwedd hapus i stori Bert, pan adroddodd y Roamer ym mis Hydref 1919:

Our ‘Roamers’ are still getting married and we offer out hearty good wishes. Staff Sergeant Bert Turnbull, who holds the ‘Roamer’ record for seeing active service in the greatest number of countries, was married to Miss Irene C James on 7 September [DAWES6, edition 57, page 3].

Hwn oedd rhifyn olaf y Roath Road Roamer. O’r 460 milwr a gafodd eu holrhain yn Roath Roamer, bu farw 42 yn y rhyfel. Ar ddiwedd mis Hydref 1919, roedd 30 yn dal i aros i gael eu rhyddhau. I Bert a llawer o rai eraill, roedd diwedd y rhyfel yn hir yn dod, er y cafodd ei ddathlu’n wyllt ym mis Tachwedd.

Tony Peters, Gwirfodolydd Archifau Morgannwg

 

Mae copi o’r Roath Road Roamer yn Archifau Morgannwg. Roedd Eglwys Methodistiaid Roath Road ar gornel Heol y Plwca a Heol Casnewydd (sef Roath Road tan 1874). Cafodd ei hadeiladu tua 1860 a’i haddasu ym 1871. Roedd yn adeilad mawr y mae sôn iddi ddal 1000 o bobl. Cafodd ei difrodi’n ofnadwy yn ystod cyrch awyr ar Gaerdydd ar 3 Mawrth 1941 a’i dymchwel ym 1953.

Dathlu’r Heddwch mewn modd teilwng, 11 Tachwedd 1918

Wrth i ni goffáu Diwrnod y Cadoediad a chan mlynedd ers diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, mae’r cofnodion sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg yn taflu goleuni ar y dathliadau yn Ne Cymru ym mis Tachwedd 1918 ac, yn benodol, ar y llawenydd a’r rhyddhad ar ddiwedd rhyfel gwaedlyd a chreulon. Roedd rhaid i benaethiaid ysgolion ar draws Cymru gyfan gadw cofnod cyson o ddigwyddiadau. Gellir cyrchu crynodebau o gofnodion ysgolion rhwng 1914 a 1918 ar wefan Archifau Morgannwg. Maen nhw’n rhoi darlun i ni o’r dathliadau gwyllt a ymledodd ar draws De Cymru ar 11 Tachwedd 1918, ac enghraifft dda o’r rhain yw’r hyn a gofnodwyd gan Mr W S Jones yn Ysgol Fechgyn yr Eglwys Newydd. Roedd William Jones wedi bod yn bennaeth yr ysgol am dros 4 blynedd. Ar 11 Tachwedd, ysgrifennodd y canlynol yn llyfr lòg yr ysgol:

Log book 1

Log book 2

Great excitement prevailed at school this morning. The Church bells chimed and the boys soon came to the conclusion that the Armistice had been signed by the German representatives. As we had been misled by a false report of the signature of the Armistice on Thursday evening – 7th I sent a message to the local postmaster who confirmed the signing of the Armistice as official.

The boys were informed of the good news which brings the actual fighting of the Great European War to a close and great enthusiasm was shown. We did not try to restrain their energies for the last half hour and about 5 minutes to 12 the whole school was assembled in the yard when the Doxology and the National Anthem were sung. Cheer after cheer was given for such glorious news and the boys dispersed.

School reassembled after dinner. The Chief Education Official was telephoned to, but no holiday could be granted. The matter would be referred to the Education Committee which was expected to meet on the morrow (Tuesday). The boys were reassembled on the yard in the afternoon and led by a scout with a small drum marched around the yard waving flags and singing various popular songs. The significance of the act of the signature of the Armistice was explained to the boys [Ysgol Fechgyn yr Eglwys Newydd, llyfr log, ESE64/1/4]

Mae’r llyfr lòg yn tynnu llen dros yr hyn a ddigwyddodd nesaf, ond does dim amheuaeth bod nifer o’r bechgyn, ynghyd â’u teuluoedd, wedi ymuno â’r dorf a lifodd i ganol Caerdydd. Cyhoeddwyd llofnodi’r Cadoediad ar draws y ddinas drwy ganu seiren y ‘Western Mail’ a ddilynwyd yn fuan gan gyrn o ffatrïoedd ledled y ddinas a llongau yn y dociau. Casglodd dorf ‘wedi’i chynhyrfu’n lân’ ym Mharc Cathays, gyda’r papurau newydd yn nodi’r canlynol:

Everybody felt that the hour had come for the abandonment of restraint and for the expression of a long pent up enthusiasm….others arrived with the announcement that the Docks was on stop. Everyone there had downed tools, and there was not a murmur of dissent. All the workshops and yards, schools and business premises let loose their jubilant occupants and after a riot of abandonment they gradually gravitated to the City Hall, where the flags of the Allies proudly fly.

Gorymdeithiodd llawer o weithwyr y dociau yn uniongyrchol i Neuadd y Ddinas ac roedd modd eu gweld yn chwifio i’r dorf o ffenestri’r llawr uchaf. Erbyn canol dydd, adferwyd rhywfaint o drefn, wrth i’r Arglwydd Faer ddarllen neges gan Lloyd George, y Prif Weinidog, o do’r porte-cochère ar ben drws Neuadd y Ddinas, a oedd yn cadarnhau bod y Cadoediad wedi’i lofnodi. Cafwyd ‘clod byddarol’ mewn ymateb i hyn cyn gorymdeithio heibio’r Gatrawd Gymreig a chanu anthemau cenedlaethol y cynghreiriaid, gan gynnwys y Marseillaise a’r Star-Spangled Banner. Gan synhwyro cynnwrf y dorf, aeth yr Arglwydd Faer ati i …alw ar y dinasyddion i ddathlu’r diwrnod â llawenydd a diolchgarwch, ond â hunanreolaeth ac urddas hefyd. Atseiniodd Syr William Seager ei ble – Yn yr awr hon o fuddugoliaeth, gadewch i ni fod yn bwyllog. Nid yw’n syndod, efallai, na lwyddwyd i wneud hyn …bu’r dorf yn bloeddio ‘na, na!’ ac yn chwerthin.

Erbyn dechrau’r prynhawn, roedd canol y ddinas yn llawn torfeydd brwd, gan gynnwys Heol Eglwys Fair a’r Stryd Fawr, lle’r oedd pobl yn heidio o amgylch ffenestri yn yr adeiladau ar hyd y stryd i gael golwg ar y torfeydd ac ymuno yn y dathliadau. Roedd bloeddiau arbennig i’r Lluoedd Arfog, gan gynnwys nifer o filwyr Americanaidd. Fodd bynnag, nid oeddent yn bloeddio ar y ‘bechgyn ddaeth yn ôl o’r Ffrynt’ yn unig. Gan gydnabod bod y rhyfel wedi arwain at newidiadau sylweddol mewn rolau a chyfrifoldebau’r gymdeithas, soniodd y papurau newydd am y canlynol:

A brewery wagon carried not supplies of Government beer but something incredibly livelier a bevy of land girls in uniform who sang all the popular ditties with great gusto.

Yn ogystal, yn ystod blynyddoedd y rhyfel cafodd gyrwyr gwrywaidd gwasanaeth tramiau’r ddinas eu disodli gan fenywod, a nododd y papurau newydd y canlynol:

The tramway girls got off the cars, they must, they said, join in the processions.

Y diwrnod nesaf, nododd y Western Mail:

South Wales came perilously near the Mafficking type of jubilation. In most places there was an absolute stoppage of work. Shortly after the dinner-hour shops were closed – the staffs would not brook restraint and the employers readily relaxed the rules and regulations [Western Mail, 12 Tachwedd 1918].

Roedd llawer o ysgolion, gan gynnwys Gabalfa, Hawthorne a Maendy, wedi cau drwy gydol mis Hydref, neu ran ohono, ac wythnos gyntaf mis Tachwedd, yn sgil epidemig ffliw a ymledodd ar draws De Cymru. Fodd bynnag, ychydig iawn o effaith gafodd yr epidemig hwn ar Ysgol Fechgyn yr Eglwys Newydd. Dim ond 15-20 achos o’r ffliw a gofnodwyd ar unrhyw adeg allan o gyfanswm o 200 disgybl. Roedd hi’n debygol iawn mai bechgyn yr Eglwys Newydd oedd o blith y criw o fechgyn ifanc a ychwanegodd at y twrw ym Mharc Cathays, gyda’u ‘tom-toms’ dros dro wedi’u gwneud o hen degellau, padellau a haenau o dun. Byddent wedi cymeradwyo cyhoeddiad yr Arglwydd Faer hefyd o saith diwrnod o wyliau i bob ysgol.

Bu blynyddoedd y rhyfel yn gyfnod anodd i ysgolion, gyda phrinder nwyddau sylfaenol a bwyd. Yn ogystal, roedd prinder glo wedi golygu bod ysgolion wedi’i chael hi’n anodd cynhesu’r ystafelloedd dosbarth yn ystod misoedd y gaeaf. Roedd yr ysgol wedi cyflawni ei dyletswydd drwy greu gardd o ryw 20 clwyd yr oedd y bechgyn yn ei thrin ddau ddiwrnod yr wythnos er mwyn tyfu llysiau yn rhan o ymgyrch genedlaethol i gynhyrchu mwy o fwyd. Roedd yr ysgol wedi bod yn flaenllaw o ran ymgyrchoedd i gasglu arian ar gyfer Cymdeithas Arbedion y Rhyfel, a chyda thipyn o lwyddiant. Cawsant ddiwrnod ychwanegol o wyliau am eu hymdrechion.

Yn yr un modd â sawl ysgol, roedd nifer o athrawon ysgol yr Eglwys Newydd wedi ymrestru yn y lluoedd arfog. O’r tri aelod gwrywaidd o staff yr ysgol a ymrestrodd, roedd dau wedi dychwelyd yn ddianaf. Ond bu farw Ivor Drinkwater wrth wasanaethu gyda’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn Ffrainc, yn ystod wythnos olaf mis Tachwedd 1917. Yn yr un modd ag mewn sawl maes cyflogaeth arall, roedd menywod wedi llenwi swyddi gwag y dynion, ac roedd gan yr ysgol oedd wedi’i staffio’n gyfan gwbl gan ddynion ym 1914, dair athrawes erbyn mis Tachwedd 1918. Dychwelodd llawer o athrawon a ymunodd â’r lluoedd arfog i’w swyddi. Fodd bynnag, roedd y rhwystrau yn erbyn menywod yn gweithio mewn ysgolion i fechgyn wedi diflannu ac mae llyfr lòg ysgol yr Eglwys Newydd yn cadarnhau bod yr ysgol wedi cynnwys athrawesau hefyd ers yr adeg honno.

Fodd bynnag, roedd dydd Llun 11 Tachwedd 1918 yn ddiwrnod i’w ddathlu, ac yn y Western Mail y diwrnod canlynol nodwyd:

It was great day of rejoicing and abandon, and most people went to sleep at a late hour, satisfied that they had done the celebration of peace in a right worthy fashion.

Mae’n rhaid bod bechgyn yr Eglwys Newydd wedi’i siomi’n llwyr y bore canlynol i wybod bod y gwyliau’n berthnasol i ysgolion o fewn awdurdod addysg Caerdydd yn unig. Roedd Ysgol Fechgyn yr Eglwys Newydd ar agor ddydd Mawrth 12 Tachwedd ac ar fore Mercher 13 Tachwedd, cyn y cyhoeddwyd y bydd yr ysgol ynghau am weddill yr wythnos.

rsz_log_book_3

Nododd William Jones, y pennaeth, yng nghofnod yr ysgol …cafodd y disgyblion fynd adref ar ôl ymgynull ar yr iard. Yn ddiplomatig efallai, ni wnaeth unrhyw sylwadau ar bresenoldeb.

Tony Peters, Gwirfodolydd Archifau Morgannwg

Yr Eglwys Norwyaidd, Caerdydd

Nid ffenomen ddiweddar yw poblogaeth amlddiwylliannol Caerdydd, o bell ffordd. Llwyddodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif, fel porthladd a oedd yn gwasanaethu ardaloedd diwydiannol Morgannwg, i ddenu gweithwyr o wledydd Prydain a phob cwr o’r byd. Arhosodd llawer; ym 1911 roedd poblogaeth dynion tramor Caerdydd yn ail dim ond i Lundain yng ngwledydd Prydain. Ymwelwyr dros dro oedd llawer mwy, yn enwedig y morwyr ar longau a oedd wedi cofrestru dramor ac a laniai yn y dociau. Yn eu plith yr oedd grŵp sylweddol o Norwyaid, Swediaid a Daniaid, ac i gyfeiriad y dynion hyn y cyfeiriodd y Parchedig Lars Oftedal o Genhadaeth y Morwyr Norwyaidd ei weinidogaeth o 1866 ymlaen.

Ar ôl cyfarfod ar fwrdd llong ac mewn capel segur yn y lle cyntaf, codwyd y Sjømannysgarken yn fuan wedi hynny.

rsz_norwegian_church_alterations

Cynllun yn dangos newidiadau bosib i’r Eglwys Norwyaidd, 1939

Wedi’i wneud yn barod yn Norwy a’i ddanfon ar long i Gaerdydd, steil nodweddiadol Norwyaidd oedd iddi, er ei bod wedi’i gwneud o ddalennau haearn rhychog. Roedd awdurdodau’r porthladd wedi mynnu y dylid gallu ei ddymchwel yn hawdd a’i ail-leoli os oedd angen. Cafodd yr eglwys, a ddisgrifir gan gyfeiriaduron masnach Caerdydd fel:

…the Norwegian iron Church, south-east corner of West Bute Dock for Norwegian, Swedish, Danish and Finnish sailors and residents

ei chysegru ar 16 Rhagfyr 1869, ac arhosodd ar ei safle gwreiddiol tan ei symud ym 1987.

rsz_norwegian_church_new_location_detail

Cynllun yn dangos lleoliad gwreiddiol yr Eglwys Norwyaidd

Cymeradwyodd 25ain Adroddiad Blynyddol Cenhadaeth y Morwyr Norwyaidd y lleoliad gwreiddiol yn fawr:

[the location] could not be improved upon, as it is situated between the two docks, at the point where they converge towards the inlets. The church is thus positioned in amongst the ships, so that it is at only a short walk’s distance from many of them, and easy to find for all those who would like to visit it.’

Yr oedd diffyg atyniadau eraill mwy atyniadol o bosibl ar lannau’r dociau yn bwynt pwysig o’i phlaid:

…[the seamen] do not need to go into the town and expose themselves to its temptations, only for the sake of a visit to the reading room.

Datblygodd yr eglwys gyda’r cynnydd yn y llongau o wledydd Llychlyn, ac yn arbennig llongau o Norwy, ym mhorthladdoedd Môr Hafren. Sefydlwyd cenadaethau yng Nghasnewydd, Abertawe a Doc y Barri, a wasanaethwyd gan Genhadon Cynorthwyol o dan y Parchedig yng Nghaerdydd. Erbyn 1920 roedd y Parchedig yn byw yn y ficerdy Norwyaidd, ‘Prestegaarden’, yn 181 Heol y Gadeirlan. Cynyddodd nifer y llongau o wledydd Llychlyn a ddefnyddiai borthladdoedd yr ardal o 227 ym 1867 i 3,611 ym 1915, a chynyddu wnaeth yr ystadegau blynyddol cyfatebol ar gyfer cymunwyr ac ymwelwyr 7,572 ym 1867 i 73,580 ym 1915. Effeithiodd problemau diwydiannol ac economaidd y 1920au a’r 1930au ar yr eglwysi Norwyaidd. Erbyn 1931 gostyngwyd y Genhadaeth i’w eglwysi yng Nghaerdydd ac Abertawe yn unig.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cynyddodd cymuned Norwyaidd breswyl Caerdydd a daeth llawer mwy o Norwyaid drwy’r porthladd fel morwyr neu ffoaduriaid. Gweithiodd yr Eglwys Haearn a’i staff gyda changen leol Undeb y Morwyr Norwyaidd a sefydliadau eraill i ddarparu ar gyfer ei phobl yn ystod y blynyddoedd anodd hyn. Chwaraeodd llynges fasnach Norwy ran sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid, ond collwyd llawer o longau a llawer o fywydau. Roedd y cyrchoedd bomio ar Gaerdydd wedi gwneud hyd yn oed aros ar y lan am gyfnod yn anniogel. Lladdwyd nifer o ddynion pan gafodd Cartref Morwyr Gwledydd Llychlyn ar Bute Road ei daro a’i ddinistrio.

Ar ddiwedd y rhyfel daeth cymunedau Llychlynaidd Caerdydd ynghyd i ddathlu’r heddwch. Fodd bynnag, o’r adeg honno ymlaen, gostwng wnaeth y gweithgaredd yng Nghenhedlaeth y Morwyr, lleihawyd nifer y staff, a gwasgarodd y gymuned Norwyaidd hefyd wrth i Gaerdydd beidio â bod yn borthladd mawr. Caeodd yr Eglwys Haearn ym 1959, gyda’r gwasanaeth olaf yn cael ei gynnal ar 17 Mai, Gŵyl Genedlaethol Norwy, Grunnlovsdagen, sef Diwrnod y Cyfansoddiad.

Parhaodd yr Eglwys ar ei thraed, ond gan ddadfeilio fwyfwy, am bron i ddeng-mlynedd-ar-hugain. Yn y 1980au, noddodd Cyngor Sir De Morgannwg yr ymdrech i sefydlu Ymddiriedolaeth Gwarchod yr Eglwys Norwyaidd er mwyn achub yr eglwys a’i hintegreiddio i’r dociau a oedd i’w hail ddatblygu.  Roald Dahl, yr awdur, oedd Llywydd Cyntaf yr Ymddiriedolaeth, fel person o dras Caerdydd-Norwyaidd ei hun. Ym 1987 datgymalwyd yr hen eglwys a’i storio er mwyn ei hail-godi. Fodd bynnag, roedd yr eglwys a agorwyd maes o law ym 1992 mewn lleoliad newydd gwych yn edrych dros Fae Caerdydd bron yn greadigaeth newydd sbon. Ymgorfforwyd cymaint o’r adeilad gwreiddiol ag y gellid ei ddefnyddio yn yr eglwys newydd, ond roedd y rhan fwyaf o’r deunyddiau yn newydd, wedi eu rhoi’n rhoddion gan gwmnïau yn Norwy ac yng Nghaerdydd, neu wedi eu prynu gyda’r arian a godwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus yn ardal Bergen. Rhoddodd llawer o gwmnïau eu gwasanaethau’n rhad ac am ddim i gwblhau’r eglwys, sydd bellach wedi’i hadeiladu o bren, ac eithrio’r to o ddur dalen, a gynhyrchwyd yn arbennig gan gwmni lleol i ffitio’r adeilad.

Agorwyd yr Eglwys yn swyddogol gan y Dywysoges Märtha Louise ar 8 Ebrill 1992 fel canolfan ddiwylliannol. Er nad yw wedi ei chysegru fel eglwys, cynhelir arddangosfeydd celf a chyngherddau yn yr adeilad ac mae caffi yn gweini bwyd a diod.

Susan Edwards, Archifydd Morgannwg

Mae’r erthygl hon wedi tynnu ar ddarlith heb ei chyhoeddi gan yr Athro John Greve ac ar ‘100 mlynedd o’r Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr’ gan Gunnar Christie Wasberg.

 

Capten o Benarth yn achub teulu Vanderbilt oddi ar arfordir De America

Mae gwrhydri gartref a thramor yn cael eu croniclo mewn casgliad bychan o bapurau yn ymwneud â William Henry Bevan, capten y llynges fasnachol o Benarth yn hanner cyntaf y 20fed ganrif. Disgrifir rhannau o’i yrfa liwgar mewn papurau personol, ffotograffau a phapurau newydd (cyf. DX741).

20181016_145205

Ganed William Henry Bevan ym 1881 yn Aberriw, ger Trefaldwyn, ac ymddangosodd am y tro cyntaf ym Mhenarth fel prentis ar long hwylio. Urddwyd ef â medal y Gymdeithas Frenhinol Ddynol am achub bywyd dyn oedd wedi syrthio i’r doc; achubiaeth a wnaeth trwy neidio bymtheng troedfedd o’i long i’r dŵr oedd rhyw deg ar hugain i ddeugain troedfedd o ddyfnder. Galwyd y digwyddiad hwn yn ôl i gof gan Samuel Thomas, yn siarad ar ran Cyngor y Dref, mewn seremoni agoriadol Gwesty Washington Capten Bevan.

20181016_145149_resized

Cafodd yr eiddo hwnnw (rhifau 9 ac 11 Stanwell Road) a oedd wedi’u meddiannu’n flaenorol gan Ysgol Diwtorial Penarth, eu trawsnewid gan Gapten Bevan a’u hagor fel gwesty preifat ym mis Hydref 1922. Credai byddai’r enw ‘Washington’ yn denu ymwelwyr Americanaidd:

for whom the name might have special appeal being the name of their first president and also their seat of government.

Cychwynnodd cysylltiad penodol Capten Bevan ag America ar 27 Ionawr 1914 pan gafodd ei long, yr Almirante o’r United Fruit LINE, ger Santa Marta oddi ar arfordir Colombia, alwad argyfwng gan long bleser y Warrior, a oedd mewn moroedd trwm oddi ar Benrhyn Augusta. Ar fwrdd y Warrior roedd Mr a Mrs Frederick W. Vanderbilt, eu gwesteion Dug a Duges Manceinion a’r Arglwydd Arthur Falconer, a’u criw. Ar daith o Curaçao i Colón ac yn agosáu at ddiwedd ei mordaith ysgubwyd y llong bleser i draethell tywod ym Mhenrhyn Augusta, 35 milltir o Santa Marta, wrth aber afon Magdalena. Pan ddaeth yr arwydd cyfyngder i law, nid oedd yr Almirante yn gallu gadael y porthladd oherwydd mai dim ond peth o’r cargo a oedd wedi ei lwytho ac roedd y rhan fwyaf y teithwyr ar y lan. Felly, cafodd ei chwaer long y Frutera ei hanfon ymlaen a gorchmynnwyd iddi sefyll yn barod. Pan gyrhaeddodd yr Almirante, canfuwyd bod y Warrior yn gorwedd, a’i blaen ar y lan, yn y fath ystum fel bod llif cryf o’r afon yn golchi dros ei chwarter chwith, tra roedd moroedd trymion yn chwipio yn erbyn yr ochr dde. Cafodd cychod bach eu hanfon o’r ddwy long ond roedd y moroedd yn rhy drwm i allu achub ar y diwrnod hwnnw.

Yn syth ar ôl brecwast drannoeth (yr 28ain), cymerodd Prif Swyddog yr Almirante, N.H. Edward, ei gwch bach allan eto a llwyddodd i fynd ar fwrdd y Warrior, gan fod y moroedd wedi tawelu rywfaint. Daeth o hyd i’r llong bleser yn gorffwys ar ei chêl union mewn beisfa o laid a thywod, gyda’i theithwyr mewn hwyliau hynod o dda ar ôl eu profiad dychrynllyd. Trosglwyddwyd y teulu Vanderbilt a’u gwesteion yn ddi-ddigwydd i’r Almirante ac mae’n debyg nad oeddynt wedi dioddef fawr ddim o’r profiad. Gwobrwywyd ar unwaith aelodau criw’r Almirante, fel y llong achub, gyda rhoddion o 50 doler yr un, a chafodd Capten Bevan a Mr. Edward eu hysbysu gan Mrs. Vanderbilt y byddai’r ddau yn derbyn arwydd o werthfawrogiad diolchgar y teulu wedi ei gynllunio’n arbennig, a fyddai’n cael ei wneud pan ddychwelent i Efrog Newydd.

Cadwodd Capten Bevan mewn cysylltiad â theulu’r Vanderbilt, gan gynghori aelodau ar fordwyo a phrynu rhagor o longau pleser, a bu’n brif swyddog i un ohonynt am gyfnod byr. Roedd Gwesty’r Washington ond yn gyfnod byr yng ngyrfa mordwyo Capten Bevan am bum mlynedd yn ddiweddarach, a thair blynedd ar ôl geni ei ferch Josephine, gwerthodd y gwesty a dychwelyd i wasanaeth y llynges fasnach fel Capten gyda’r Blue Star Line. Adnewyddodd ei berthynas â Jamaica lle dathlodd y papur newydd lleol yn Kingston ei ddychweliad drwy groniclo ei weithredoedd arwrol yn y gorffennol ar yr ynys yn ystod y ‘Daeargryn Mawr’. Ar 14 Chwefror 1940 cafodd ei long y Sultan Star ei fwrw gan dorpido ac am ei ddewrder fe’i hargymhellwyd ar gyfer yr OBE.