Tŷ Baynton, Llandaf

Wrth i BBC Cymru gau’r drws ar ei bencadlys yn Llandaf, cymerwn gipolwg ar Dŷ Baynton, a arferai fod ar y safle’n wreiddiol.

location map

Adeiladwyd Tŷ Baynton rywbryd rhwng 1861 a 1871 gan Alexander Bassett (1824-1877), Peiriannydd Sifil, Syrfëwr Sirol ar gyfer Morgannwg ac Ynad Bwrdeistref Caerdydd. Nid oes gennym ffotograff o’r tŷ yn ein casgliad ond mewn erthygl ddiweddar ar wefan y BBC, disgrifiodd Vaughan Roderick y tŷ fel ‘tŷ bwgan allan o raglen Scooby-Doo’ a adeiladwyd o dywodfaen coch.

Fe’i henwyd ar ôl cartref plentyndod Ellen, sef gwraig Bassett, yn Wiltshire. Roedd gan Bassett agwedd garedig a byddai’n agor tir Tŷ Baynton ar gyfer hwyl flynyddol yr Ysgol Ddiwydiannol, lle’r oedd y plant yn cael eu diddanu a lle bu Bassett ei hun yn ymuno â’u difyrrwch a’u gemau.

Erbyn 1881 nid oedd y Bassetts bellach yn byw yn Nhŷ Baynton. Yr oeddent wedi symud i arfordir deheuol Lloegr oherwydd iechyd Alexander. Bu farw ym mis Ebrill 1884 a chofrestrwyd ei farwolaeth yn Bournemouth.

Cafodd y tŷ ei rentu sawl gwaith rhwng y 1880au a’r 1900au.  Fe’i rhoddwyd ar werth ym 1905 gan fab Bassett, am y swm ysblennydd o £9000, sef tua £1,102,548 yn y farchnad heddiw. Fe’i disgrifiwyd felly:

A well-appointed private residence

An attractive residential property within a short distance of the commercial centre of the town of Cardiff

Roedd yn cynnwys:

Llawr Gwaelod:   Neuadd, ystafell fwyta, parlwr, ystafell y bore, astudfa

Llawr cyntaf: 7 ystafell wely

Ail lawr: 3 ystafell wely

Hefyd seleri, stablau, tŷ coets, gerddi ar 10¾ erw a thramwyfa ei hun.

Maint y neuadd oedd 18’x18′ a 32 troedfedd o uchder.  Gallwch ddychmygu pa mor syfrdanol y byddai coeden Nadolig fawr wedi edrych yn y tŷ.

Mae’r ffeil ohebiaeth (DSA/12/1283) yn cynnwys llythyr gan Stephenson ac Alexander, Arwerthwyr a Syrfewyr Siartredig, i Bassett gan roi disgrifiad da o’r tŷ a’r tiroedd ym 1905.

DSA-12-1283 description edited

Mae hefyd yn dweud y byddai’n well gohirio’r gwerthiant am ychydig:

…at the present moment there is not a great demand for property of this description

Mae’n rhaid bod Bassett wedi cymryd sylw o hyn gan fod yna lythyr dyddiedig 1907 sy’n rhoi manylion y tŷ a’r seiliau a gwerth rhent o £300 y flwyddyn.

Bu William Henry Deacon Mewton, rheolwr gyfarwyddwr cwmni glofaol, yn byw yn Baynton gyda’i deulu tan y 1930au.  Bu farw William Henry ym 1938; ac yna ei fab John Deacon ym 1939.  Rhoddodd ei fab arall William F y tŷ ar werth.

DSA-14-145-1-Baynton House edited

Cafodd cynnwys y tŷ ei arwerthu ym mis Ebrill 1940, gan gynnwys pianoforte cyngerdd Steinway (DSA/14/145).

DSA-14-145-1 p20 edited

Ym 1945 lluniwyd cynlluniau ar gyfer ail-ddatblygu Ystâd Tŷ Baynton gan Mrs Walter Gibbon a Mrs Arthur Marment (BC/S/1/34938). Mae’r cynlluniau’n dangos cymysgedd o dai ar wahân a thai pâr. Afraid dweud na ddaeth y cynllun hwn ar waith erioed a phrynwyd Tŷ Baynton yn y pen draw gan y BBC ym 1952. Goroesodd tan 1975 pan gafodd ei ddymchwel o’r diwedd i wneud lle i estyniad bloc E y BBC.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion

Casgliad Stanley Travers

Ffotograffydd proffesiynol yng Nghaerdydd oedd Stan Travers. Roedd ei swyddfa / stiwdio gyntaf ar falconi Arcêd y Castell yng Nghanol Caerdydd. Yn ystod ei gyfnod yno, cymerodd bartneriaid i helpu gyda’r llwyth gwaith. Symudodd y cwmni yn y 1970au i Heol y Plwca, Caerdydd, a oedd yn ardal fasnachol ar y pryd. Ar wahân i ddyletswyddau arferol ffotograffydd proffesiynol ffotograffiaeth briodas, roeddent hefyd yn ffotograffwyr masnachol yn delio â gwaith gan gwmnïau o amgylch ardal de Cymru. Mewn blynyddoedd diweddarach symudwyd y busnes i Ystâd Ddiwydiannol Pentwyn. 

DSTP-2-1-16

Stryd Bute, [1950au] (cyf.: DSTP/2/1/16)

Mae’r casgliad yn cwmpasu maes eang o’r gwaith masnachol a wnâi’r cwmni.  Mae’n cynnwys swyddi unigol a storir o dan gyfeiriad sy’n cynnwys y flwyddyn (2 ddigid – e.e. 71 ar gyfer 1971) a rhif cyfeirnod.  Daw rhai swyddi gyda cheisiadau ailargraffu sy’n rhoi’r dyddiadau cywir. Mae pob swydd yn cynnwys set o luniau negatif, taflenni argraffu cyswllt ac argraffiadau o feintiau amrywiol. Mae dwy adran yn y casgliad; mae adran 1 yn cynnwys amrywiaeth eang o wahanol fathau o waith, ac mae adran 2 wedi’i neilltuo’n fwy na dim ar gyfer pensaernïaeth ac adeiladau.

DSTP-1-84277

Gwaith atgyweirio yng Nghadeirlan Llandaf, 1984 (cyf.: DSTP/1/84277)

Mae’r casgliad yn cwmpasu’r cyfnod rhwng 1950 a 1999, ac yn bennaf rhwng 1966 a 1999.  Yn ystod y cyfnod hwn, nid oedd ffotograffiaeth ddigidol yn bodoli. Cofiaf ddechrau sganio lluniau negyddol ar ddiwedd y 1990au, a chafodd camerâu digidol ddim eu cynhyrchu tan ddechrau’r blynyddoedd 2000. Mae’r casgliad felly’n seiliedig ar ddefnyddio ffilm a phrosesau cemegol.

O ddiwedd y 1990au, newidiodd ffotograffiaeth yn sydyn pan ddaeth ddelweddau digidol. Yn y dyddiau cynnar gellid sganio lluniau a gymerwyd ar ffilm yn ddigidol a chynhyrchu printiau gan ddefnyddio peiriannau argraffu o ansawdd uchel. Daeth y camera digidol yn fuan iawn wedyn, a oedd yn tynnu lluniau heb ffilm. Cymerodd rai blynyddoedd i ansawdd y camerâu gyrraedd safonau proffesiynol, ond pan gyrhaeddon nhw, bu chwyldro yn y diwydiant.  Heddiw mae gan y rhan fwyaf ohonom ffôn symudol gyda chamera digidol yn rhan ohono, sy’n gallu cynhyrchu delweddau sy’n dderbyniol yn fasnachol.

Gyda chamera ffilm mae’n rhaid i ddadleniad y ffilm fod yn gywir y tro cyntaf. Nid oedd hyn bob amser yn hawdd gan nad oedd gan ran fwyaf y camerâu yn y 1960au fesuryddion dadlennu mewnol. Byddai ffotograffwyr proffesiynol yn defnyddio mesurydd llaw i sicrhau dadleniad cywir. Mewn achosion lle’r oedd amheuaeth ynghylch y darlleniadau byddent yn ‘cromfachau’ dadleniad drwy dynnu nifer o luniau o’r un testun gyda gosodiadau ychydig yn wahanol.  Yn ogystal, byddai’n rhaid iddynt benderfynu pa stoc ffilm i’w defnyddio.  Câi ffilmiau eu graddio yn ôl cyflymder (ISO neu ASA). Mae ffilmiau cyflymder araf yn cynhyrchu delweddau manwl iawn, mae ffilmiau cyflym ar gyfer amodau golau isel ond maent yn rhoi delwedd grawn o ansawdd is. Ar ben hyn roedd dewis rhwng du a gwyn, lliw negyddol a thryloywder lliw.  Gall camerâu digidol proffesiynol heddiw wneud yr holl benderfyniadau hyn dros y ffotograffydd neu eu cynnig drwy newidiadau hawdd wrth wasgu botwm. Wrth gwrs, daeth y newid mawr yng nghynhyrchu delweddau. Byddai’n rhaid tynnu ffilm o’r camera yn syth ar ôl ei dadlennu a mynd â hi i’w dyblygu. Mewn camera digidol cyflwynir y ddelwedd ar unwaith ar gefn y camera. Dychmygwch gymryd set o ddelweddau mewn priodas heb wybod tan y diwrnod wedyn nad oedd modd defnyddio unrhyw un!

DSTP-2-52

Boelerdy Cymunedol, Pentwyn, Caerdydd, 1976 (cyf.: DSTP/2/52)

Offeryn ychwanegol oedd ar gael i’r ffotograffydd oedd y gallu i ddewis math y camera i’w ddefnyddio ar gyfer gwaith penodol. Ar gyfer gwaith portread o ansawdd uchel a hysbysebu gellid defnyddio camera ffilm blât.  Ar gyfer gwaith cyffredinol, roedd camera fformat sgwâr 6cm x 6cm yn ddelfrydol gan ei fod yn cynnig cefnau ffilm cyfnewidiol felly gellid cymryd yr un llun ar wahanol ffilmiau, monocrom a lliw. Ar gyfer ffotograffiaeth testun sy’n symud a mannau lle byddai camera mawr yn broblem, daeth y camera 35mm i ddefnydd.  Heddiw, mae’r opsiynau fformat camera digidol a maint y synhwyrydd yn cynnig cyfleusterau tebyg.

Felly roedd gan y ffotograffydd ffilm proffesiynol set sgiliau ychwanegol i rai’r ffotograffydd digidol modern gan fod yn rhaid penderfynu pa gamera i’w ddefnyddio, pa ffilm oedd yn cyfateb i’r amodau, gofynion y cwsmeriaid a’r gallu i ddadlennu’n iawn y tro cyntaf – oherwydd nad oedd ail gyfle!  Mae Casgliad Stanley Travers, ar wahân i ddangos cip ar fywyd yn y 1960au hyd at 1999, hefyd yn dangos sgiliau’r ffotograffydd ffilm. Mae’r wybodaeth sydd ar gael yn rhoi manylion y delweddau go iawn a gymerwyd ynghyd ag enw’r cwsmer a ofynnodd am y gwaith. Ar yr ochr dechnegol rhoddir math y ffilm a’r fformat, sydd hefyd yn awgrymu pa gamerâu ffilm a ddefnyddiwyd.

DSTP-1-85514

Panasonic, Pentwyn, Caerdydd: y miliynfed teledu a gynhyrchwyd yn y ffatri, 1985 (cyf.: DSTP/1/85514)

Cyfres o waith masnachol y ffotograffydd yw Adran 1 (heb gynnwys ffotograffiaeth briodas) sy’n rhychwantu’r cyfnod rhwng 1981 a 1999. Mae’n cwmpasu amrywiaeth eang o destunau, gan gynnwys portread grŵp a phortread unigol, copïo hen ddelweddau a phaentiadau, y tu mewn i eglwysi, y tu mewn i ffatrïoedd, y tu mewn i waith dur newydd, bysus newydd Cyngor Caerdydd, adeiladu ym Mae Caerdydd, cyngherddau Proms Caerdydd, cerddorfeydd ac ati. Wedi’i rifo o dan ei restr o gleientiaid roedd GKN, Awdurdod Dociau Prydain, Panasonic UK, Bws Caerdydd a llawer mwy.

DSTP-1-82174

Coleg Mihangel Sant, Llandaf, Caerdydd: llun grŵp, 1982 (cyf.: DSTP/1/82174)

Yn y casgliad hwn gwelwn sut y rhoddai’r ffotograffwyr y canlynol i’w gwsmeriaid:

  • Llun cofnod blynyddol o holl fyfyrwyr a staff Coleg Mihangel Sant, Llandaf, Caerdydd. Mae’r coleg bellach wedi cau.
  • Cyfres o swyddi sy’n olrhain adeiladu gwaith dur newydd yn East Moors, Caerdydd ar gyfer GKN.
  • Lluniau blynyddol o geir carnifal GKN ar gyfer Gorymdaith Arglwydd Faer Caerdydd
  • Swyddi amrywiol i Fws Caerdydd yn dangos cerbydau newydd yn ymuno â’r fflyd.
  • Nifer o ddigwyddiadau snwcer gyda chwaraewyr snwcer enwog ar gyfer Allied Steel and Wire.
  • Swyddi amrywiol i gwmnïau o Japan yn lleoli ffatrïoedd yn ardal Caerdydd.
  • Cyfres gyfan o swyddi i Brifysgol Abertawe yn dangos pob elfen o’r coleg i’w defnyddio mewn deunydd cyhoeddusrwydd.
DSTP-1-81322

Car carnifal Allied Steel and Wire float yng Ngorymdaith yr Arglwydd Faer, Caerdydd, 1981 (cyf.: DSTP/1/81322)

Yn ystod y cyfnod hwn tynnwyd yr holl ffotograffau ar ffilm. Fel yr esboniwyd yn gynharach, byddai gwahanol fathau o gamerâu wedi eu defnyddio ar gyfer gwahanol waith, felly mae mathau a meintiau’r ffilmiau yn amrywio. Prif offer ffotograffydd masnachol fyddai camera fformat sgwâr fel y Hassleblad (lluniau negyddol 6cm x 6cm), gyda chamerâu plât Chwarter (ffilm ddalen sengl 5″ x 4”) lle’r oedd angen manylion mân. Defnyddid camerâu 35mm a chamerâu panoramig (lluniau negyddol 6cm x 9cm) mewn rhai amgylchiadau lle nad oedd yn ymarferol defnyddio’r lleill.

Gellir gweld o’r cofnodion y daeth arwyddion cyntaf ffotograffiaeth ddigidol i’r amlwg ym 1997 pan ddechreuwyd defnyddio taflenni cyswllt digidol. Ar ôl y dyddiad hwn gwnaed rhai argraffiadau ar bapur digidol ond roedd yr holl waith camera yn dal i ddefnyddio ffilm.

Mae cyfres 2 yn wahanol i gyfres 1 gan ei bod yn is-set o waith ar gyfer penseiri, gan gynnwys Alex Gordon & Partners a Swyddfa Penseiri Dinas Caerdydd, a nifer o asiantau tai yn ardal Caerdydd a’r Fro yn ne Cymru.  Nid ydynt yn cael eu storio dan rif cyfeirnod y ffotograffydd, er bod hwn yn rhai cofnodion gwaith lle mae ‘data dadansoddi lliw’ a thaflenni ail-brint.

DSTP-2-53

Eglwys Fethodistaidd Beulah, Margam, 1974 (cyf.: DSTP/2/53)

Gellir gweld llawer o adeiladau diweddar o amgylch ardal Caerdydd a de Cymru yn y delweddau hyn, gan gynnwys:

  • Adeiladau’r Llywodraeth ym Mharc Cathays,
  • Coleg yr Iwerydd yn Sain Dunwyd,
  • Prifysgol Caerdydd a’r Coleg Celf,
  • Gorsaf Heddlu Canol Caerdydd a’r orsaf dân,
  • Tŷ Hodge yng Nghaerdydd.
  • Mae dwy swydd yn dangos tu allan a thu mewn Eglwys Fethodistaidd Beulah cyn ac ar ôl i’r eglwys gael ei symud i wneud lle i draffordd yr M4.
  • Nifer o ddelweddau cynnar yn dangos ardaloedd yng Nghaerdydd yn tua 1950.

Yn olaf, mae’r casgliad nid yn unig yn dangos delweddau i ni sy’n ymwneud â’r cyfnodau amser a gwmpesir, yn amlygu dillad newidiol, gorymdeithiau a gwyliau ac ati, ond mae hefyd yn dangos wyneb newidiol ardal Caerdydd. Yn ogystal, mae’n gofnod o’r sgiliau technegol a’r offer a oedd ar gael i’r ffotograffydd.

Fred Davies, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Gardd-Bentref Rhiwbeina 107 Mlynedd yn ôl, Gorffennaf 1913

Yn mis Mai ar ein cyfryngau cymdeithasol fe ddangoson ni’r ffotograff yma o weithwyr ar ystâd Gardd-Bentref Rhiwbeina.

DGSR-53-18-3

Fodd bynnag, roeddem yn meddwl y gallai fod gennych ddiddordeb darganfod ychydig mwy am yr achlysur a ysgogodd y llun. Mae ymchwil yn awgrymu bod y ffotograff wedi’i dynnu yn Y Groes fore Sadwrn 19 Gorffennaf 1913.   Mae sawl cliw. Mae’r gweithlu wedi’u gwisgo mewn coler a thei ar gyfer achlysur arbennig tra, ar y dde yn y cefn, mae dau ddyn mewn gwyn yn gorffen codi llwyfan pren, gyda chadeiriau’n cael eu gosod arno fel y manylyn olaf. Yn ogystal, os edrychwch yn ofalus ar y tŷ ar y dde eithaf, y tu ôl i’r ysgol mae gorchudd cotwm yn gorchuddio rhan o’r wal.

Dyma ddiwrnod y seremoni agoriadol ar gyfer “Rhubina Fields Garden Village”, a gynhaliwyd ar brynhawn 19 Gorffennaf 1913 am 3.30. Roedd disgwyl torf fawr gyda threnau arbennig wedi’u trefnu o Orsaf Rhymni a choetsys modur o Heol y Gogledd. Roedd y dorf i’w diddanu ar lawnt y pentref, o flaen y tai, gan Fand Milwrol Caerdydd, gyda lluniaeth ar gael o bafiliynau te a godwyd ar y glaswellt.  Y prif atyniad oedd presenoldeb Iarll a Iarlles Plymouth sy’n egluro’r llwyfan ar gyfer areithiau ac agoriad swyddogol yr ardd-bentref.  Yn ystod y prynhawn roedd yr Iarll i fod i archwilio’r ddau dŷ cyntaf a gwblhawyd a rhoi’r allweddi i’r tenantiaid.

Roedd gan y gweithlu bob rheswm i deimlo balchder. Ar ôl prynu i Gymdeithas Pentref Cydweithredol Gweithwyr Caerdydd brynu 14 acer o dir yn y lle cyntaf, cynlluniwyd 34 o gartrefi. Torrwyd y dywarchen gyntaf ar 8 Mawrth 1913 ac yna, gwta bedwar mis yn ddiweddarach, roedd yr allweddi i’r cartrefi cyntaf yn cael eu trosglwyddo. Wrth ddarparu dŵr, nwy a thrydan ochr yn ochr â llety a gerddi helaeth, cynlluniwyd y tai, y cyfeirir atynt fel “bythynnod”, i osod safon newydd ar gyfer cartrefi dosbarth gweithiol. Roedd rhenti ar gyfer yr eiddo newydd wedi’u gosod yn isel, gan ddechrau ar bum swllt a chwe ceiniog yr wythnos, yn y gobaith y byddent o fewn cyrraedd teuluoedd a oed dyn byw yng nghanol gorlawn Caerdydd.

O ran y gorchudd cotwm yn y ffotograff, roedd yn cuddio deial haul a osodwyd ar wal y tŷ. Fe’i dadorchuddiwyd gan Iarlles Plymouth ar 19 Gorffennaf 1913 ynghyd â maen coffa ar wal y tŷ cyfagos – ychydig allan o olwg y ffotograff. Mae’r ddwy nodwedd wedi goroesi prawf amser a gellir eu gweld o hyd ar y tai gwreiddiol yn Y Groes.

Mae’r ffotograff yn rhan o gofnodion Gardd-Bentref Rhiwbeina a gedwir yn Archifau Morgannwg (cyf.: DGSR).

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Caeau Rhiwbeina 1913: “Health for the Child”

Mae llawer o bobl yn gyfarwydd â chefndir yr ardd-bentref yn Rhiwbeina, Caerdydd. Fodd bynnag, mae’n bosibl nad ydych wedi gweld y posteri a gynhyrchwyd yn 1913 i hyrwyddo’r pentref newydd, gyda’r cartrefi cyntaf i fod i gael eu cwblhau y flwyddyn honno.

Glam Archive Rhwbina DGSR_2_1

Glam Archive Rhwbina dgsr_2_1_b

Roedd y mudiad gardd-bentrefi yn ymateb, ar ddechrau’r 20fed ganrif, i’r amodau byw gorlawn a gwael oedd i’w cael yn y rhan fwyaf o drefi diwydiannol. Roedd gardd-bentrefi yn cynnig dewis amgen i’r amodau cyfyng ac afiach oedd i’w gweld yn aml yn y cymunedau oedd yn byw yn y tai teras bach a adeiladwyd ar gyfer y gweithlu a lifodd i Dde Cymru yn hanner olaf y 19fed Ganrif. Roedd y pentrefi newydd yn cynnig tai mawr gyda gerddi, wedi’u hadeiladu ar heolydd coediog gyda mynediad at amrywiaeth o gyfleusterau chwaraeon a hamdden cymunedol.

Roedd gardd-bentrefi hefyd yn cynnig ffordd newydd o ariannu’r gwaith o adeiladu a chynnal a chadw ystadau o’r fath.  Er bod arbrofion cynnar yn Lloegr wedi dibynnu’n drwm ar gymwynaswyr cyfoethog, gan gynnwys teuluoedd Cadbury a Rowntree, roedd y datblygiad yn Rhiwbeina yn rhan o don newydd o ardd-bentrefi a oedd yn cael eu rhedeg gan gwmnïau cydweithredol lleol.  Gyda chyllid yn deillio o gyfalaf cyfranddaliadau a benthyciadau, cododd y mentrau cydweithredol ddigon o arian i brynu tir ac adeiladu’r cartrefi newydd. Tai rhent oedd y rhain yn unig, gyda’r incwm yn cael ei ddefnyddio i ad-dalu benthyciadau a chynnal a datblygu’r ystadau.

Fel y gellid dychmygu, cafodd y cysyniad ei groesawu a’i gymeradwyo’n eang.  Yn ogystal â datblygiad Rhiwbeina yn 1913 roedd llawer o gynlluniau tebyg ar waith yn Ne Cymru, gan gynnwys cynlluniau ar gyfer pentrefi gardd yng Nghaerffili, Fernhill a Gilfach.

Mae’r posteri’n dweud llawer wrthym am y mudiad gardd-bentrefi. O’r cychwyn roedd pwyslais mawr ar redeg a datblygu’r pentref fel menter gydweithredol. Roedd pennawd y poster, “Health for the Child”, yn atgoffa pobl o’r gyfradd farwolaethau uchel ymhlith babanod mewn sawl rhan o Gymru, a’r addewid o amgylchedd byw gwell yn y gardd-bentrefi newydd. Roedd cysylltiadau teithio da hefyd yn bwysig, gyda’r pentrefi yn gweithredu fel ardaloedd ategol i’r prif gytrefi gyda bysiau a rheilffyrdd ar gael i’r rhai oedd yn cymudo i’r gwaith.

Yn olaf, edrychwch ar argraff arlunydd o Gaerdydd yn 1913. Mae Caerdydd yn dal i fod yn ddinas werdd iawn ar lawer ystyr, ond mae’n ein hatgoffa faint yn union y mae wedi tyfu ac ehangu dros y 100 mlynedd diwethaf.

Mae’r ffotograff yn rhan o gofnodion Gardd-Bentref Rhiwbeina a gedwir yn Archifau Morgannwg (cyf.: DGSR).

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

New Baltic House, Caerdydd, yn cael ei adeiladu

Datblygwyd y New Baltic House, bloc swyddfa chwe llawr sydd hefyd wedi cael ei adnabod fel ‘Plas Glyndŵr’, ar ddiwedd y 1980au gan y grŵp buddsoddi mewn eiddo, Helical Bar. 

D1093-1-5 p33

Mae’n sefyll ar safle a feddiannwyd cyn hynny gan fusnes garej E R Forse – a hyd yn oed yn cyn hynny, gan Gamlas Morgannwg.  Tenant cyntaf yr adeilad oedd Banc Cymru, sef cartref ei brif swyddfa yma o 1989 tan 2001.  Wedi hynny, daeth yn bencadlys Awdurdod Datblygu Cymru.   Yn 2006, trosglwyddwyd swyddogaethau’r Awdurdod i Lywodraeth Cynulliad Cymru, a arhosodd ym Mhlas Glyndŵr tan 2011.

Yn 2014, adroddwyd bod y buddiant rhydd-ddaliadol yn New Baltic House wedi’i gaffael gan gwmni Ardstone Capital.  Adnewyddwyd yr adeilad ganddynt hwy, a’i ailenwi yn ‘2 Ffordd y Brenin’.

Yn wreiddiol, roedd yr adeilad yn cynnwys cyfleusterau cyhoeddus ar y lefel islawr.  Aed i mewn iddynt ar hyd ramp a grisiau yn arwain at isffordd i gerddwyr (y gamlas gynt) o dan Ffordd y Brenin.  Fodd bynnag, caewyd y toiledau sawl blwyddyn yn ôl.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Nazareth House, Caerdydd

Wedi’i sefydlu yn 1861 i ofalu am yr henoed tlawd ac ar gyfer plant amddifad ac anghenus, mae’r Chwiorydd Nazareth yn urdd o leianod Catholig Rhufeinig.  Wedi eu lleoli ar hyd a lled y byd Saesneg ei iaith, enwir eu hadeiladau fel rheol yn ‘Nazareth House’.  Cyrhaeddodd yr urdd Gaerdydd tua 1870, a’i leoli i ddechrau yn 36 Stryd Tyndall.  Yn fuan, fodd bynnag, cynigiodd trydydd Ardalydd Bute safle iddynt ar Heol y Gogledd, yn ogystal â chyfraniad tuag at gostau adeiladu.

D1093-1-2 p27

Yn 1874, rhoddwyd caniatâd i godi cwfaint newydd.  Fe’i dyluniwyd gan John Prichard, Pensaer Esgobaethol Llandaf, ac roedd yn cynnig darpariaeth ar wahân (ystafelloedd eistedd ac ystafelloedd cysgu) ar gyfer merched, bechgyn, hen fenywod a hen ddynion, yn ogystal â llety ar gyfer y chwiorydd.  Yn ymarferol, ymddengys mai lletya merched yn unig a wnaeth y cartref plant yn ystod y rhan fwyaf o’i hanes.

Mae’r ffurflen cyfrifiad 1901 ar gyfer Nazareth House yn rhestru’r Uwch-Fam a’r 16 chwaer cynorthwyol, ynghyd â 196 o fenywod a 16 o ddynion.  Roedd yr 16 dyn rhwng 54 a 95 oed, gyda’r rhan fwyaf yn eu 60au neu 70au.   Roedd oedrannau’r menywod yn amrywio o 2 i 85.  Roedd dros 160 o’r rhain o dan 20 oed, a’r rhan fwyaf o’r gweddill dros 60.

Ehangwyd Nazareth House yn aml i letya niferoedd mwy ac estyniad o 1907 sydd i’w weld ym mraslun Mary Traynor.  Fe’i cynlluniwyd gan Edwin Wortley Montague Corbett, a chan redeg yn gyfochrog â Heol y Gogledd, fe’i hadeiladwyd fel ysgol, gydag ystafelloedd dosbarth ar y llawr gwaelod a’r llawr cyntaf yn ogystal â rhagor o ystafelloedd cysgu ar yr ail lawr.  Gan fod Ffermdy Blackweir (Y Gored Ddu) yn ymddangos yn y blaendir, roedd yr artist yn amlwg yn edrych draw o Barc Bute ar ochr arall Heol y Gogledd.

Gyda’r galw’n lleihau o’r 1950au ymlaen, lleihaodd Nazareth House ei darpariaeth i blant ond mae’n parhau i ddarparu gofal preswyl i’r henoed.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Lightship 2000 (Helwick), Cei Britannia, Bae Caerdydd

Lansiwyd Goleulong Trinity House 14 (LV14) ar 22 Medi 1953.  Gan bwyso 550 tunnell a chyda hyd cyffredinol o 137 troedfedd, roedd angen criw o 11 ar y llong gyda saith ar ei bwrdd ar unrhyw un adeg.  Yn ystod y degawdau dilynol, bu’n gwasanaethu mewn nifer o orsafoedd gwahanol ar hyd dyfroedd arfordirol y DG, y tro diwethaf ar fanc tywod Helwick Bank, tua chwe milltir i’r de-orllewin o Rosili ar Benrhyn Gŵyr.

D1093-1-6 p28

Wedi’i datgomisiynu yn 1991, prynwyd yr oleulong wedyn gan elusen a, gyda chymorth Corfforaeth Ddatblygu Bae Caerdydd, cafodd ei hadfer i greu Canolfan Gristnogol arnofiol yn hen fasn Doc y Rhath.  Fe’i bedyddiwyd yn ‘Goleulong (neu Lightship) 2000 ‘, a daeth yn ganolfan i gaplaniaid Bae Caerdydd, yn ogystal â gweithredu caffi gali a darparu ystafelloedd ar gyfer cyfarfodydd neu fyfyrdod tawel.

Yn 2013, tynnwyd cyllid gan eglwysi lleol yn ôl a chaeodd y ganolfan.  Maes o law fe werthwyd y llong a’i thywys i Newnham, ar Aber Afon Hafren yn swydd Gaerloyw, yn y gobaith o’i sefydlu fel amgueddfa arnofiol.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Dros Donnau Amser: Datgelu Hanes Bae Caerdydd

Mae’r prosiect catalogio presennol ‘Dros Donnau Amser: Datgelu Hanes Bae Caerdydd’ wedi’i wneud yn bosibl drwy grant gan y rhaglen ‘Datgelu Archifau’, a ariennir gan yr Archifau Cenedlaethol, Ymddiriedolaeth Pilgrim, a Sefydliad Wolfson. Nod y prosiect yw sicrhau bod cofnodion Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (CBDC) ac Associated British Ports (ABP) De Cymru ar gael. Mae catalogio cofnodion CBDC bellach wedi’i gwblhau ac mae’r catalog ar gael i’w weld yn http://calmview.cardiff.gov.uk/ dan y cyfeirnod DCBDC. Yn yr erthygl hon mae’r Archifydd Prosiect, Katie Finn, yn trafod y casgliad a’r hyn sydd i’w ganfod ynddo.

Roedd gwaith CBDC yn rhan aruthrol o ailddatblygu Caerdydd i’r ddinas rydym yn gyfarwydd â hi heddiw. Sefydlwyd y Gorfforaeth ar 3 Ebrill 1987 gan Orchymyn Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (Ardal a Chyfansoddiad) 1987.  Dynodwyd arwynebedd o dros 1000 hectar yn Ne Caerdydd a Phenarth i’w ddatblygu i annog buddsoddiad preifat yn yr ardal.  Ystyriwyd bod yr ardaloedd a gwmpesid gan y gorchymyn yn ardaloedd o bydredd trefol a than-gyflogaeth, a welwyd fel problemau cynyddol ledled y Deyrnas Gyfunol.  Sefydlwyd Corfforaethau Datblygu Trefol mewn amryw o drefi a dinasoedd gan Lywodraeth Geidwadol Margaret Thatcher i wella’r ardaloedd hyn. Eu nod, fel yng Nghaerdydd, oedd defnyddio pwerau cynllunio a phrynu gorfodol pellgyrhaeddol i ailddatblygu ardaloedd adfeiliedig trefol. Roedd ardaloedd eraill y CDT yn cynnwys Docklands Llundain, Bryste, Glannau Mersi, a Teesside. Gan fod y corfforaethau’n gyrff anllywodraethol, roedd ganddynt fyrddau a oedd yn cynnwys aelodau o fyd diwydiant preifat. Roedd hyn yn cynnwys Syr Geoffrey Inkin, Cadeirydd CBDC.

DCBDC-12-1-085

Bae Caerdydd cyn creu’r Morglawdd ac ailddatblygu (DCBDC/12/1/85)

Roedd gan CBDC gylch gwaith eang i ddatblygu hen ardaloedd diwydiannol Caerdydd. Ymhlith y prosiectau allweddol roedd creu bae mewndirol drwy adeiladu morglawdd; cysylltu canol y ddinas â’r glannau; creu swyddi i bobl leol; a chreu ardal ddeniadol i bobl weithio, byw a chymdeithasu. Nod Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd oedd rheoli’r gwaith o ailddatblygu’r ardal er mwyn sicrhau ei bod o ansawdd uchel ac o safon gyffredinol ledled y bae ac mewn datblygiadau masnachol a datblygiadau tai. O’r herwydd, mae casgliad mawr o gofnodion a phapurau pwyllgor yng nghofnodion CBDC. Sefydlwyd nifer o bwyllgorau i wneud penderfyniadau a chynghori ar wahanol agweddau ar eu gwaith.  Roedd y pwyllgorau hyn yn amrywio o’r Bwrdd, y Tîm Rheolwyr, y Grŵp Arfarnu Prosiectau a Chyfarwyddwyr a drafodai yr holl brosiectau, polisïau ac adroddiadau, i’r Grŵp Cyswllt Staff, y Grŵp Arfarnu Grantiau a’r Pwyllgor Cynllunio, oedd â’u cylch gwaith yn gyfyngedig. Mae’r papurau hyn yn cynnwys pob penderfyniad gyda manylion y trafodaethau.  Maent hefyd yn darparu gwybodaeth am bob prosiect a ariannwyd gan y Gorfforaeth, yn fawr neu’n fach.

DCBDC-1-2

Rhai o bapurau cyfarfodydd Bwrdd CBDC (DCBDC/1/2)

Mae’r amrywiaeth eang o bwyllgorau yn adlewyrchu dibyniaeth y sefydliad ar ymgynghorwyr.  Fe wnaethon nhw gynghori ar bob agwedd ar waith CBDC. Roedd hyn yn cynnwys creu briffiau datblygu i roi arweiniad i fuddsoddwyr a chontractwyr ar safonau dylunio trefol ac estheteg datblygiadau. Cynhaliwyd astudiaethau gwyddonol hefyd ar lefelau dŵr daear, samplau tir a phridd halog o ardaloedd datblygu arfaethedig. Yn ogystal, cyflogodd y Gorfforaeth ymgynghorwyr i brisio tir ac eiddo i roi ffigyrau iawndal ar gyfer y gorchmynion prynu gorfodol a chwynion. Mae adroddiadau’r ymgynghorwyr hefyd yn cynnig gwybodaeth werthfawr am bobl a demograffeg ardal Bae Caerdydd. Y rheswm dros hyn yw ymchwil marchnad a gynhaliwyd i lywio penderfyniadau marchnata a datblygu. Yn ogystal, comisiynodd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd adroddiadau ar y cymunedau ym Mae Caerdydd i ddeall a gwella cysylltiadau cymunedol.  Cynhyrchodd yr ymgynghorwyr hefyd amrywiaeth o gynlluniau yn dangos ardal ddatblygu Bae Caerdydd, cynlluniau tirlunio, a chynlluniau manwl o brosiectau gan gynnwys Morglawdd Bae Caerdydd.

DCBDC-11-21

Un o’r eitemau mwyaf y daeth Katie ar ei draws wrth gatalogio’r casgliad – swmp o gynlluniau a gyflwynwyd i Dŷ’r Cyffredin (DCBDC/11/21)

Nid fu mater ailddatblygu Bae Caerdydd heb rywfaint o ddadlau. Ni chafodd un o’r prosiectau amlycaf, Morglawdd Bae Caerdydd, gefnogaeth gyffredinol.  Mae cyfres Mesur Morglawdd Bae Caerdydd ac Adroddiadau’r Morglawdd yn cynnwys tystiolaeth o’r problemau yn ymwneud â’r morglawdd, ynghyd â’r ymdrechion lluosog i basio Mesur y Morglawdd drwy’r Senedd. Mae’n cynnwys adroddiadau ar faterion amgylcheddol gan gynnwys yr effeithiau ar adar y glannau a lefelau dŵr daear.  Dadl arall yr eir i’r afael â hi yn y casgliad yw gwrthod cynllun buddugol Zaha Hadid ar gyfer Tŷ Opera Bae Caerdydd.  Ceir cyfres hefyd ar ymwneud CDBC ag adeilad y Gyfnewidfa, Sgwâr Mount Stuart, a’r awgrymiadau ailddatblygu.

Yn ogystal â’r gwaith adeiladu ac ailddatblygu a wnaed gan Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, hyrwyddodd y sefydliad Fae Caerdydd hefyd fel ardal i ymlacio a chymdeithasu. Roedd y tîm marchnata yn ymwneud yn helaeth â’r gwaith hwn ac mae eu papurau hwy’n cynnwys gwybodaeth gefndir am amrywiaeth o ddigwyddiadau, gan gynnwys y Regatta, Pencampwriaeth Cychod Modur Cyflym, a chyfraniad CBDC i Ŵyl Arddio Cymru. Yn ogystal â hyn, mae’r casgliad ffotograffig yn cynnwys amrywiaeth o ddelweddau sy’n amlygu digwyddiadau a gynhaliwyd yn y Bae. Gellir gweld ffotograffau o berfformwyr stryd, mynychwyr a Charnifal Butetown ochr yn ochr â ffotograffau o’r awyr a ffotograffau o waith adeiladu.

P’un a yw datblygiad Bae Caerdydd a’r ardaloedd cyfagos yn cael ei ystyried yn llwyddiant neu’n fethiant yn y pen draw, ni ellir diystyru’r effaith enfawr a wnaed ar Gaerdydd gan Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd.  Mae’r casgliad hwn yn cynnwys gwybodaeth am bob agwedd ar ailddatblygu Bae Caerdydd drwy sbectol Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, yn ogystal â darparu gwybodaeth am amrywiaeth o faterion cymdeithasol ac amgylcheddol a oedd yn effeithio ar Gaerdydd ar y pryd.

Nid yw’r prosiect Dros Donnau Amser wedi’i orffen eto.  Mae Katie bellach wedi symud ymlaen i fynd i’r afael â chofnodion ABP.  Bydd gwaith hefyd yn parhau ar gasgliad CBDC wrth i’n Hyfforddai Rasheed fwrw ymlaen â’r gwaith o ddigideiddio’r casgliad ffotograffig fel y gellir sicrhau bod y delweddau ar gael ar-lein.

Katie Finn, Archifydd Prosiect Datgelu Archifau

Baddonau Cilgant Guildford, Caerdydd

Yn ystod blynyddoedd canol y 19eg ganrif gwelwyd gwell dealltwriaeth o fanteision hylendid personol da o ran iechyd.   Rhoddodd Deddf Baddonau a Thai Ymolchi Cyhoeddus 1846 y grym i awdurdodau lleol godi arian drwy gyfrwng arrethi i adeiladu baddonau cyhoeddus.  Fodd bynnag, roedd cynghorwyr Caerdydd yn gyndyn o weithredu’r swyddogaeth hon a bu’n rhaid i griw o unigolion preifat cyhoeddus fynd â materion yn eu blaenau yn y dref.  Wedi dweud hynny, un o’r prif ysgogwyr – a phensaer yr adeilad – oedd Syrfëwr y Cyngor ei hun, sef Thomas Waring.

Yn 1861, cyhoeddodd y Cardiff Baths Company Limited ei fwriad i adeiladu baddonau cyhoeddus ar ddarn o dir gwag ar waelod Stryd Edward, rhwng arglawdd Rheilffordd Dyffryn Taf a’r gamlas a oedd yn bwydo Doc Bute.  Disgrifiodd adroddiad papur newydd y cynnig ar y pryd fel un a oedd yn cynnwys pyllau nofio dosbarth cyntaf ac ail ddosbarth, ystafelloedd gwisgo a cyfleusterau eraill, Baddon Twrcaidd, a baddonau poeth a chawodydd dosbarth cyntaf ac ail ddosbarth hefyd.

D1093-1-2 p30

Agorwyd yr hyn a adnabuwyd yn ddiweddarach fel Baddondai Cilgant Guildford ar 22 Ebrill 1862.  Roedd y tâl mynediad yn chwe cheiniog ar gyfer y pwll dosbarth cyntaf a thri cheiniog (wedi’i ostwng i ddwy geiniog ar ddydd Sadwrn) ar gyfer pwll yr ail ddosbarth.  Roedd y Baddon Twrcaidd yn costio dau swllt.  Fodd bynnag, cynigiwyd cymhellion i gyflogwyr, a allai brynu tocynnau mewn swmp, ar gyfradd ostyngol, i’w dosbarthu i’w gweithwyr.

Roedd cyfranddalwyr y Cwmni Baddonau wedi gweithredu allan o ymdeimlad o ysbryd cyhoeddus, felly nid oeddent yn ceisio gwneud elw, ond daeth yn amlwg bod y Baddonau yn cael trafferth i glirio eu costau.  Yn unol â hynny, gofynnwyd i’r Cyngor Bwrdeistref ystyried ymgymryd â’r cyfleuster.   Cafodd ymgais cyntaf y cwmni, yn 1871, ei wrthod.  Ym mis Chwefror 1873, fodd bynnag, derbyniodd y Cyngor gynnig y cwmni i werthu’r safle am £2,200.

Er y gallai agor pwll nofio’r Wales Empire Pool yn 1958 fod wedi cael ei weld fel diwedd y gân i Gilgant Guildford, arhosodd y lle ar agor tan 1984.   Dymchwelwyd yr adeilad wedi hynny ac erbyn hyn mae’r safle wedi ei feddiannu gan Westy’r Ibis.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Yr Eglwys Roegaidd, Butetown, Caerdydd

Yn ystod y 19eg ganrif, roedd llongau Groegaidd yn ymwelwyr mynych â dociau Caerdydd.   Yn nodweddiadol, byddent yn mewnforio grawnfwydydd cyn cael eu llwytho â glo i’w allforio i Fôr y Canoldir a De America.  Gyda threigl amser, dechreuodd rhai morwyr Groegaidd ymgartrefu yn yr ardal.

D1093-1-5-20

Mor gynnar â 1873, roedd ystafell yn cael ei rhentu ar gyfer addoliad Uniongred Groegaidd yn Stryd Patrick, a redai rhwng Stryd Bute a Stryd Alice, yn gyfochrog â Stryd Hannah.  Roedd wedi ei chysegru i Sain Niclas, nawddsant morwyr.  Nid yw’n glir am ba hyd y parhaodd eglwys Stryd Patrick, ond roedd yn sicr yn wynebu pwysau ariannol o 1876 ac mae’n debyg iddi gau yn fuan wedyn.  Yn ddiweddarach, gwnaeth y gymuned Uniongred ddefnydd o’r Eglwys Norwyaidd leol yn ogystal â ‘sied fach’ gyfagos.  Yn 1903, fodd bynnag, troswyd siop ganddynt, yn 51 Stryd Bute, i’w defnyddio fel eglwys, fel rhagflaenydd i godi eu hadeilad parhaol eu hunain.

Yn 1906, dechreuodd y gwaith ar yr eglwys bresennol, sydd hefyd yn gwasanaethu cymuned Uniongred Rwsia de Cymru.  Fe’i cynlluniwyd gan benseiri lleol, James a Morgan, ac fe’i lleolir ar safle a roddwyd gan 4ydd Ardalydd Bute, i’r gorllewin o Stryd Bute.  Mae’r adeilad cymhedrol ei faint yn yr arddull Bysantaidd ag iddi gorff cromennog ac aps yn y pen dwyreiniol.  Mae’n parhau â’r cysegriad gwreiddiol i Sain Niclas.  Mae’r tu mewn yn addurnedig iawn, gyda llawer o waith coed cerfiedig.  Mae’r gromen a’r waliau uchaf wedi eu haddurno â golygfeydd Beiblaidd mewn lliwiau llachar gydag addurnwaith aur.  Er bod y cynlluniau gwreiddiol yn rhagweld y byddai eiliau ochr yn cael eu hychwanegu yn ddiweddarach, nid yw’r rhain wedi gweld golau ddydd.  Fodd bynnag, ers i Mary Traynor fraslunio’r eglwys ym 1988, mae porth â gorchudd wedi ei ychwanegu ar y pen gorllewinol.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5)
  • Cofnodion Cyngor Bwrdesitref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer Eglwyd Roegaidd, North Church Street, 1906 (cyf.: BC/S/1/16202)
  • Hilling, John B & Traynor, Mary: Cardiff’s Temples of Faith (cyhoeddwyd gan Gymdeithas Ddinesig Caerdydd, 2000)
  • Webb, Madeleine: ‘A Visit to Cardiff’s Greek Church’, yng nghylchgrawn Hydref 2016 Plwyf Pentyrch a Llanilltern
  • http://greekorthodoxchurchcardiff.org.uk/
  • The Cardiff Times, 20 Rhagfyr 1873
  • The Cardiff Times, 17 Mehefin 1876
  • Evening Express, 8 Ebrill 1903
  • Evening Express, 30 Ebrill 1910