Dros Donnau Amser: Datgelu Hanes Bae Caerdydd

Bu’r prosiect catalogio ‘Dros Donnau Amser’ yn bosibl oherwydd grant gan raglen ‘Datgelu Archifau’ a ariennir gan yr Archifau Cenedlaethol, Ymddiriedolaeth y Pererin a Chymdeithas Wolfson. Nod y prosiect oedd sicrhau bod cofnodion Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (CDBC) a Associated British Ports (ABP) ar gael. Daeth y prosiect i ben ym mis Rhagfyr ac i’r nodi’r cwblhau, mae Archifydd y Prosiect, Kate Finn yn trafod y prosiect a’r gasgliadau yn yr erthygl hon.

DABP-PLANS-19 full

Archifydd y Prosiect, Katie Finn gyda chynllun o Gamlas Llongau Bute, 1839

Wrth ddechrau’r prosiect ym mis Rhagfyr 2019, ni allai unrhyw un fod wedi rhagweld y flwyddyn a ddeuai, na’r effaith fawr y byddai pandemig y Coronafeirws yn ei chael ar y prosiect. Ein nod oedd catalogio cofnodion CDBC a ABP a oedd heb eu rhestru o’r blaen. Byddai hyn yn galluogi defnyddio’r cofnodion ac yn hyrwyddo hanes morwrol de Cymru a Bae Caerdydd. Mae casgliad CDBC bellach wedi’i gatalogio i lefel eitem a gellir gweld y catalog ar Canfod – http://calmview.cardiff.gov.uk/.  Bu hyn yn llwyddiant mawr, gyda 3849 o gofnodion yn cael eu disgrifio ar lefel ffeil neu eitem. Yn ogystal, mae Rasheed Kahn, ein Hyfforddai Corfforaethol, wedi bod yn brysur yn catalogio ac yn digideiddio’r casgliad ffotograffig. Bydd hwn yn adnodd gwych gan ei fod yn dangos nid yn unig ddatblygiad y Bae, ond y bobl a fu’n rhan o’r gwaith hwn, a thrigolion y Bae.

Nod arall oedd catalogio cofnodion ABP a’i rhagflaenwyr i lefel eitem.  Yn anffodus, nid fu hyn yn bosibl gan nad oedd modd i ni weld y cofnodion am bron i bedwar mis – chwarter blwyddyn y prosiect. O ganlyniad, bu’n rhaid i ni addasu a byrfyfyrio!  Creom restr flwch ar gyfer pob derbynyn sy’n gysylltiedig â ABP. Mae hyn yn golygu bod 523 o gyfrolau, 108 o lyfrynnau, 114 o fwndeli, a 2080 o gynlluniau, wedi’u rhestru. Er nad yw hwn yn gatalog llawn, bydd rhestr flwch ar gael i’r cyhoedd ar gais. Mae hwn yn ddatblygiad arwyddocaol gan nad oedd mwyafrif llethol yr eitemau hyn wedi’u rhestru’n flaenorol mewn unrhyw ffordd.

Mae’r ddau gasgliad yn cyfrannu at hanes dociau Morgannwg a dealltwriaeth ohonynt a’u heffaith ar ddiwydiant a chymdeithas Cymru. Sefydlwyd Associated British Ports gan Ddeddf Trafnidiaeth Prydain 1981, a’i gwnaeth yn Gwmni Cyfyngedig. Mae’n gweithredu fel cwmni rheoli ar gyfer cyfleusterau dociau, gyda chyfrifoldeb am borthladdoedd de Cymru. Gan eu bod yn rheoli llawer o’r porthladdoedd yn ne Cymru, mae’r casgliad yn cwmpasu ardaloedd y tu hwnt i’n cylch gwaith casglu arferol, gan gynnwys Abertawe, Port Talbot, Casnewydd a dociau llai eraill, yn ogystal â Chaerdydd, y Barri a Phenarth. Mae casgliad ABP hefyd yn cynnwys dogfennau’r cyrff a’i rhagflaenodd: Rheilffyrdd y Great Western, Comisiwn Trafnidiaeth Prydain, a Bwrdd Dociau Trafnidiaeth Prydain. Yn ogystal, etifeddodd ABP ddogfennau gan bob cwmni a fu’n rhedeg dociau yn ne Cymru, gan gynnwys Cwmni Rheilffordd Caerdydd, Cwmni Rheilffordd a Dociau’r Barri a Chwmni Rheilffordd a Dociau Alexandra (Casnewydd a De Cymru).

Mae casgliad ABP yn cynnwys amrywiaeth o ddeunydd gan y cwmnïau hyn sy’n ymwneud â Dociau De Cymru. Cynlluniau yw rhan fwyaf y casgliad. Mae’r rhain yn dangos nid yn unig strwythurau’r dociau, ond hefyd yr adeiladau yn y dociau, a chynlluniau ardal y dociau. Gwelsom hefyd rai pethau annisgwyl fel diagram o’r Bom Almaenig B2.2 EI-Z (bom llosgi gwrth-bersonél). Mae casgliad ffotograffig mawr ar gyfer pob doc. Mae’r ffotograffau hyn yn dangos y dociau’n cael eu hadeiladu, y dociau’n cael eu defnyddio, a digwyddiadau a gynhaliwyd. Maent yn dangos natur gyfnewidiol y dociau, a gwaith yn y dociau. Mae’r rhain yn ychwanegol at y dogfennau sy’n cofnodi hanes gweinyddol a deddfwriaethol y dociau, gan gynnwys cyfrifon, cofrestri, is-ddeddfau a Deddfau Seneddol.

D406-U-11 compressed

Delweddau o albwm ffotograffau yn dangos gwaith adeiladu twnnel Grangetown o dan Afon Elái, cyf. D406/U/11

Mae cofnodion Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd yn parhau â hanes y dociau yng Nghaerdydd wrth iddynt gofnodi effaith y gwaith o ddatblygu Bae Caerdydd.  Sefydlwyd CDBC ar 3 Ebrill 1987 gan Orchymyn Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd (Ardal a Chyfansoddiad) 1987.  Rhoddodd hyn bwerau prynu gorfodol i’r sefydliad er mwyn datblygu dros 1000 hectar yn ne Caerdydd a Phenarth a denu buddsoddiad allanol. Ymhlith prosiectau allweddol y gorfforaeth roedd creu morglawdd a bae mewndirol; cysylltu canol y ddinas â’r glannau; creu swyddi i bobl leol; a chreu ardal ddeniadol i bobl weithio, byw a chymdeithasu ynddi. Gwnaed pob penderfyniad gan nifer o bwyllgorau, a gan y bwrdd oedd y gair olaf. Mae’r casgliad yn cynnwys y papurau ymgynghori a chofnodion y pwyllgorau hyn, gan gynnwys cofnodion o agweddau mwy dadleuol y prosiect. Oherwydd natur y Gorfforaeth, defnyddiwyd ymgynghorwyr yn eang i gynhyrchu briffiau datblygu, cynnal astudiaethau o ddichonoldeb, cynnig prosiectau, a gwneud gwaith ymchwil y farchnad, a buont yn ymwneud yn helaeth a’r gwaith o  adeiladu Morglawdd Bae Caerdydd. Mae’r casgliad hefyd yn cynnwys nifer o adroddiadau a gafodd eu creu ar gyfer CDBC a’u cyflwyno i’r Senedd eu hystyried wrth graffu ar Filiau Morglawdd lluosog, ynghyd â thystiolaeth a gyflwynwyd i gefnogi’r bil yn ogystal â deisebau yn ei erbyn.

Mae cofnodion CDBC yn cynnwys casgliad ffotograffig rhagorol sy’n dogfennu pob agwedd ar waith datblygu’r Bae. Mae hyn nid yn unig yn cynnwys wyneb newidiol Dociau Caerdydd a’r gwaith adeiladu a wnaed, ond hefyd digwyddiadau a gynhaliwyd yn yr ardal, fel Carnifal Butetown, Diwrnodau Bae, a’r Bencampwriaeth Power Speedboat. Mae rhai delweddau CGI o adeiladau hefyd.  Drwy’r rhain a chynlluniau’r bae a’r morglawdd, gallwch olrhain newidiadau tirlun y ddinas. Mae’r casgliad nid yn unig yn cynnwys dogfennau sy’n ymwneud yn uniongyrchol â busnes CDBC, mae hefyd yn cynnwys deunydd sy’n rhoi cyd-destun i’r gwaith datblygu, megis y record finyl, ‘Baywindows: Songs from Cardiff Bay,’ a delweddau dychanol yn ymwneud â’r Gorfforaeth gan y cartwnydd adnabyddus, Gren.

DCBDC-14-1- (461)

Adeilad y Pierhead gyda baneri Bae Caerdydd, cyf. DCBDC/14/1/461

Er bod y prosiect ‘Amser a Llanw’ swyddogol wedi dod i ben, bydd y gwaith ar y casgliadau yn parhau. Bydd ein hyfforddai, Rasheed, a’n tîm o wirfoddolwyr yn parhau i ddisgrifio, sganio a lanlwytho sleidiau, ffotograffau a negatifau o gasgliad ffotograffig CDBC i’n catalog. Yn ogystal, bydd staff archifau yn parhau i gatalogio casgliad ABP i lefel eitem er mwyn gwneud y casgliad yn gwbl hygyrch am y tro cyntaf. Mae ein tîm cadwraeth yn glanhau ac yn atgyweirio cynlluniau a chyfrolau bregus i sicrhau y bydd y cyhoedd yn gallu cael gweld y casgliad heb roi’r dogfennau mewn perygl o gael eu difrodi ymhellach.

Mae’r prosiect hwn wedi tynnu sylw at gyfoeth y wybodaeth sydd wedi’i chynnwys yng nghasgliadau CDBC a ABP. Mae wedi galluogi defnyddio cofnodion sy’n olrhain y newidiadau i ardal Dociau Caerdydd o’r gwaith o adeiladu doc cyntaf Bute yn 1835 i gwblhau Morglawdd Bae Caerdydd yn 2001. Gallwn weld effaith y diwydiant glo ar dde Cymru, o ffyniant y 19eg ganrif i’r cwymp ar ôl y rhyfel. Wrth i waith barhau ar y casgliadau, byddwn yn darganfod mwy am dreftadaeth ein harfordir a’n cysylltiadau morol.

Katie Finn, Archifydd Prosiect Dros Donnau Amser

Goleuadau Stryd yng Nghaerdydd

Mae’r gaeaf yma gyda’i nosweithiau hir a thywyll, sydd wedi tynnu ein sylw yn yr Archifau at oleuadau stryd a’u datblygiad dros y blynyddoedd.

Mae gan Archifau Morgannwg gyfres arbennig iawn o ffotograffau sy’n dangos goleuadau stryd Caerdydd yng nghanol yr 20fed ganrif.   Mae’r ffotograffau hyn, y mae dros 30 ohonynt, yn dangos nifer o oleuadau stryd y ddinas a’u lampau. Cymerwyd rhai o’r ffotograffau yn ystod y dydd; gydag eraill wedi’u cymryd gyda’r nos pan fo’r goleuadau’n ddigon llachar i’w gwahaniaethu rhag yr adeiladau o’u cwmpas.

D1198-26-web

Cyn y 19eg ganrif, nid oedd goleuadau stryd yn y DU.  Golygai hyn, pan fyddo’n tywyllu, ac yn arbennig pan nad oedd golau lloer, fod pobl a oedd tu allan mewn perygl.  Gallai damweiniau ddigwydd, a throseddau gael eu cyflawni yn y gwyll. Cariodd rhai pobl lusernau a byddai busnesau’n eu hongian y tu allan i’w safle, ond nid oeddent ond yn goleuo’r ardal o flaen y person neu’r adeilad.

D1198-25-web

Gosodwyd y lampau golau nwy cyntaf yn Pall Mall yn Llundain ym 1807, er nad oed lampau ar gael yn helaeth tan ganol y 19eg ganrif. Ond nid oeddent hwythau ond yn goleuo’r ychydig droedfeddi o amgylch y lamp, ac mewn rhai ardaloedd roedden nhw gryn bellter o’i gilydd!  Roedd felly dal yn bosibl bod mewn perygl ac mewn tywyllwch llwyr.

D1198-008-web

Yn Llundain, golygai Deddf yr Heddlu Metropolitan 1829 fod heddlu’n cerdded y strydoedd gyda’r nos.  Roedd gan Forgannwg ei heddlu ei hun o 1841. Ond cyn hwyred â’r 1930au roedd dros hanner strydoedd Llundain yn dal i gael eu goleuo gan lampiau nwy. Ac, ym 1917, dywed cofnodion Cyngor Dosbarth Trefol Caerffili wrthym fod tref Nelson yn ystyried newid o lampiau nwy i rai trydan.

D1198-28-web

Defnyddiwyd y lampiau stryd trydan cyntaf ym Mharis ym 1878. Roeddent yn rhai llachar iawn, a greodd olau cryf a garw a oedd yn anaddas dan do, ac a oedd yn cyrraedd pen eu hoes yn gymharol gyflym. Joseph Swann, ffisegydd a chemegydd o Brydain, a briodolir â dyfeisio’r golau gwynias, a ddefnyddiwyd i oleuo strydoedd a chartrefi’n arbennig hyd heddiw. Yn ail hanner yr 20fed ganrif, daethai lampiau anwedd sodiwm yn boblogaidd i oleuo strydoedd a ffyrdd a thraffyrdd. Yn ddiweddarach, mae dewisiadau ynni isel fel goleuadau fflwroleuol a goleuadau LED wedi ymddangos. Mae rhai o awdurdodau lleol y DU bellach yn diffodd, neu’n pylu, goleuadau stryd er mwyn ceisio arbed arian.

D1198-31-web

Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd angen sgiliau’r rhai a weithiai ar y goleuadau stryd mewn meysydd eraill.  Gallwn weld canlyniadau hynny yng nghofnodion Cyngor Bwrdeistref Caerdydd, sy’n nodi bod prinder y staff i wasanaethu’r goleuadau stryd yn arwain at rhai strydoedd yn wynebu blacowt. Ceisiodd rhai awdurdodau lleol, gan gynnwys Cyngor Dosbarth Trefol Caerffili, atal staff rhag ymuno â’r fyddin drwy gynnig Bonysau Rhyfel iddynt. Wrth gwrs, roedd prydiau yn ystod y ddau Ryfel Byd pan gawsai’r goleuadau eu diffodd yn fwriadol, gan greu blacowt pan fyddo perygl o du cyrchoedd awyr gan awyrlongau ac awyrennau.

Nadolig yn ystod y Rhyfel

Un o’r casgliadau mwyaf unigryw a diddorol a gedwir yn Archifau Morgannwg yw gohebiaeth Leversuch. Ysgrifennwyd y rhan fwyaf o’r llythyrau hyn gan Violet Patricia Cox, a elwid yn “Pat”. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd yn 1925 ac, ar ddechrau’r Ail Ryfel Byd, roedd yn byw yn Stryd Plantagenet yn Riverside ac yn dechrau gweithio fel Teipydd Llaw Fer ar gyfer MGM yn Arcêd Dominion.  Anfonai ei llythyrau at John Leversuch – a elwid yn “Jack” – a aned yn Llundain ym 1917 ac o oedd yn gwasanaethu gyda’r Awyrlu Brenhinol yn RAF Sain Tathan ym 1939. Bu Pat a Jack yn gohebu drwy’r rhyfel i gyd, gan gynnwys y tair blynedd y cafodd Jack ei anfon i dde Rhodesia (Zimbabwe heddiw).

Er mai dim ond llythyrau Pat at Jack sydd yng nghasgliad Leversuch  – ac felly dim ond un ochr o’r sgwrs sydd gennym – roedd hi’n awdur hynod dalentog a mynegiannol, yn trafod digwyddiadau’r rhyfel gyda chynhesrwydd a hiwmor. Nid yw’r Nadolig yn eithriad; yn wir, yn ei llythyr Nadolig cyntaf, ar 21 Rhagfyr 1939, disgrifiodd ddarganfyddiad eithaf brawychus a wnaed gerllaw:

We are having a little trouble with the I.R.A. around at Riverside lately[;] Wednesday night a parcel was found on the doorstep of a house in the next street from us. It was found to be gelignite, enough to blow up the whole of Riverside. They really are such nice people with such nice manners, the I.R.A. I mean. [DXGC263/2/18]

Gadawyd y ffrwydradau yn 23 Beauchamp Street, y stryd nesaf i lle’r oedd teulu Cox yn byw. Valerie Pearson a’u darganfu; dim ond deuddeg oed oedd hi. Ar ôl galw ei mam am y pecyn amheus, agoron nhw’r pecyn ac ynddo roedd tua 60 ffon gelignit! Ni chanfuwyd pwy oedd y tramgwyddwr, na chwaith y rheswm dros adael ffrwydradau wrth ddrws teulu diniwed [Western Mail, 22nd December 1939].

Erbyn mis Rhagfyr 1940, roedd Jack yn gwasanaethu yn RAF Kumalo ger Bulawayo yn ne Rhodesia. Felly, creodd Pat y cyntaf o nifer o barseli anrhegion Nadolig a anfonodd at Jack rhwng 1940 a 1943.  Ysgrifennodd:

It would be just my luck if you received [it] some time after Christmas [DXGC263/3/9]

Yn anffodus i Pat, ni chyrhaeddodd y parsel Bulawayo tan 14 Ionawr 1941!

Ar gyfer Nadolig 1942, ceisiodd Pat wneud ei pharsel yn fwy deniadol drwy ychwanegu brigyn o gelyn i Jack ei gweld ar ben y parsel wrth ei agor. Fodd bynnag, bu’n dipyn o ymdrech ei chael adref er mwyn ei lapio.

I bought a great big bunch of holly & quite the biggest bunch of mistletoe from the Open Air Market on Friday in my lunch hour, & then I carried it back to the office so that I could take it home with me in the evening. When I arrived at the office they all thought I’d brought it back to decorate the office with, so anyway we all helped to decorate parts of the office & then I brought the rest home, which was still quite large, & as I had to go from town to Victoria Park with it I decided I’d better walk a good half of the way owing to the crowds that get on the trams going home from work. So when I saw one which didn’t seem full at all, I got on as prickly holly must be very annoying to women’s stockings & people’s fingers. I had quite a few people looking at both the holly etc., & me, but I didn’t mind, it’s Christmas time & I had to get it home some way!! [DXGC263/5/16]

Bu modd iddi gadw rhywfaint o’r celyn i addurno cartref y teulu, ond tarfu’r rhyfel hyd yn oed ar y digwyddiad pleserus a llawen hwn.

We haven’t put any paper decorations up this year – it’s much too risky in the case of fires through enemy action, but we have put two red paper balls up in the sitting room, & two coloured bells (paper) in the dining room, just to make it a bit more Christmas-like, & the holly looks pretty effective… [DXGC263/5/16]

Roedd Pat yn hen gyfarwydd â ‘gweithredu’r gelyn’: dinistriwyd tŷ ei ffrind yn Brook Street gerllaw yn Blitz 1941, ac roedd y difrod i’w heiddo eu hunain a’r eiddo yn Stryd Plantagenet gymaint nes bod y teulu Cox wedi symud i ddiogelwch cymharol Birchfield Crescent ger Parc Fictoria yn Nhreganna erbyn 1942. Mewn llythyr dilynol, dyddiedig ar 30 Rhagfyr 1942, disgrifiodd Pat ginio Nadolig teulu Cox yn eu cartref newydd. Dydy’r cinio ddim yn swnio’n rhy annhebyg i’n cinio Nadolig ni heddiw, er gwaethaf y dogni.

Pudding part 1

Pudding part 2

We were lucky enough to be able to get a Chicken for our Xmas dinner – Turkeys being absolutely out of the question in Cardiff this year, & then the Xmas Pudding, which contained one six-penny bit only & which I strangely enough, had in my piece of pudding. I usually have to eat about five slices of pudding other years to get one of the three-penny bits!!! [DXGC263/5/18]

Clôdd y llythyr hwn gyda pharagraff teimladwy sy’n dangos bod y straen o weld eisiau Jack yn cychwyn tyfu ar ôl dwy flynedd ar wahân.

I've had the little drink

I’ve had the drink for you this Xmas as you requested dear, & next Christmas I hope we will be having one together & looking back on this Christmas with a smile & the happy thought that we’ll never be parted again. At least I hope so. [DXGC263/5/18]

Yn anffodus, er gwaethaf ei gobeithion Nadolig, byddai’n rhaid i Pat aros dwy flynedd eto cyn y gwelai Jack o’r diwedd; ni ddychwelodd o Southern Rhodesia tan dymor y gwanwyn 1944. Yn ffodus, nid hir ar ôl i’r rhyfel ddod i ben, priodon nhw ym mis Medi 1945 a symudon nhw i dref mebyd Jack sef, Worthing yn Sussex, lle mae’n siŵr y bu iddynt fwynhau llawer Gŵyl yn hapus gyda’i gilydd.

Jeremy Konsbruck, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Beauty and the Beast: Blwyddyn Newydd yn Rookwood, 1880

Os ydych chi’n bwriadu diddanu’r teulu dros gyfnod y Nadolig, efallai y bydd teulu Hill Rookwood yn gallu eich helpu.  Yn Archifau Morgannwg mae llyfrau lloffion y teulu a oedd yn byw yn Rookwood, tŷ mawreddog ar Fairwater Road, Caerdydd, sy’n cael ei nabod yn well erbyn heddiw fel Ysbyty Rookwood. Ar adeg y Nadolig yn y 1880au cynhaliodd Edward Stock Hill a’i wraig, Fanny Ellen Hill, amrywiaeth o adloniant i ddiddanu eu saith plentyn ifanc a’u perthnasau a’u cadw’n brysur. Aethant hyd yn oed mor bell ag argraffu rhaglen ffurfiol. Gellir gweld dwy o’r rhaglenni, ar gyfer Blwyddyn Newydd 1880 a Nadolig 1881, yn Archifau Morgannwg.

D1372-1-1-1-New Years Day poster 1880

Ar Ddydd Calan, 1880, y prif atyniad oedd perfformiad o ‘Beauty and the Beast’.  Roedd gan bron bob un o’r plant ran gyda Constance Hill oedd yn 12 oed yn chwarae’r brif ran fel Beauty, merch y Masnachwr.  I gadw’r ddysgl yn wastad, cafodd ei chwaer hŷn, Mabel ran Brenhines y Tylwyth Teg, Moonbeam, gyda Gladys, 7 oed yn chwarae ei chynorthwyydd, Snowdrop. Aeth y rhan boblogaidd, Beast i’r cefnder, Hector gyda’r ddau frawd hŷn, Vernon ac Eustace, fel “Macwyaid” i’r Beast.

Byddai’r paratoadau yn y cyfnod cyn y diwrnod mawr wedi bod yn brysur iawn gyda llinellau i’w cofio, gwisgoedd i’w canfod a setiau i’w cyrchu a’u codi. Gyda Mrs Hill yn darparu cyfeiliant dramatig ar y piano, roedd y perfformiad yn llwyddiant ond mae’n debyg heb un neu ddwy anffawd. Mae’n siŵr y bu’n rhaid cadw trefn ar Beast a’i gynorthwywyr ar sawl achlysur ond maddeuwyd pob camwedd wrth i’r plant fwynhau cymeradwyaeth wresog gan gynulleidfa werthfawrogol iawn.

Yn ddiweddarach yn y dydd roedd hi’n bryd i’r oedolion godi ar eu traed i berfformio “The Ladies Battle – A Comedy in Three Acts“. Aeth y brif ran y tro hwn i Edward Stock Hill fel y Barwn Montrichard, y ditectif ffwndrus. Lleolwyd y ddrama yn Chateau’r Iarlles d’Autrival lle’r oedd Henri de Flovigneil, gŵr ifanc golygus, yn cuddio ar ôl i Napoleon gael ei drechu yn Waterloo. Roedd gan y plot rywbeth i bawb wrth i’r Iarlles, a chwaraewyd gan fam y Beast, Mrs Corbyn, edrych i gael y gorau ar Montrichard a’i gynorthwyydd Gustave. Fel bob amser, cymhlethwyd pethau ymhellach wrth i Gustave a Henri syrthio’n ddwfn mewn cariad â’r Iarlles a’i nith Leonie.

Daeth y diwrnod i ben gyda’r teulu yn ymgasglu o amgylch y goeden Nadolig i ganu caneuon a chael swper. Mae’n swnio’n hudolus ond peidiwch â chredu gair ohono.  Mae’n debyg mai’r hwyl a’r anhrefn arferol oedd hi – gan mai dyna ydi Nadolig. 

Cedwir llyfrau lloffion teulu’r Hill yn Archifau Morgannwg (cyf. D1372). Dim ond ffotograffau a gymerwyd yn llawer diweddarach yn eu bywyd sydd i gael o blant y teulu Hill.

RookwoodD1372-1-1-6-group

Yn y ffotograff grŵp mae Constance yn y blaen ar y  chwith gyda Mabel a Gladys ar y dde iddi hi.  Mae cynorthwywyr y Beast, Vernon ac Eustace, yn y rhes gefn, yr ail a’r trydydd o’r chwith yn y drefn honno. Yr ail ffotograff yw Edward Stock Hill – ein “Barwn Montrichard”.

RookwoodD1372-1-1-6-Sir-Edward-Hill

Yn anffodus, nid oes gennym ffotograff o Hector ifanc fel y Beast.  Efallai gallwn adael hynny i’ch dychymyg.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ddoe a Heddiw

Un o’r agweddau mwyaf difyr ar hen ffotograffau o’n cymdogaethau yw eu bod nhw’n dangos yn glir gymaint y mae pethau wedi newid. Mae chwilio am adeiladau newydd, neu rai sydd wedi diflannu, yn hwyl a gall arwain at drafod mawr a rhannu atgofion.

Ond nid ffotograffau’n unig all brocio’r cof fel hyn. Mae catalogau a ddefnyddiwyd mewn arwerthiannau a’r manylion y maen nhw’n eu cynnwys am y gwrthrychau oedd ar werth hefyd yn ffynhonnell hanesyddol dda, yn enwedig pan fo ynddynt luniau a chynlluniau. Mae cofnodion Stephenson and Alexander, a gedwir yma, yn un o’r mwyaf sydd gennym. Cwmni o Arwerthwyr a Syrfewyr siartredig lleol oedd ydoedd.

Mae’r catalog a baratowyd ganddynt ar gyfer gwerthu’r Theatre Royal a’r Silver Cinema yn y Barri yn ddifyr dros ben, â’i glawr nodedig yn dangos y Theatre Royal tua’r flwyddyn 1922 (cyf. DSA/6/575).

DSA-6-575-1

Mae’r ffaith bod y Theatr erbyn hyn wedi ei dymchwel yn rhoi arwyddocâd arbennig i’r catalog.   Roedd y Theatre Royal a’r Silver Cinema ar werth gyda’i gilydd yn yr arwerthiant, a gynhaliwyd yn y Grand Hotel yn Birmingham. Roedd Silver Cinema yng Nghaerwrangon hefyd ar werth gyda nhw. Mae’r honno hefyd wedi ei dymchwel erbyn hyn.

Dywed y catalog fod y Theatr a’r Sinema yn cael eu rhedeg fel un busnes yn y Barri, gyda’r ddau adeilad yn dangos ‘pictiwrs’. Dywed hefyd, fodd bynnag, fod y Theatre Royal hefyd yn cynnal gweithgareddau ‘aruchel’ fel opera am 15 i 16 wythnos y flwyddyn.

Ym 1909 y cafodd y Theatre Royal ei hadeiladu yn y Barri, ac roedd yn cael ei defnyddio fel sinema tan 2008. Mae’r catalog yn llawn manylion am yr adeilad pan oedd yn anterth ei boblogrwydd. Mae yno fanylion am y celfi a’r addurniadau mewnol, yn cynnwys cadeiriau wedi eu clustogi ac y gellid eu codi yn y blaen a’r rhesi o gadeiriau pren, ar gyfer 550, yn ‘Y Pit’. Roedd yr addurniadau yn chwaethus iawn, gyda waliau glas a chornis a ffrîs gwyn, a phapur wal â phatrwm Tsieineaidd.  Roedd gan y Theatr yr offer technegol diweddaraf i gyd – roedd ‘offeryn teleffonio’ yn y blwch talu!

Er ei fod wedi newid yn aruthrol ers 1922, mae’r Silver Cinema yn y Barri o hyd. Mae neuadd snwcer yno erbyn hyn.  Dywed y catalog fod digon o le i 1,003 o bobl eistedd yn y neuadd, y balconi ac yn y Bocsys pan roddwyd hi ar werth.  Roedd wedi cael ei hailadeiladu’n gyfan gwbl flwyddyn ynghynt, ac roedd yn ‘un o sinemâu brafiaf y Dywysogaeth’.  Roedd yn sicr yn foethus, ac roedd ynddi ddwy banel gyda golygfeydd o Borth Ceri y Barri arnynt.

Gallwch ddarganfod mwy am y manylion gwerthiant o fewn casgliad Stephenson & Alexander ar ein catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ 

Busnes Llawn Ansicrwydd: Gyrfa William Morgan o Ben-y-bont ar Ogwr

Actwari yw person sydd â’r dasg o werthuso a rheoli risg ariannol, swydd y gellir ei holrhain dros ddau gan mlynedd yn ôl at William Morgan o Ben-y-bont ar Ogwr, sy’n cael ei gydnabod gan lawer fel tad y proffesiwn.

Ganwyd William Morgan ym 1750, yn fab i feddyg.   Ar y dechrau ei fwriad oedd dilyn ôl traed ei dad, ond ym 1774 newidiodd ei yrfa ac fe’i penodwyd yn Gynorthwy-ydd Actwari i’r Equitable Assurance Society. Cafodd ei benodi’n Brif Actwari flwyddyn yn ddiweddarach.  Yn ystod gyrfa a barodd am hanner can mlynedd bu’n gyfrifol am sawl datblygiad allweddol ym maes yswiriant bywyd a chyhoeddodd sawl darn o waith am ystadegau a blwydd-daliadau.

Roedd yn wyddonydd medrus a dywedir mai ef ddyfeisiodd y tiwb pelydr-X cyntaf.    Roedd yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol ac roedd hefyd yn radicalydd gwleidyddol, yn cael ei annog gan ei ewythr, yr athronydd radical Dr Richard Price.

Mae gan Archifau Morgannwg gasgliad o lythyrau a anfonwyd at William Morgan (cyf: D945). Derbyniodd ohebiaeth oddi wrth clerigwyr ac arglwyddi’r deyrnas ac mae’n amlwg o’r cofnodion hyn ei fod yn uchel ei barch gyda sawl un yn crybwyll cymaint roeddynt yn ymddiried yn ei gyngor ariannol.

Mae’r llythyrau hefyd yn datgelu perthynas bersonol glos rhwng Mr Morgan a’r rhai oedd yn gohebu ag ef. Derbyniodd sawl ymholiad ynghylch ei iechyd, gwahoddiadau i swper, cynnig anrhegion ac ambell nodyn doniol a oedd yn dangos yr hoffter oedd tuag ato.

d945-1-13

Yn ystod mis Rhagfyr 1823 nododd Esgob Henffordd ei fod yn gobeithio bod Mr Morgan ‘mewn cystal iechyd nawr ag yr oedd ef  y mis Rhagfyr blaenorol’ (D945/1/13). Mae gohebiaeth gan F Burdett (mwy na thebyg y gwleidydd radical, Francis Burdett) yn nodi y byddai’n ‘hapus’ i gael pryd o fwyd gydag ef a’i fod yn edrych ymlaen at bleser cwmni Mr Morgan. Ar yr achlysur hwn fodd bynnag, dim ond ‘pryd sâl iawn’ y gall Mr Burdett addo (D945/1/21).

d945-1-5

d945-1-21

Mae darn o ohebiaeth arall yn datgelu y cafodd Mr Morgan gynnig anrheg anarferol gan yr Arglwydd Vernon, a oedd erbyn mis Awst 1813 wedi ‘etifeddu Parc Ceirw sylweddol a llawn’. O ganlyniad i ‘natur gyfeillgar’ William Morgan, mae’r Arglwydd Morgan yn cynnig rhodd flynyddol o ‘Hanner Bwch’ (D945/1/6).

d945-1-6

Anfonwyd un o’r llythyron doniolaf gan yr Arglwydd Erskine. Ym 1805 fe ysgrifennodd ‘Dwi’n dod i hoffi fy Stoc Americanaidd fwyfwy pob dydd, yn arbennig gan nad wyf yn dioddef o salwch môr’ (D945/1/3).

d945-1-3

Mae sawl llythyr a ysgrifennwyd gan William Morgan wedi goroesi hefyd. Mewn neges ym mis Hydref 1770 mae’n ceryddu ei chwiorydd am beidio ag ysgrifennu ato am ‘amser rhy hir  o lawer’ sef pum wythnos gan awgrymu bod rhywbeth arall wedi dwyn eu sylw ac yn gyfrifol am y fath ‘dawelwch hir, hir’ (D945/2/2).

D945-3-4 p1 edited

Ymddeolodd William Morgan ym mis Rhagfyr 1830 a’i olynydd fel actwari’r Equitable Assurance Society oedd ei fab ieuengaf, Arthur. Derbyniodd Arthur neges deimladwy yn fuan wedi marwolaeth ei dad ym mis Mai 1833. Ysgrifennodd ei gefnder, Walter, o Landaf drannoeth wedi marwolaeth William, fod ‘tristwch mawr’ yn dilyn ‘y newydd digalon am ymadawiad fy ewythr druan o’r byd hwn’ (D945/3/4).

Thomas Stevens, Prif Bobydd a Theisennwr Caerdydd: Rhan 3 – Y Rhyfel Byd Cyntaf a Pharseli Bwyd i’r Milwyr

Arweiniodd blocâd U-Boats Almaenig ar Brydain yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf at brinder sylweddol o fwydydd sylfaenol, gan gynnwys grawn a siwgr. Gallai hyn fod wedi cael ei ystyried yn ddiwedd y daith i fasnachwyr ag enw da am gacennau addurniadol a phasteiod, ond i Tom Stevens dim ond un her arall i’w goresgyn oedd hyn.

Mewn cyfnod byr iawn roedd prif bobydd a theisennwr Caerdydd wedi sicrhau bod ei fusnes yn ‘barod at rhyfel’. Datganodd y dyn a eniloddl glod mewn arddangosfeydd rhyngwladol am gacennau hynod addurnedig ei fod yn falch na fyddai bellach yn cynhyrchu “Bara Ffansi a Ffrengig”. Yn hytrach, dim ond un dorth safonol y byddai caffis y Dutch a’r Dorothy a’i siop ym Mhontcanna, a oedd ar un adeg wedi cynnig 20 math gwahanol o fara, yn eu cynhyrchu sef “y Dorth Ryfel”. Ar ben hynny, yng Nghaffi Dorothy, a fu unwaith yn enwog am ei arddangosfeydd Nadolig o felysion a siocled, dim ond cacennau cyrens heb addurniadau nac eisin a gai eu cynnig, a hynny oherwydd y prinder siwgr. Roedd gwaeth i ddod yn 1918, gyda blocâd yr Iwerydd yn atal cyflenwadau pellach o rawn, ymunodd Stevens a phobyddion eraill Caerdydd â’r ymgyrch ryfel i ddogni drwy ychwanegu 15lb o datws at bob sach o flawd.

Erbyn hyn roedd cangen y cwmni a oedd yn adnabyddus am ddarparu ar gyfer digwyddiadau cymdeithasol ysblennydd bellach hefyd wedi troi ei sylw at ymdrech y rhyfel. Ar Ddydd Nadolig 1914 darparodd Stevens ginio i filwyr clwyfedig yn Ysbyty Sblot, ond nid heb ganlyniadau trasig.  Roedd ei gogydd, James Barbet, i fod i sleisio’r twrci a goruchwylio’r pryd bwyd.  Fodd bynnag, llithrodd wrth adael y car a rholiodd y cerbyd dros ei droed. Aeth y stydiau rhag rhew a oedd yn y teiars i mewn i gnawd ei droed, gan achosi haint. Yn anffodus bu farw, bedwar diwrnod yn ddiweddarach, yn yr ysbyty.  Serch hynny, Stevens ei hun a arlwyodd ar gyfer y 500 o filwyr a staff o ysbytai rhyfel lleol a fynychodd “Ddiwrnod Hapus y Rhyfelwyr Clwyfedig yn Sain Ffagan”. Sefydlodd hefyd gynllun Cynilo y Rhyfel i’w staff allu prynu Bondiau Rhyfel a chefnogi’r ymdrech ryfel.

Dutch Cafe

Efallai mai ei awr fwyaf oedd ei bartneriaeth â phapur newydd lleol wrth redeg Cronfa Carcharorion Rhyfel yr Evening Express. Wedi’i sefydlu i ddarparu parseli bwyd i ddynion y Gatrawd Gymreig a gymerwyd yn garcharorion rhyfel, aeth y gronfa i galonnau pobl ledled Cymru, gyda Lloyd George yn cynnig ei hun i weithredu fel noddwr. Roedd gan Stevens brofiad o anfon parseli bwyd dros y byd, gan gynnwys anfon bwydydd i filwyr Prydain yn ystod Rhyfel y Boer. Fodd bynnag, roedd hon yn dasg ar raddfa lawer mwy.  Gan sefydlu ei bencadlys yng Nghaffi’r Dutch ar Heol y Frenhines, aeth Stevens ati i roi parseli ynghyd o fwydydd a chysuron eraill i’r milwyr. Er gwaethaf y pellteroedd a’r amser teithio, roedd yn benderfynol o gynnwys bara plaen a chyrens ochr yn ochr â physgod, cig a ffa pob mewn tun. Wedi’u gosod mewn ‘blychau wedi’u hawyru’ roedd y parseli hefyd yn cynnwys sigaréts a thybaco cetyn ynghyd â ‘rhoddion’ fel harmonicas, cardiau chwarae a pheli pêl-droed. Adeg y Nadolig, lluniodd Stevens “flwch tyc arbennig” a oedd yn cynnwys pwdin plwm.  Amcangyfrifwyd bod ei staff yn defnyddio dros 85 milltir o linyn i glymu’r parseli.

Bakery

Gan weithio gyda’r Groes Goch, anfonwyd y parseli i’r Almaen, Awstria, Bwlgaria a Thwrci.  Roedd pob un yn cynnwys cerdyn i’r milwr yrru ateb ar ôl derbyn y parsel. Datganodd yr Evening Express yn falch ym mis Tachwedd 1918 fod 153,000 o barseli wedi’u hanfon a bod cardiau wedi’u derbyn ym mron pob achos yn cadarnhau eu bod wedi cyrraedd yn ddiogel. Roedd yn ddiwrnod da o waith ac yn rhywbeth y gallai Tom Stevens fod yn falch ohono, yn briodol felly. Bu farw Stevens naw mlynedd yn ddiweddarach yn 70 oed.  O blith ei gyflawniadau niferus yn ystod ei gyfnod yn Wrecsam a Chaerdydd, mae’n rhaid bod ei waith adeg y rhyfel wedi bod yn agos i’r brig.

Ond mae un ‘bwlch bach’ ar ôl yn yr hanes. Ar ôl y rhyfel, gwerthodd Stevens y cyflenwadau nas defnyddiwyd ar gyfer y parseli bwyd. Ochr yn ochr â’r ‘Trawler Fish Paste’, ‘Kipper Snacks’ a ‘Heinz Baked Beans’ roedd rhywbeth o’r enw ‘Mitchells’ Popular’. Os oes unrhyw un yn gwybod beth ydoedd, cysylltwch â ni.

Daw’r ffotograffau ar gyfer yr erthygl hon o albwm coffa a gyflwynwyd i Thomas Stevens gan ei staff yn 1913 ar gael ei benodi’n Deisennwr i’r Brenin George V. James Forbes Barbet yw un o’r staff a enwir yn y llyfr ar dudalen 5. Gellir gweld yr albwm yn y casgliad yn Archifau Morgannwg (cyf.: D401/1).

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Thomas Stevens, Prif Bobydd a Theisennwr Caerdydd: Rhan 2

Erbyn 1913 roedd Thomas Stevens, pobydd a theisennwr yng Nghaerdydd, wedi adeiladu busnes sylweddol.  Mae’r albwm coffa a gyflwynwyd iddo’r flwyddyn honno ar gael ei benodi’n deisennwr i’r Aelwyd Frenhinol yn cynnwys nifer o ffotograffau o safleoedd blaenllaw’r cwmni.

Dorothy exterior

Y llun mwyaf amlwg oedd hwnnw o Gaffi a Bwyty Dorothy yn y Stryd Fawr, oedd yn un o brif gyrchfannau Caerdydd ac yn enwog am fod y “bwyty a’r ystafell de fwyaf ffasiynol yng Nghymru”. Roedd hefyd dwy gangen o Gaffi’r ‘Dutch’ yng Nghaerdydd a Chasnewydd, siop ym Mhontcanna a becws y cwmni ei hun.

Dorothy interior

Roedd Stevens am wneud argraff. Wrth gerdded i mewn i’w siopau, roedd cwsmeriaid yn dod wyneb yn wyneb â stondinau arddangos wedi’u pentyrru â nwyddau gan gynnwys y teisennau crwst Ffrengig mwyaf addurniadol, melysion, bon bons, tartenni a phwdinau fel arfer dim ond i’w gweld yn Llundain neu Baris. Yn ogystal, roedd y Dorothy yn cynnig 38 math o siocled i gyd yn cael eu gwneud yn ffres ar y safle bob awr. Roedd y Dorothy yn un o’r siopau yr oedd rhaid ymweld â hi yn y cyfnod cyn y Nadolig pan oedd ganddi’r arddangosfa fwyaf drawiadol o “ddanteithion i dynnu dŵr o’r dannedd” oedd yn “wledd i’r synhwyrau”.

Fel arwydd o’i enw da Stevens oedd yn arlwyo ar gyfer bron pob gwledd, dawns neu briodas fonheddig yn y ddinas. Tom Stevens a gamodd ymlaen pan fu’r Maer yn diddanu’r Ardalydd Bute, ac aeth i’r afael â digwyddiadau mawr fel Dawns Helfa Morgannwg flwyddyn ar ôl blwyddyn. Efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am ei gacennau mawreddog ac addurniadol, yn aml yn chwe throedfedd o uchder, yr oedd galw mawr amdanynt mewn priodasau. Roedd yn amlwg yn mwynhau her a phan ymwelodd yr arloeswr Nansen â Chaerdydd, cynhyrchodd Stevens gacen wedi’i haddurno’n addas i ddathlu teithiau ymchwil Nansen yn yr Arctig.

Vans

Byddai’n gamgymeriad, fodd bynnag, meddwl nad oedd Tom Stevens ond yn poeni am ben ucha’r  farchnad. O’i ddyddiau cynnar yng Nghaerdydd roedd wedi buddsoddi mewn fflyd o wagenni a dynnwyd gan geffylau a oedd yn cynnig gwasanaeth cludo nwyddau ledled y ddinas. I’r rhan fwyaf o bobl, bara Stevens oedd yn eu pantri, boed yn “fara gwledig y pentref, wedi’i wneud â llaeth” neu’r bara mwya diweddar o Ffrainc.  At hynny, er bod ei gaffis yn aml yn cynnal digwyddiadau ffasiynol, roeddent hefyd yn darparu ar gyfer pob ystod o bris. Roedd caffi’r ‘Dutch’, a oedd yn cael ei adnabod fel y ‘caffi mwya cywrain yn y byd”, yn ymfalchïo yn ei de prynhawn “gyda’n bara a menyn blasus”.

Pan gyrhaeddodd Stevens Gaerdydd a sefydlu ei siop gyntaf ar Heol y Frenhines yn 1887 roedd eisoes yn bobydd a theisennwr profiadol ac adnabyddus a oedd wedi rhedeg busnes ei dad yn Wrecsam, ac wedi cystadlu mewn arddangosfeydd yn America ac Ewrop.  Ac eto, roedd yr hyn a oedd wedi dechrau fel cangen o fusnes Wrecsam, erbyn 1913 yn gwmni llawn yn ei rinwedd ei hun, yn cyflogi dros gant o bobl ac yn cael ei redeg gan y dyn a gydnabuwyd fel prif bobydd Caerdydd. Pan ddaeth Cymdeithas Genedlaethol y Prif Bobwyr a Theisenwyr i Gaerdydd, nid oedd rhaid edrych ymhellach na Tom Stevens i ddarparu’r arlwyo. Yn yr un modd, pan oedd angen barn arbenigol ar yr awdurdod lleol ar ansawdd y bara a gynhyrchwyd yn y dref, galwyd ar Stevens i roi barn.

Roedd y dyn ifanc, a oedd wedi byw uwchben ei siop gyntaf yn Heol y Frenhines, bellach yn briod a chanddo gartref gwych yn Heol Pen-y-lan, y Rhath. Er yn berson preifat nad oedd yn ymddangos yn aml yn y wasg, roedd nifer o ddigwyddiadau dros y blynyddoedd yn gysylltiedig â’i gaffis.  Mae’n siŵr y byddai Stevens hyd yn oed wedi gweld yr ochr ddoniol, wrth i dorf yn y Stryd Fawr gael ei diddanu gan geffyl yn bwyta blycheidiau o orennau oedd wedi’u clustnodi ar gyfer Caffi Dorothy, ond a adawyd heb oruchwyliaeth ar y palmant. Fodd bynnag, mae’n bosib y byddai wedi cydymdeimlo llai â’r menywod a fu’n “pregethu dros gael y bleidlais” yn y caffi Iseldiraidd y bu’n rhaid gofyn iddynt “ymatal”.

Pwy allai fod wedi rhagweld, fodd bynnag, y byddai Ewrop ynghanol rhyfel o fewn 18 mis ac y byddai busnes, oedd yn adnabyddus am ei gacennau cain a’i briodasau crand, yn darparu bwyd i garcharorion rhyfel. Dyma’r ail o dair erthygl ar Thomas Stevens.  Mae’r albwm coffa a gyflwynwyd i Stevens gan ei staff yn 1913 yn rhan o’r casgliad yn Archifau Morgannwg, cyf. D401.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Thomas Stevens, Pobydd Meistr Caerdydd, drwy Benodiad i EF Brenin George V

Mae’r casgliad yn Archifau Morgannwg yn cynnwys manylion y ceisiadau niferus a wnaed i’r awdurdod lleol am ganiatâd adeiladu a chynllunio.  Un o’r rhai mwyaf rhyfedd yw’r cais a wnaed gan Thomas Stevens, Pobydd a Theisennwr, ym 1913 am gael ychwanegu’r Arfbais Brenhinol at y canopi dros flaen Caffi Dorothy yn Stryd Fawr, Caerdydd. Yn ffodus, mae eitem arall yn y casgliad yn rhoi cefndir y cais hwn i ni, sef albwm coffa wedi’i rwymo mewn lledr da.

Intro page

Tudalen agoriadol yr albwm coffa

Fe’i cynhyrchwyd gan gyfarwyddwyr a staff y Meistri Thomas Stevens, Confectioner Ltd, mae’r albwm yn cynnwys copi o’r warant, a gyhoeddwyd gan Arglwydd Steward yr Aelwyd Frenhinol, yn cadarnhau bod Thomas Stevens, ym mis Rhagfyr 1912, wedi’i benodi’n “Gwerthwr Teisennau Ei Fawrhydi”.

The Royal Warrant

Yr Arfbais Brenhinol

Gyda thoreth o ffotograffau mawr o’r safle a oedd yn eiddo i’r cwmni yng Nghaerdydd ac yng Nghasnewydd, mae’r albwm yn cynnwys ffotograff o fan y cwmni, a gymerwyd ym 1913, sydd eisoes yn arddangos y geiriau “Drwy apwyntiad i’w Fawrhydi’r Brenin”

Van

Fan cwmni Thomas Stevens

Roedd hyn yn dipyn o gyflawniad. Roedd dyfarnu’r warant yn arwydd o’r safonau uchaf a brofwyd dros gyfnod o bum mlynedd cyn cael derbyn gan yr Aelwyd Frenhinol. Fel y gellid disgwyl, roedd Stevens yn ffigwr adnabyddus ac uchel ei barch yng Nghymdeithas Genedlaethol Pobwyr a Theisenwyr Meistr. Fe’i ganwyd yn Wrecsam ym 1857 ac erbyn ei ben-blwydd yn 21 oed roedd wedi bod mewn arddangosfeydd rhyngwladol yn Philadelphia ac ym Mharis ac ennill gwobrau yno. Felly, roedd galw am ei sgiliau mewn llawer o briodasau mawr y boneddigion yn y cyfnod.

Cake

Braslun o gacen priodas Miss Constance Hill o Rookwood

Ym 1891, pan briododd Daisy Cornwallis West â’r Tywysog Henry o Pless, Stevens a gomisiynwyd i gynhyrchu’r brecwast priodas i 300 o westeion ochr yn ochr â chacen briodas tair haen a oedd yn chwe throedfedd o uchder ac yn 150 pwys! Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, pan briododd chwaer Daisy, Shelagh, ag un o ddynion cyfoethocaf y wlad, Dug San Steffan, Tom Stevens a ddewiswyd i wneud y gacen. Rhagorodd unwaith eto, gan gynhyrchu cacen gyda phum haen, naw troedfedd o uchder, yn pwyso 200 pwys!

Bellach yn byw ac yn gweithio yng Nghaerdydd, parhaodd Stevens i gystadlu mewn arddangosfeydd mawr, gan ennill medalau aur ac arian yn rheolaidd yn yr Arddangosfa Melysion a gynhaliwyd yn flynyddol yn Neuadd Albert yn Llundain, lle byddai gystal â’r teisenwyr a’r pobyddion gorau o westai enwog Llundain, gan gynnwys y Carlton a’r Cecil. Efallai nad oedd yn syndod, felly, iddo gael y Warant Frenhinol.  Efallai hefyd y gellid disgwyl mai yn Llundain y buasai ei ddyfodol. Ac eto, pan gafodd ei gyfweld ar ôl cwblhau’r gacen ar gyfer Dug San Steffan, dywedodd Stevens mai ei uchelgais oedd hyrwyddo’r sgiliau a’r nwyddau a gynhyrchwyd gan ei gwmni ei hun ac eraill yng Nghaerdydd i’r “byd y tu allan”. Felly pa fath o farc wnaeth Tom Stevens ar Gaerdydd a’r “byd y tu allan”?

Gan ddefnyddio’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, bydd yr ail erthygl yn y gyfres hon yn edrych ar lwyddiant y cwmni a sefydlodd Thomas Stevens pan symudodd i Gaerdydd ym 1886. Bydd trydedd erthygl yn edrych ar sut, o fewn dwy flynedd wedi cael y Warant Frenhinol, yr oedd busnes a oedd yn adnabyddus am briodasau’r boneddigion yn darparu bwyd i garcharorion rhyfel yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ym mis Awst 1914.

Mae’r albwm coffa yn rhan o’r casgliad yn Archifau Morgannwg, dan rif cyfeirnod D401.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Tŷ Baynton, Llandaf

Wrth i BBC Cymru gau’r drws ar ei bencadlys yn Llandaf, cymerwn gipolwg ar Dŷ Baynton, a arferai fod ar y safle’n wreiddiol.

location map

Adeiladwyd Tŷ Baynton rywbryd rhwng 1861 a 1871 gan Alexander Bassett (1824-1877), Peiriannydd Sifil, Syrfëwr Sirol ar gyfer Morgannwg ac Ynad Bwrdeistref Caerdydd. Nid oes gennym ffotograff o’r tŷ yn ein casgliad ond mewn erthygl ddiweddar ar wefan y BBC, disgrifiodd Vaughan Roderick y tŷ fel ‘tŷ bwgan allan o raglen Scooby-Doo’ a adeiladwyd o dywodfaen coch.

Fe’i henwyd ar ôl cartref plentyndod Ellen, sef gwraig Bassett, yn Wiltshire. Roedd gan Bassett agwedd garedig a byddai’n agor tir Tŷ Baynton ar gyfer hwyl flynyddol yr Ysgol Ddiwydiannol, lle’r oedd y plant yn cael eu diddanu a lle bu Bassett ei hun yn ymuno â’u difyrrwch a’u gemau.

Erbyn 1881 nid oedd y Bassetts bellach yn byw yn Nhŷ Baynton. Yr oeddent wedi symud i arfordir deheuol Lloegr oherwydd iechyd Alexander. Bu farw ym mis Ebrill 1884 a chofrestrwyd ei farwolaeth yn Bournemouth.

Cafodd y tŷ ei rentu sawl gwaith rhwng y 1880au a’r 1900au.  Fe’i rhoddwyd ar werth ym 1905 gan fab Bassett, am y swm ysblennydd o £9000, sef tua £1,102,548 yn y farchnad heddiw. Fe’i disgrifiwyd felly:

A well-appointed private residence

An attractive residential property within a short distance of the commercial centre of the town of Cardiff

Roedd yn cynnwys:

Llawr Gwaelod:   Neuadd, ystafell fwyta, parlwr, ystafell y bore, astudfa

Llawr cyntaf: 7 ystafell wely

Ail lawr: 3 ystafell wely

Hefyd seleri, stablau, tŷ coets, gerddi ar 10¾ erw a thramwyfa ei hun.

Maint y neuadd oedd 18’x18′ a 32 troedfedd o uchder.  Gallwch ddychmygu pa mor syfrdanol y byddai coeden Nadolig fawr wedi edrych yn y tŷ.

Mae’r ffeil ohebiaeth (DSA/12/1283) yn cynnwys llythyr gan Stephenson ac Alexander, Arwerthwyr a Syrfewyr Siartredig, i Bassett gan roi disgrifiad da o’r tŷ a’r tiroedd ym 1905.

DSA-12-1283 description edited

Mae hefyd yn dweud y byddai’n well gohirio’r gwerthiant am ychydig:

…at the present moment there is not a great demand for property of this description

Mae’n rhaid bod Bassett wedi cymryd sylw o hyn gan fod yna lythyr dyddiedig 1907 sy’n rhoi manylion y tŷ a’r seiliau a gwerth rhent o £300 y flwyddyn.

Bu William Henry Deacon Mewton, rheolwr gyfarwyddwr cwmni glofaol, yn byw yn Baynton gyda’i deulu tan y 1930au.  Bu farw William Henry ym 1938; ac yna ei fab John Deacon ym 1939.  Rhoddodd ei fab arall William F y tŷ ar werth.

DSA-14-145-1-Baynton House edited

Cafodd cynnwys y tŷ ei arwerthu ym mis Ebrill 1940, gan gynnwys pianoforte cyngerdd Steinway (DSA/14/145).

DSA-14-145-1 p20 edited

Ym 1945 lluniwyd cynlluniau ar gyfer ail-ddatblygu Ystâd Tŷ Baynton gan Mrs Walter Gibbon a Mrs Arthur Marment (BC/S/1/34938). Mae’r cynlluniau’n dangos cymysgedd o dai ar wahân a thai pâr. Afraid dweud na ddaeth y cynllun hwn ar waith erioed a phrynwyd Tŷ Baynton yn y pen draw gan y BBC ym 1952. Goroesodd tan 1975 pan gafodd ei ddymchwel o’r diwedd i wneud lle i estyniad bloc E y BBC.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion