Mynd i’r Ysgol yn Ystod Blitz Caerdydd

Ar 3 Medi 1939, cyhoeddodd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig ar y pryd, Neville Chamberlain mewn darllediad radio fod y DU mewn stad o ryfel gyda’r Almaen. Daeth blynyddoedd o densiwn rhyngwladol i benllanw pan oresgynnodd yr Almaen Wlad Pwyl ddeuddydd cyn hynny – gweithred sydd wedi’i phriodoli fel un a ddechreuodd un o’r rhyfeloedd mwyaf gwaedlyd a welodd y byd erioed.

Ni chymerodd yn hir i’r Almaenwyr nodi Caerdydd yn borthladd strategol, diolch yn arbennig i’w chyflenwad glo digonol, a rhoddwyd y dasg i’w hawyrlu Luftwaffe gynnal cyrchoedd a fyddai’n cael eu hadnabod fel Blitz Caerdydd. Syrthiodd dros 2,000 o fomiau ar Gaerdydd dros gyfnod o bedair blynedd gan arwain at golli 355 o fywydau – lawer ohonynt yn sifiliaid, yn ogystal ag achosi nifer o anafiadau a difrod strwythurol enfawr i’r ddinas.

Mae gan Archifau Morgannwg gasgliad o lyfrau cofnodi ysgolion sy’n cynnig cipolwg diddorol ar fywyd ysgol yn ystod y Blitz.

Ar Fedi 4, anfonwyd neges o gwmpas ysgolion mewn ymateb i’r newyddion oedd yn dod o Downing St:

EC-1-12 p76

Since a state of War was declared by the Prime Minister at 11am on Sunday 3rd September 1939, you are instructed that all schools be closed.

Er mwyn tarfu cyn lleied â phosibl, roedd yr ysgolion ond ar gau am gyfnod byr ac o fewn wythnos i ddatgan y rhyfel roedd rhai ysgolion eisoes wedi ailddechrau gwersi. Mae cofnodion Ysgol Fabanod Albany Road yn manylu ar rai o’r mesurau a gymerwyd mewn ymateb i’r rhyfel, er mwyn sicrhau diogelwch y plant. Mae’r cofnodion yn sôn am:

[The] storing of Gas Masks… [26 Medi 1939]

[The] provision of school Air Raid Shelters… [cyfeiriad cyntaf i’w ddefnydd ar 9 Gorffennaf 1940]

Window protection in schools… [23 Gorffennaf 1940]

Roedd storio masgiau nwy mor gynnar â Medi 1939 yn rhagddarparu gan fu rhai misoedd nes i’r cyrch awyr cyntaf gael ei gofnodi – ym mis Gorffennaf 1940, pan fu’n rhaid i blant geisio diogelwch mewn Llochesi Cyrch Awyr pwrpasol. Cymaint oedd y brys pe bai cyrch awyr ar fin digwydd fel bod pennaeth Ysgol Fabanod Radnor Road wedi sôn am sut roedd merched a oedd ar yr iard chwarae yn ystod Ymarfer Cyrch Awyr i gyd yn llwyddo i gyrraedd …dan gysgod [o fewn] 1 munud i’r  rhybudd cychwynnol, a disgrifiodd hyn fel rhywbeth …llwyddiannus iawn.

Roedd Jean Dutfield yn fyfyrwraig yng Nghaerdydd yn ystod Blitz Caerdydd ac yma mae’n adrodd am ei phrofiad:

Every day we had to carry our gas masks to school in a case which we hung over our shoulder but we didn’t realise the significance of this, everything we did seemed quite normal to us. In the playground there were long brick shelters with slatted benches inside. The shelters smelled slightly damp. If the air raid siren sounded when we were in school, we all filed into the shelters until the all clear sounded. Jean Dutfield (Marsh cynt), Tredelerch, Caerdydd.

Gas mask

Roedd rhai masgiau nwy, fel yr un yma, yn lliwgar fel bod y plant yn fwy cyfforddus yn eu gwisgo. Roeddent hefyd yn ysgafnach nag anadlyddion arferol. [BBC – A History of the World]

Roedd ychwanegu amddiffynfeydd at y ffenestri yn atgyfnerthu adeilad yr ysgol ei hun ac mae cylchlythyr a anfonwyd yn dangos y byddai hyn wedi bod yn weithdrefn arferol yn ysgolion Caerdydd. Roedd hefyd yn weithdrefn angenrheidiol, fel mae cofnod gan Ysgol Fabanod Grangetown Sant Padrig yn ei nodi:

EC-25-2 p402

As a result of the recent bombing, several panes of glass have been broken and one window pane is demolished.

 Ac mae’n ymddangos bod y cyhoedd yn hyderus yn y mesurau diogelu amddiffynnol, gan fod y Pennaeth yn sôn am bresenoldeb gwych:

EC-1-2 p348 part 1

EC-1-2 p348 part 2

Air Raids over the city, school took cover in Air Raid Shelters from 9.45am to 11am and again from 1.45pm-2.10pm. School visited by Director of Education WJ Williams Esq MA, each class visited and Class 1a had 100% attendance. School visited to see the effect upon children of Air Raids-Percentage that day 90% attendance. [2 Medi 1940].

Mae’n siŵr y byddai’r gwydnwch a ddangoswyd gan yr ysgol wedi creu argraff ar y Cyfarwyddwr Addysg W.J. Williams, ar ôl gweld cofnod o bresenoldeb llawn ym mhob dosbarth. Mae p’un a oedd y cyflwyniad di-fai yn gyd-ddigwyddiad lwcus neu’n gyflwyniad bwriadol yn amherthnasol gan fod y pennaeth yn nodi presenoldeb cyffredinol yr ysgol yn 90% – sy’n ffigwr cryf iawn o ystyried yr amgylchiadau. 

Fodd bynnag, roedd presenoldeb yn aml yn amrywio wrth i’r gwrthdaro fynd yn ei flaen, ac amharwyd yn arbennig arnynt yn sgil ymosodiadau trwm. Dyma gofnod gan Ysgol Fabanod Splott Road: Effeithiwyd yn ddifrifol ar bresenoldeb y bore yma oherwydd Cyrch Awyr, ac mae’n priodoli achosion pellach i rybuddion cyrchoedd awyr yn ystod y nos. Yn naturiol, roedd diogelwch y plant o’r pwys mwyaf ac roedd rhieni’n aml yn arfer eu disgresiwn eu hunain wrth benderfynu anfon eu plant i’r ysgol, er gwaetha’r cynlluniau wrth gefn a oedd wedi’u rhoi ar waith.

Ac er mwyn cydnabod ymhellach botensial dinistriol cyrchoedd awyr, penderfynwyd canslo dosbarthiadau’n gyfan gwbl pe bai’n cael ei ystyried yn gam gweithredu angenrheidiol.

EC-1-2 p349

School closed morning and afternoon session on September 5th 1940, owing to delayed action bombs in the vicinity and the military authorities considered it unsafe for children to be on school premises.

Ni chafodd y gwaith a wnaed mewn ysgolion i ateb yr heriau ei anwybyddu.  Mewn ymgais i gydnabod ymdrechion staff a disgyblion, dosbarthwyd gohebiaeth i ysgolion yng Nghaerdydd ar 14 Hydref 1940 yn mynegi… gwerthfawrogiad y Pwyllgor o’r dewrder a ddangoswyd gan yr holl athrawon a phlant yn ystod y Cyrchoedd Awyr diweddar.  Mae cofnod yn llyfr cofnodion Ysgol Ferched Heol Albany yn manylu ar ymdrechion pellach i gynnal morâl ar ffurf pecynnau gofal a anfonwyd gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (Y British War Relief Society (UDA)).

EC-1-12 p98

Forty two children who have suffered as a result of Enemy Raids, today received gifts sent by the children of America, under the auspices of the British War Relief Society (USA).

Darparodd y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (BWRS) UDA gymorth dyngarol fel rhan o’r ymdrech i liniaru effeithiau’r rhyfel. Byddai’r pecynnau a anfonwyd ganddynt yn aml yn cynnwys rhoddion fel losin a theganau a gafodd eu rhannu ymhlith y plant. Gweithredodd Ysgol Fabanod Kitchener Road bolisi o ddarparu’r eitemau mwyaf dymunol i’r rhai yr ystyriwyd mai nhw oedd y rhai yr effeithiwyd arnynt waethaf gan y rhyfel.

Gift box

Mae Blwch o Roddion gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel yn Amgueddfa Abertawe yn enghraifft o’r math o flychau anrhegion y byddai’r plant wedi’u derbyn. Roedd yr un arbennig hwn yn cynnwys melysion a gynhyrchwyd gan Henry Heide Inc.

Cynhaliwyd ymdrechion y BWRS drwy gydol y rhyfel, gyda chyfeiriadau lluosog mewn llyfrau cofnodion o’r cymorth a ddarparwyd dros gyfnod o dair blynedd o leiaf.

Ar ôl chwe blynedd, roedd Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop (Diwrnod VE) yn nodi’r cadoediad a diwedd ar ryfel a oedd wedi arwain at un o’r cyfnodau mwyaf cythryblus yn hanes Prydain. Nodwyd 8 a 9 Mai 1945 yn wyliau cyhoeddus i ddathlu … terfynu gelyniaeth drefnedig yn Ewrop, a lledodd llawenydd drwy’r wlad. Er gwaethaf yr anawsterau dirifedi ac yn wyneb adfyd digynsail, roedd ysgolion wedi bod yn benderfynol o Gadw’n Dawel a Chario Ymlaen.

Rasheed Khan, Hyfforddai Corfforaethol – Cynorthwy-ydd Cofnodion

Adnoddau Archifau Morgannwg:

Llyfrau log ysgol, cyfeiriadau EC1/2, EC21/8, EC1/12, EC25/2, ag EC30/1.

 

Cyfeiriadau a chydnabyddiaethau: 

What Were the Main Causes of World War II? – WorldAtlas

Cardiff’s ‘worst night’ of Blitz remembered 70 years on – BBC News

Jean Dutfield (nee Marsh) – BBC – WW2 People’s War – Childhood Memories of World War 2 by Jean Dutfield

BBC – A History of the World – Object : Mickey Mouse Children’s Gas Mask

British War Relief Society Gift Box (swanseamuseum.co.uk)

 

Gorsaf Bwmpio, Heol Penarth, Caerdydd

Adeiladwyd yr Orsaf Bwmpio ar Heol Penarth gan Beiriannydd y Ddinas, William Harpur, yn rhan o brosiect i greu prif garthffos newydd ar gyfer ardal orllewinol Caerdydd a oedd yn tyfu.

D1093-1-1 p1

Braslun Mary Traynor o’r Orsaf Bwmpio

[Image: Braslun Mary Traynor o’r Orsaf Bwmpio]

Cwblhawyd y prosiect dros bedair blynedd gan gostio £200,000. Roedd tua £16,000 ohono’n ymwneud â’r gwaith o adeiladu’r orsaf bwmpio.  Cafodd y cynllun ei ddechrau ym mis Mai 1910 mewn seremoni lle derbyniodd yr Arglwydd Faer, yr henadur John Chappell, a nifer o gynghorwyr a swyddogion eraill, yr her i fynd i lawr twll archwilio a cherdded mwy na thri chwarter milltir drwy dwnnel y garthffos

Credir i’r adeilad, oedd yn drawiadol oherwydd ei waliau brics melyn, y brics coch ym mwâu’r ffenestri a’r cribau to gwydr, weithredu yn unol â’i swyddogaeth wreiddiol tan y 1970au, pan gafodd gorsaf bwmpio newydd ei hadeiladu y tu ôl iddo.   Wedyn ni chafodd yr adeilad gwreiddiol ei ddefnyddio am nifer o flynyddoedd nes iddo gael ei gaffael ar ddiwedd y 1980au gan Mr Adrian Roach, a’i haddasodd i’w ddefnyddio fel canolfan hen bethau.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/1)
  • Weekly Mail, 26 Mai 1906
  • The Cardiff Times, 28 Mai 1910
  • Western Mail, 11 Tachwedd 1987
  • South Wales Echo, 20 Hydref 1989
  • Western Mail, 30 Ebrill 1991
  • http://www.coflein.gov.uk

Swyddfeydd Peilota, Swyddfeydd Dociau Sych Mount Stuart a Gwesty Windsor, Stryd Stuart, Caerdydd

D1093-1-1-16

Mae braslun Mary Traynor yn darlunio tri adeilad a oedd yn bwysig i ddatblygiad Caerdydd fel porthladd.  Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, maent i gyd wedi’u haddasu fel bwytai.  Am flynyddoedd lawer roedd prif bwnc y braslun yn gwasanaethu  fel swyddfa Awdurdod Peilota Caerdydd.  Mae Gwesty’r ‘Big Windsor’ ar y dde bellaf, tra adeiladwyd yr adeilad brics coch y tu ôl iddo yn wreiddiol fel swyddfeydd ar gyfer Dociau Sych Mount Stuart gerllaw.  Mae hanes cynnar y tri adeilad yn aneglur, ac ni chanfuwyd unrhyw ffynonellau sylfaenol i ddogfennu’r gwaith o’u hadeiladu’n wreiddiol.

Mae un ffynhonnell yn awgrymu y gallai’r adeilad Peilota fod wedi’i adeiladu – efallai yn y 1860au – fel stabl ar gyfer ceffylau a oedd yn cael eu defnyddio ar Gamlas Morgannwg.  Ond erbyn canol y 1870au, roedd wedi dod yn ganolfan ar gyfer rheoli gwaith Peilotiaid y Sianel yng Nghaerdydd ac ymddengys iddo aros felly nes i swyddogaethau peilota gael eu trosglwyddo i awdurdodau harbwr cymwys (Cymdeithas Porthladdoedd Prydain mewn perthynas â Chaerdydd) dan Ddeddf Peilotiaeth 1967.

Dywedir y cafodd Gwesty Windsor ei adeiladu ym 1855 ac fe’i rhestrwyd yn sicr mewn cyfeiriadur 1858.  Ar un adeg fe’i hestynnwyd ymhellach ar hyd Stryd Stuart, gyda thŷ coetsys, iard a stablau ar y safle sydd bellach yn cael eu meddiannu gan Fflatiau Harbour Point.  Pwysleisiodd hysbyseb gynnar ei leoliad yn ‘wynebu slip Steam Packet’, sy’n awgrymu mai ei nod oedd denu teithwyr i dde Cymru a’r rhai oedd yn teithio oddi yno.  Fe’i gelwir yn ‘Big Windsor’ i’w wahaniaethu o’r Windsor Arms gerllaw, dywedir iddo ddod yn ddiweddarach yn hoff fan cyfarfod i gymuned fusnes Butetown.  Mae plac wrth ochr y brif fynedfa yn coffáu Abel Magneron (1890-1954), cogydd o Ffrainc a ddaeth â bwyd haute yma yng nghanol yr 20fed ganrif, a dywedir iddo wneud y gwesty yn gyrchfan o ddewis i berfformwyr enwog pan oeddent yng Nghaerdydd.

Wedi’u sefydlu gan Ardalydd Bute, ac wedi’u henwi ar ôl ei gartref hynafol yn yr Alban, gellir gweld hen Ddociau Sych Mount Stuart ochr yn ochr â hen adeilad swyddfeydd y cwmni, y credir ei fod yn dyddio o’r 1880au.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Adeilad y Pierhead, Caerdydd

Yn oriau mân ddydd Sadwrn 19 Tachwedd 1892, dinistriodd tân lawer o adeilad Cyfnewidfa’r Masnachwyr, a safai ym mhen deheuol Stryd Bute, o fewn yr ardal sydd bellach yn cael ei meddiannu gan Gei’r Fôr-forwyn.  Un o’r busnesau a oedd heb safle’n sydyn oedd Cwmni Dociau Bute.  Er y cafwyd safle dros dro yn gyflym, yn fuan lluniodd y cwmni hwnnw gynlluniau ar gyfer pencadlys newydd.  Roedd y safle a ddewiswyd rhwng y mynedfeydd i Ddociau’r Gorllewin a’r Dwyrain, ac arweiniodd cyhoeddiad y cwmni at lawer iawn o gwyno yng nghylchoedd llongau Caerdydd gan y byddai mynediad o’r chwarter masnachol yn cael ei gyfyngu wrth agor y gatiau clo yn ystod pob llanw uchel.  Ond aeth y cwmni yn ei flaen yn ôl y bwriad. 

D1093-1-1-21

Darlun Mary Traynor o’r Pierhead

Dyluniwyd Adeilad y Pierhead gan William Frame, a oedd wedi cynorthwyo Burges yn y gorffennol gyda’i waith yng Nghastell Caerdydd a Chastell Coch.  Gyda phensaernïaeth grand, gwaith brics cyfoethog Ruabon coch a thŵr cloc amlwg, mae’n un o’r tirnodau mwyaf amlwg ym Mae Caerdydd. 

Ym 1897, yn ogystal â chwblhau’r gwaith, newidiwyd yr enw Cwmni Dociau Bute i Gwmni Rheilffordd Caerdydd.  Roedd hyn yn rhagfynegi ehangiad i weithgareddau busnes y cwmni ac yn cael ei adlewyrchu trwy gynnwys locomotif ym mowldiad terracotta wyneb gorllewinol yr adeilad.

Pan gaewyd Dociau Dwyrain a Gorllewin Bute, nid oedd Adeilad y Pierhead bellach mewn lleoliad cyfleus i wasanaethu fel prif leoliad ar gyfer rheoli porthladdoedd.  Tua thro’r Mileniwm, fe’i caffaelwyd gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru ac mae bellach yn gwasanaethu fel lleoliad y Senedd i ymwelwyr, digwyddiadau a chynadleddau.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Corinthiaid Caerdydd: Edrych yn ôl – Haf 1899

Hon yw’r olaf o bedair erthygl ar ddyddiau cynnar Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd, sy’n fwy adnabyddus yn ddiweddar fel y Cardiff Corries. Daw o gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Er bod canlyniadau Corinthiaid Caerdydd yn eu tymor cyntaf yn siomedig, nid oedd yr hwyliau yn y clwb i gyd yn isel. Yn dilyn gêm olaf y tymor, un gôl i ddim, gan golli yn erbyn Casnewydd ym Meysydd Llandaf, cytunodd adroddiadau yn y papurau newydd lleol fod y Corinthiaid, yn eu tymor cyntaf ac o ystyried ansawdd y tîmau eraill, heb fod yn wael o bell ffordd. Aeth gohebydd yr ‘Evening Express’ un cam ymhellach ac, efallai ychydig yn hael, daeth i’r casgliad bod pêl-droed yng Nghaerdydd “at a low ebb” a nododd hefyd “the Cardiff Teachers and the Cardiff Corinthians are just about the only senior teams that the Metropolis of Wales can boast about”.

Yn syth ar ôl i’r tymor ddod i ben, aeth y mwyafrif o’r Corinthiaid ar y cae eto ar gyfer clwb criced Caerdydd Alpha gyda’i gapten Philip, sef brawd hynaf Fred Price.  Mae cofnodion y clwb yn cadarnhau bod dyfodol y Corinthiaid wedi’i drafod mewn dau gyfarfod allweddol ym mis Ebrill a mis Gorffennaf.  Yn y cyfarfod cyntaf, a gynhaliwyd yng Ngwesty’r Romilly, roedd popeth yn ymddangos yn dda.

Meeting 1

Roedd y ffocws cadarn ar gynlluniau ar gyfer y tymor nesaf gyda threfniadau’n cael eu cytuno ar gyfer ethol capten clwb a phwyllgorau tîm cyntaf ac ail.  Yn ogystal, cytunwyd, yn unfrydol, y byddai’r clwb yn cynnal ei ginio blynyddol cyntaf yn yr hydref.

Meeting 2

Mynychwyd yr ail gyfarfod, a gynhaliwyd ym mwyty Tavern Coffi’r Criterion ar 25 Gorffennaf, gan …(a) splendid muster of members. Ailetholwyd Fred Price a Billy Gibson fel Capten ac Is-Gapten.  Gyda gwaith bellach ar fynd yn dda ar gyfer yr ymgyrch nesaf, roedd ysbryd pawb yn uchel ac ystyriwyd bod y rhagolygon ar gyfer y tymor nesaf yn “very rosy.”

Ac eto, roedd y cyfarfod hefyd wedi gweld yr arwyddion cyntaf o anghydweld. Roedd Tom John, capten yr ail dîm yn y tymor cyntaf, wedi awgrymu bod y chwaraewyr wrth gefn yn gweithredu fel ochr ar wahân, a bod y chwaraewyr ddim ar gael i’w galw’n hwyr i’r XI cyntaf. Cafodd y cynnig ei gyflwyno i’r bleidlais a’i drechu.  O bosibl i dawelu Tom, cytunwyd y dylid rhoi’r tîm wrth gefn ar sylfaen gadarn a’i gynnwys yng Nghynghrair Iau Caerdydd a’r Cylch.  Er ei bod yn ymddangos bod heddwch a chytundeb, pan geisiwyd enwebiadau ar gyfer capten yr ail dîm ar gyfer y tymor nesaf, ni roddodd Tom John ei enw ymlaen. Llenwyd y bwlch gan Jack Evans, 20 oed.  Yn fab i saer maen o Drefynwy, roedd Jack yn byw ar Radnor Road. Ynghyd â’i frawd George roedd wedi mynychu Ysgol Radnor Road gyda’r brodyr Price a Gibson ac roedd yn rhan fawr o’r cylch mewnol clos wrth galon y Corinthiaid yn y cyfnod hwn.

Roedd rhagolygon y clwb ar gyfer ei ail dymor yn sicr wedi’u hategu gan ychwanegu wynebau newydd ar y cae.  Yn benodol, roedd Fred Simmons, chwaraewr â phrofiad o Gynghrair y De, wedi cymryd drosodd y gôl o fis Hydref ymlaen. Er nad y chwaraewyr talaf, canmolwyd Fred dro ar ôl tro yn y papurau newydd am ei sgiliau fel gôl-geidwad. Pe bai gwobr chwaraewr y flwyddyn wedi bod ar gyfer y tymor cyntaf, “Tich” Simmons fyddai’r ymgeisydd blaenllaw.  Yn hwyr yn y tymor cyntaf, roedd J P Scott wedi ymuno â’r Corinthiaid.  Roedd Jack Scott yn flaenwr a oedd wedi chwarae i Sunderland, er yn ddiweddar ar gyfer yr ochr wrth gefn.  Serch hynny, roedd chwaraewr o’i brofiad yn ychwanegiad sylweddol i’r tîm ar gyfer y tymor nesaf.

Cafwyd datblygiadau oddi ar y cae hefyd.  Cydnabuwyd y byddai penodi llu o noddwyr dylanwadol fel Llywydd ac Is-lywydd yn dda i’r clwb.  O’r cychwyn cyntaf roedd gan y chwaraewyr berthynas agos ag Ysgol Fwrdd Radnor Road ac roedd y prifathro, Walter Brockington, yn aml yn mynychu cyfarfodydd clwb.  Fel arwydd o’r parch ato, penodwyd Walter yn Is-lywydd cyntaf y clwb. Fodd bynnag, ystyriwyd mai dyma’r cam cyntaf yn unig a bod angen penodiadau pellach.

Roedd newyddion da, felly, pan ddywedodd Alex Norie a George Gallon fod Archibald D Dawnay wedi derbyn y gwahoddiad i fod yn Llywydd cyntaf y clwb. Ar y pryd, Dawnay oedd perchennog cwmni dur a pheirianneg o Lundain a oedd hefyd â gweithfeydd yn East Moors yng Nghaerdydd.  Bu’n Is-lywydd Clwb Criced Caerdydd ac yn ddiweddarach yn Llywydd Cynghrair Criced Caerdydd a’r Cylch.  Cymerodd ddiddordeb hefyd mewn pêl-droed a gwnaeth roddion i Gynghrair De Cymru ar gyfer prynu tlysau.

Efallai mai cysylltiadau â Chlwb Criced Alpha a ddaeth â Chorinthiaid Caerdydd i sylw Dawnay am y tro cyntaf.   Fel eiriolwr dros y cod amatur, roedd y model a weithredid gan y Corinthiaid, gyda chwaraewyr yn talu ffi aelodaeth flynyddol ac yn gyfrifol am brynu eu cit eu hunain a thalu treuliau teithio, yn sicr yn cyd-fynd â’i farn am sut y dylai’r byd chwaraeon ymddwyn. Mae cofnodion y clwb yn awgrymu bod cyfraniad cychwynnol Dawnay i arian yn gymedrol ar dair gini’r flwyddyn. Serch hynny, roedd cael rhywun mor ddylanwadol fel Arlywydd yn gamp sylweddol.

Wrth i’r tymor newydd nesáu, roedd llawer o’r gwaith paratoi bellach yn disgyn i Alex Norie.  Roedd Norie wedi ymgymryd â rôl yr Ysgrifennydd a’r Trysorydd pan oedd George Gallon wedi camu i lawr ar ddiwedd y tymor cyntaf oherwydd ymrwymiadau gwaith.  Er mai dim ond 19 oed oedd e, roedd Norie wedi meddwl tybed a fyddai’n gallu parhau i chwarae ar ôl cael anaf difrifol yn y gêm yn Aberdâr yn y tymor cyntaf. Roedd wedi penderfynu ymgymryd â dyletswyddau Gallon i gynnal ei gysylltiad â’r clwb pe na bai’n gallu troi allan i’r tîm mwyach.  Yr oedd yn swydd a wnaeth tan ei farwolaeth sydyn ym 1907. Roedd Norie yn berson delfrydol ar gyfer y rôl. Roedd yn adnabyddus am gael ‘safbwyntiau cryf’ ond hefyd am ‘ymagwedd hwyliog’ a’i gwnaeth yn boblogaidd gyda chwaraewyr a swyddogion fel ei gilydd. I lawer, Alex Norie oedd wyneb y Corinthiaid yn y cyfnod hwn, gan gynrychioli’r clwb wrth ddelio â thimau eraill ac mewn cyfarfodydd pwyllgor ledled De Cymru.

Roedd llawer i’w wneud.   Er bod y Corinthiaid yn dal i gadw eu maes chwarae ar lethr ym Mharc Thompson fel eu hoff leoliad cartref, cytunwyd y byddai mwy o ddefnydd yn cael ei wneud o’r meysydd chwarae a’r cyfleusterau yng Nghaeau Llandaf. Yn arwyddocaol, ac … ar ôl llawer iawn o drafod, newidiwyd lliwiau’r clwb, gyda’r cit gwyrdd ac aur wedi’i wisgo yn y tymor cyntaf yn cael ei ddisodli gan grysau ysgarlad ac aur chwarterog. Er y byddai newidiadau pellach yn y blynyddoedd dilynol, dyma’r tro cyntaf i liwiau’r clwb cael eu gweld, sy’n gysylltiedig â Chorinthiaid Caerdydd hyd heddiw.

Cydweithiodd Gallon a Norie ar roi’r trefniadau olaf i’r rhestr gemau, gyda gêm ymarfer olaf y Clwb wedi’i threfnu ar gyfer dydd Sadwrn 16 Medi pan fyddai’r ‘Gwynion’ yn chwarae yn erbyn y ‘Stribedi’ yng Nghaeau Llandaf. Unwaith eto, roedd Corinthiaid Caerdydd i fod i gwrdd â goreuon Cynghrair De Cymru gyda gemau yn erbyn Tŷ-du, Unoliaethwyr y Barri, y Porth, Glyn Ebwy a’r newydd-ddyfodiad i’r gynghrair, Casnewydd.  Roedd ail adran wedi’i hychwanegu at y Gynghrair ac roedd y Corinthiaid wedi sicrhau gemau yn erbyn dau o’r timau, Hafod a Mackintosh, a oedd i fod i gystadlu yn yr adran newydd.

Roedd ychwanegiad hwyr i restr tri deg dau gêm y Corinthiaid yn ail hanner y tymor, gyda gêm yn erbyn AFC Riverside. A nhwythau ond newydd gael eu ffurfio, roedd Riverside, a adwaenid yn ddiweddarach fel Dinas Caerdydd, yn eu tymor cyntaf ac roedden nhw am greu argraff.  Os oedd y Corinthiaid am wella’u henw da fel un o’r ochrau gorau, os nad y gorau, yng Nghaerdydd yna roedd cystadleuaeth newydd ar y gorwel eisoes.

Bwriedir creu erthyglau pellach yn dilyn ffawd y clwb, gan ddefnyddio’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, yn ddiweddarach yn y flwyddyn.  Cedwir cofnodion Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd ar gyfer y cyfnod 1898-1905 yn Archifau Morgannwg, a’r cyfeirnod yw D751.  Mae’r erthygl hon yn tynnu ar y cofnodion ochr yn ochr â deunydd sydd i’w gael ar Bapurau Newydd Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.  Darparwyd cymorth a chyngor hefyd gan Amgueddfa Criced Cymru wrth olrhain hanes tîm criced Alpha Caerdydd.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Corinthiaid Caerdydd: Y Tymor Cyntaf, 1898-99

Hon yw’r drydedd o bedair erthygl ar ddyddiau cynnar Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd, sy’n fwy adnabyddus yn ddiweddar fel Cardiff Corries. Mae’n seiliedig ar gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Byddai’r cylch mewnol – pwyllgor AFC Corinthiaid Caerdydd newydd ei ffurfio – yn cyfarfod bob nos Iau yn ystod y tymor am 7.30 fel arfer yn y Criterion Coffee Tavern ar Heol y Bont-faen. Byddai cryn awyrgylch o ddisgwyliad wedi bod wrth ymgynnull ar nos Iau 16 Medi 1898 achos byddai’r tymor newydd yn dechrau ymhen deuddydd.

Roedd George Gallon, ysgrifennydd y clwb, wedi llunio rhestr gemau aruthrol. Yr uwch gynghrair i oedolion yn yr ardal ar y pryd oedd Cynghrair De Cymru. O ystyried mai dim ond wyth tîm oedd yn y gynghrair, ceisiai’r aelodau hefyd chwarae gemau ‘cyfeillgar’ ychwanegol. Roedd Corinthiaid wedi sicrhau gemau yn erbyn pump o’r wyth tîm yng Nghynghrair De Cymru, gan gynnwys pencampwyr presennol y gynghrair, Tŷ-du, a’r tîm yn yr ail safle, Aberdâr.

Sut llwyddon nhw i gael y gemau hyn, pwy a ŵyr, ond mae’n ddigon posibl y bu gyda chymorth George Mercer. Roedd Mercer yn athro yn Ysgol Breswyl Radnor Road ac yn hyfforddi tîm yr ysgol. Chwaraeai hefyd i dîm Athrawon Caerdydd ac, am gyfnod, bu’n Ysgrifennydd y Clwb. O’r cychwyn cyntaf cymerodd Mercer ddiddordeb brwd yng Nghorinthiaid Caerdydd, gyda llawer o’i chwaraewyr yn gyn-ddisgyblion iddo. Drwy ei gysylltiadau â Chynghrair De Cymru a Chymdeithas Bêl-droed De Cymru a Sir Fynwy, byddai Mercer yn adnabod ysgrifenyddion clybiau rhan fwyaf y prif dimau. Mae’n debygol iawn, felly, y bu George Mercer yn allweddol wrth helpu’r Corinthiaid i sicrhau gemau yn erbyn rhai o’r timau gorau yn ne Cymru yn eu tymor cyntaf.

Roedd y rhan fwyaf a oedd yn bresennol ar yr 16eg i fod ddod y dydd Sadwrn canlynol ac roedd llawer iawn i’w ystyried. Yn anad dim, roedd angen trafod trefniadau cyrraedd Cae Partridge yn Llwynypia ar gyfer y gic gyntaf am 4.30pm. Eu gwrthwynebwyr oedd Albions Canolbarth Rhondda, a oedd newydd gael tymor llwyddiannus y flwyddyn flaenorol ac nawr yn rhoi cynnig cyntaf ar Gynghrair De Cymru. Roedden nhw yno i wneud eu marc, dangosodd Canolbarth Rhondda dîm cryf a rhoesant wfft i’r Corinthiaid yn hawdd gyda buddugoliaeth sicr o 5-1. Heb eu digalonni, chwaraeodd y Corinthiaid â’r un un ar ddeg yn eu gêm nesaf yn erbyn Tîm Iau Clwb Pêl Droed Ardal y Barri. Chwaraewyd y gêm yng Nghaeau Athletig Witchell Tregatwg, a chafodd y Corinthiaid eu buddugoliaeth gyntaf gyda sgôr o ddwy gôl i un.

Fodd bynnag, wnaethon nhw fawr o argraff yn Nhregatwg ar ohebydd papur newydd lleol, a ddywedodd mai dim ond diolch i chwarae da gan yr amddiffynfa gefn yr enillon nhw yn erbyn y tîm “gwell” o’r Barri. Bu’r tri mis nesaf yn gyfnod anodd i dîm y Corinthiaid, a gollodd naw o’r deuddeng gêm a chwaraeont yn y cyfnod cyn y Nadolig. Hyd yn oed yn erbyn timau dan anfantais ac, mewn un achos, tîm wrth gefn, bu timau Cynghrair De Cymru yn llawer rhy gryf i’r Corinthiaid a adawodd 6 gôl i mewn i’r rhwyd yn erbyn Tŷ-du, 4 yn erbyn Aberdâr a 3 yn erbyn Porth a oedd yn chwarae gyda dim ond 9 chwaraewr.

Hefyd, mae’n ddigon posibl bod penderfyniad y Corinthiaid wedi bod yn fratiog, gyda dim ond saith chwaraewr yn cyrraedd ar gyfer y gêm i ffwrdd yn Nhŷ-du. Yn ogystal, roedd chwaraewyr yn aml yn cael eu rhoi allan o’u safle i lenwi’r bylchau. Rhoddwyd Alex Norie, fel arfer ymhlith y blaenwyr, yn safle’r gôl-geidwad pan ddaeth Porth i chwarae ym Mharc Thompson! Roedd y tîm wrth gefn hefyd yn ei chael hi’n anodd, ac fel y nodwyd mewn cyfarfodydd pwyllgor, doedd colli chwaraewyr i’r tîm cyntaf ar fyr rybudd, ddim yn helpu.

Cafwyd rhywfaint o ryddhad ym mis Tachwedd pan ddychwelodd Corinthiaid Caerdydd i’w cae cartref ym Mharc Thompson i chwarae yn erbyn Coleg y Brifysgol a Mackintosh. Yn y blynyddoedd cynnar roedd ochr Corinthiaid Caerdydd yn chwarae heb Gibson neu Price bron yn amhosibl. Yn ddigon sicr gyda Fred Price yn cynnal yr amddiffyniad, Jack Gibson yn hanerwr a Roger Price a Billy Gibson yn sgorio’r golau, sicrhawyd buddugoliaethau agos yn y ddwy gêm gartref. Yn ogystal â hyn, aeth y Corinthiaid ar eu ‘taith’ Gŵyl San Steffan wrth gwrs. Gan wrthod yr opsiwn o ddychwelyd i Dresimwn, aethant ar y trên am 6.30 y bore ar Ŵyl San Steffan o Gaerdydd i Aberdaugleddau. Mae’n bosibl bod y Nadolig wedi dweud arnyn nhw oherwydd y collon nhw o bum gôl i ddim i dîm Aberdaugleddau.

Dechreuodd y Flwyddyn Newydd yn ddisglair gyda buddugoliaeth yn erbyn Caldicott. Gellid dadlau y bu’r un ar ddeg gêm yn ail hanner y tymor yn eithaf agos; ac eithrio crasfa o chwe gôl i ddim yn erbyn Penarth Wednesday. Y Corinthiaid gollodd y gemau ond, yn y rhan fwyaf o achosion, dim ond gan ambell gôl. Ond eto, wrth edrych yn fanylach ar y rhestr gemau, gwelwn mai o blith timau Cynghrair De Cymru, dim ond yn erbyn Porth y chwaraeon nhw yn ail hanner y tymor. Ni ddigwyddodd y gemau dychwelyd a oedd wedi’u cynllunio yn erbyn timau fel Tŷ Du ac Athletig Undebwyr y Barri. Cafodd tîm Tŷ-du ddirwy o un gini gan Gymdeithasau Pêl-droed De Cymru a Sir Fynwy am beidio â chwarae eu hail gêm yn erbyn y Corinthiaid. Efallai fod gemau’r cwpan wedi ymyrryd, ond mae’n ymddangos bod timau’r Gynghrair wedi penderfynu nad oedd dychwelyd gemau yn erbyn y newydd-ddyfodiaid ar hyn o bryd yn flaenoriaeth.

First Team results p1

First Team results p2

Yn y dadansoddiad terfynol, mae’r cofnodion a luniwyd gan ysgrifennydd y Clwb, George Gallon, yn adrodd bod Corinthiaid Caerdydd wedi ennill 5 gêm ac wedi cael 1 gyfartal o gyfanswm o 26 gêm, gan sgorio 31 gôl ac ildio 69 gôl. Mewn sawl achos, mae’r sgorau a gofnodwyd gan Gallon yn amrywio o’r ffigurau a restrwyd yn yr adroddiadau papur newydd lleol. Fodd bynnag, nid oes amheuaeth ynghylch y cofnod o 5 buddugoliaeth. Cafodd y tîm wrth gefn dymor anodd hefyd gyda chanlyniadau tebyg iawn, gan ennill dim ond 4 o’u 22 gêm.

Ar yr ochr gadarnhaol, roedd y ddau ddyn ifanc ar hugain a oedd wedi dod at ei gilydd ym mis Medi ar gyfer y gêm ymarfer gyntaf wedi aros gyda’r clwb ac yn dal i fod yn gefn i’r timau. Ond eto, mae’n rhaid eu bod yn ystyried beth ddeuai nesaf ar ôl tymor cyntaf mor anodd. Mae’r erthygl olaf yn y gyfres hon yn edrych ar gofnodion y cyfarfodydd a gynhaliwyd ym mis Ebrill a mis Gorffennaf i fyfyrio ar y tymor a phenderfynu ar ffordd ymlaen i’r clwb a oedd newydd ei sefydlu.

Cedwir cofnodion Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd ar gyfer y cyfnod 1898-1905 yn Archifau Morgannwg, a’r cyfeirnod yw D751.  Mae’r erthygl hon yn tynnu ar y cofnodion ochr yn ochr â deunydd sydd i’w gael ar Bapurau Newydd Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.  Darparwyd cymorth a chyngor hefyd gan Amgueddfa Criced Cymru wrth olrhain hanes tîm criced Alpha Caerdydd.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

“Bu trychineb ofnadwy neithiwr” – Caerdydd, 3 Mawrth 1941

Erbyn mis Mawrth 1941 roedd trefi a phentrefi yn ne Cymru wedi bod yn destun cyrchoedd bomio rheolaidd a helaeth Luftwaffe’r Almaen ers dros naw mis. Mewn sawl ffordd doedd dim byd gwahanol am nos Lun 3 Mawrth wrth i’r seirenau cyrch awyr rybuddio pobl Caerdydd i gysgodi rhag ymosodiad oedd ar fin digwydd. Y bore wedyn roedd system bropaganda’r Almaen yn clodfori cyrch llwyddiannus arall:

Strong forces of German bombers attacked important war objectives and supply depots in Cardiff last night with great success.

Ychwanegodd yr hysbysiad:

As weather conditions proved good the chosen targets were easily picked out by the pilots.

Gyda hunanfeddiant nodweddiadol, bu Gweinyddiaeth Awyr Prydain yn ymateb gyda chyhoeddiad:

Last night’s enemy activity was not on a large scale. Bombs were dropped on a town in South Wales where a number of fires were caused but all were extinguished in the early hours of the morning.

Rhywle rhwng y ddau gyhoeddiad oedd y stori lawn. Er nad ar raddfa’r ymosodiad yn wythnos gyntaf mis Ionawr pan oedd Eglwys Gadeiriol Llandaf wedi’i difrodi’n wael, bu Caerdydd yn destun un o gyrchoedd tân mwyaf y rhyfel. Yn ystod y nos syrthiodd miloedd o dunelli o rocedi goleuo, bomiau cynnau tân a ffrwydron ffyrnig ar draws y dref, gyda’r difrod gwaethaf mewn llawer o’r ardaloedd preswyl.

Mae stori’r noson honno a’i sgîl-effeithiau yn cael ei hadrodd, yn rhannol, gan y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ledled Caerdydd. Mae’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg yn anhygoel o ran y graddau y maent yn “ddigyffro” iawn. Er hynny, roedd y realiti’n wahanol. Gydag adeiladau’n cael eu dinistrio gan ffrwydron ffyrnig a thanau’n llosgi’n wyllt ar draws rhannau helaeth o Gaerdydd, roedd yn noson fythgofiadwy i lawer.

Mae’n rhyfeddol bod cynifer o blant wedi parhau i fynd i’r ysgol y bore wedyn. Er enghraifft, cofnododd Ysgol Fabanod Radnor Road fod 255 o ddisgyblion yn bresennol. Fodd bynnag, i’r rhan fwyaf o ddisgyblion, doedd dim ysgol y diwrnod hwnnw wrth i staff asesu cyflwr yr adeiladau. Roedd gan bron pob ysgol ffenestri wedi torri gyda gwydr wedi’i wasgaru ar draws meysydd chwarae. Roedd y difrod i ffenestri a nenfydau ystafelloedd dosbarth mor wael fel bod rhaid i ysgolion Tredegarville a Stacey Road gau nes y gellid gwneud gwaith atgyweirio.

Mewn rhai achosion roedd bomiau cynnau tân wedi glanio ar do ysgol. Er bod y tanau canlynol wedi’u cyfyngu’n llwyddiannus, bu difrod i do ac ystafelloedd llawr uchaf Allensbank, Gladstone a Lansdowne o ganlyniad i’r bomiau a’r rocedi goleuo baneri a oedd wedi syrthio yn ystod y nos. Mewn llawer o achosion, gofalwyr yr ysgolion oedd yr arwyr lleol a oedd wedi helpu diffoddwyr tân lleol i ddiffodd y fflamau a chyfyngu’r dinistr.

Hyd yn oed lle’r oedd ysgolion wedi goroesi’r nos heb ormod o ddifrod, arhosai llawer ohonynt ar gau oherwydd bod strydoedd cyfagos wedi’u rhwystro gan rwbel o adeiladau a ddinistriwyd gan y bomio a gwaith parhaus i ddiffiwsio bomiau nad oeddent wedi ffrwydro. Yn ogystal, caeodd ysgolion, fel Llandaf, fel y gallai athrawon sy’n gweithio ochr yn ochr â gwirfoddolwyr lleol ddarparu bwyd a lloches i’r teuluoedd niferus a oedd wedi colli eu cartrefi yn ystod y nos.

Mewn sawl achos roedd yr adroddiadau am ddifrod yn llawer mwy difrifol.  Ar y dydd Gwener blaenorol, roedd disgyblion Heol Marlborough wedi dathlu Dydd Gŵyl Dewi. Roeddent wedi cael eu tywys i loches cyrch awyr yr ysgol ganol y bore wrth i’r seirenau ganu. Fodd bynnag, o fewn hanner awr derbyniwyd y caniad diogelwch a pharhaodd yr ŵyl. Nawr, dim ond pedwar diwrnod yn ddiweddarach, ar 4 Mawrth, adroddodd Mary Jenkins, Pennaeth Ysgol Merched Marlborough Road, yn log yr ysgol: 

Log book - no date

A terrible catastrophe took place last night to our beloved school. Through enemy action the whole of the Senior School, which housed the Boys and Girls suffered irreparable damage. High explosive bombs were dropped in this district and it is surmised that a stick of bombs demolished our building.

Roedd yr ysgol fabanod wedi goroesi ond roedd ffenestri wedi torri a difrod i’r nenfydau.  Fodd bynnag, roedd prif adeilad brics coch trillawr trawiadol yr ysgol wedi’i chwalu’n deilchion. Dros yr wythnosau canlynol, bu’r staff wrthi’n gweithio bob dydd i achub unrhyw beth y gellir ei ddefnyddio o’r rwbel. Yn y rhan fwyaf o achosion roedd yr ystafelloedd dosbarth wedi’u troi’n lludw ac yn frics wedi torri ond mewn rhai rhannau o’r adeilad, gellid achub celfi ac offer. Fel y nododd Mary Jenkins:

Every member of staff has worked most earnestly and energetically to this purpose.  A great deal of stock from other classrooms as well as 3 sewing machines and the gramophone had been retrieved and is now in use.

Roedd ysgolion eraill, gan gynnwys Ysgol Fechgyn Howard Gardens ac Illtud Sant, wedi dioddef yr un ffawd, gyda rhannau helaeth o’r ysgolion wedi’u dinistrio gan fomiau a thân.

Roedd ardal y Rhath yng Nghaerdydd wedi cael ei tharo’n wael, gyda thirnodau fel Eglwys Wesleaidd Heol y Rhath ar gornel Heol y Ddinas a Heol Casnewydd wedi’u dinistrio. Roedd Ysbyty Brenhinol Caerdydd hefyd wedi cael ei fomio. Bu Uwcharolygydd Meddygol yr ysbyty yn canmol dewrder y staff nyrsio y noson honno:

…scorning flying shrapnel and amid flames and sparks they coolly carried on as if they were doing an ordinary job of work.

Lladdwyd 51 o bobl i gyd ac anafwyd 243 ar noson pan syrthiodd dros 7000 o fomiau cynnau tân ar Gaerdydd. Adroddwyd bod dwy awyren fomio Almaenig wedi’u saethu i lawr gan ynnau gwrthawyrennol.

DCC-PL-11-7-9

Safle Ysgol Marlborough ym 1949

DCC-PL-11-7-8

Safle Ysgol Marlborough ym 1949

Ac eto, o fewn pythefnos roedd Ysgol Marlborough Road ar agor eto gyda’r plant o’r ysgol iau yn gweithio gyda’u hathrawon mewn ystafelloedd dosbarth yn Ysgol Roath Park ac Ysgol Albany Road. Roedd yn arwydd o wydnwch y bobl leol y gellid adfer rhyw fath o normalrwydd mor gyflym. Ac eto, roedd llawer mwy o heriau o’n blaenau.

Dyma’r gyntaf o gyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan benaethiaid ar y pryd. Am fanylion llyfrau log yr ysgolion a gedwir ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Corinthiaid Caerdydd: Sefydlu’r Tîm Newydd, 22 Gorffennaf 1898

Roedd tai coffi ar droad y 19eg ganrif yn hoff leoliad ar gyfer cyfarfodydd clybiau a chymdeithasau. A hwythau’n llawn papurau newydd a phamffledi, roeddent yn annog cwsmeriaid i hamddena ac yn aml roedd ganddynt ystafelloedd ychwanegol y gellid eu defnyddio ar gyfer grwpiau. Roedd y Criterion Coffee Tavern ar Heol y Bont-faen yn fan cyfarfod rhesymegol i gricedwyr Alpha a oedd bron i gyd o ardal Treganna. Yma y cyfarfuont, ar ôl gwaith, ddydd Gwener 22 Gorffennaf 1898, i gytuno ar gynlluniau ar gyfer ffurfio tîm pêl-droed newydd ar gyfer y tymor nesaf.

Roedd o leiaf 15 yno a mwy na thebyg rhagor. Yr enwau Hill, Gibson, Price, Gallon, Williams, Norie a Frazer oedd rhai yn unig a gofnodwyd yng nghod llawysgrifen y cyfarfod. At ei gilydd, hwy oedd meibion teuluoedd a ddenwyd i Gaerdydd o bob rhan o Brydain gan y cyfleoedd gwaith yn y diwydiannau llongau a glo. Roedd eu tadau’n gymysgedd o seiri coed, gweithwyr metel a gweithwyr ystadau. Roedd rhai fel John Gibson, saer coed o’r Alban, wedi sefydlu eu busnesau eu hunain yng Nghaerdydd. Roedd ei feibion, Jack a Billy, bellach yn gweithio i’w gwmni adeiladu ac yn chwarae i Alpha ar benwythnosau. Roedd eraill yn gwneud eu ffordd eu hunain mewn amrywiaeth o swyddi a phroffesiynau lleol fel athrawon, clercod a gweithwyr swyddfa bost. Yr hynaf yn y cyfarfod oedd Philip Price, 31 oed ac athro yn Ysgol Radnor Road. Mae’n debyg mai’r ieuengaf oedd yn bresennol oedd Jim Norie, clerc llongau 18 oed, yr oedd ei dad hefyd yn hanu o’r Alban. Fodd bynnag, roedd y rhan fwyaf o’r grŵp, gan gynnwys y brodyr Fred a George Hill, meibion garddwr marchnad o Gaerfaddon, yn eu 20au cynnar.

Gyda brawd Philip, Fred Price, yn llywyddu, daeth busnes y dydd i ben yn gyflym. Nid oedd y drafodaeth yn ymwneud â sefydlu tîm newydd ond sut i symud pethau ymlaen ar gyfer tymhorau 1898-99. Efallai’n rhyfedd iawn, cafodd …nifer fawr o enwau eu cynnig ar gyfer y clwb newydd. Yn y pen draw, roedd y rhain wedi’u lleihau i ‘Clwb Pêl-droed Alpha Caerdydd’ neu ‘Cymdeithas Corinthiaid Caerdydd’. Cytunwyd ar yr olaf yn y pen draw gan … fwyafrif helaeth. Mae’n aneglur pam dewiswyd peidio â pharhau â’r enw Alpha. Mae’n ddigon posibl iddynt gael eu denu gan yr ymrwymiad i chwaraeon a chwarae teg oedd yn gysylltiedig â thîm Corinthian a ffurfiwyd yn Llundain ym 1882. Ac eto, pan ddaeth i gyfansoddiad y clwb newydd roedd lobi gref dan arweiniad y brawd ieuengaf Price, sef Roger, y dylid cyfyngu’r aelodaeth honno i dîm criced Alpha Caerdydd ynghyd ag eraill a oedd wedi chwarae i dîm pêl-droed Alpha o’r blaen. Gwrthodwyd hyn gan bleidlais hollt ond ar yr amod bod aelodau newydd yn talu’r tanysgrifiad blynyddol o 4 swllt y flwyddyn ac yn cael eu cymeradwyo gan y pwyllgor.

Etholwyd Fred Price a Billy Gibson, prif ffigyrau tîm criced Alpha, yn gapten ac yn is-gapten y tîm gyda George Gallon, athro 22 oed ac Albanwr arall, yn derbyn rôl yr Ysgrifennydd a’r Trysorydd Anrhydeddus. Wedi cytuno ar wyrdd ac aur ar gyfer lliwiau’r tîm i’r tymor cyntaf, dirprwywyd y dasg annymunol o ddelio â thasgau ymarferol megis caffael y cit ac offer a dod o hyd i gae i bwyllgor a oedd yn cynnwys Jim Norie, Jack Gibson, Philip Price a Fred Hill. 

Accounts

Gyda gêm gyntaf wedi’i chynnig ar gyfer canol mis Medi, ysgogodd y cyfarfod fwrlwm o weithgarwch. Mae cofnodion y clwb yn dangos bod set newydd o grysau wedi’u prynu am £2.4s.6d ynghyd â physt gôl, baneri cyffwrdd a dwy bêl-droed newydd. Ychwanegwyd chwiban newydd at hyn am gost o un swllt a chwe cheiniog. Cynhaliwyd cyfarfod pellach ddydd Iau 25 Awst yn y Criterion Coffee Tavern. O dan gadeiryddiaeth Philip Price y tro hwn, y prif fusnes oedd cytuno ar drefniadau manwl ar gyfer aelodaeth clybiau ac ethol swyddogion y clwb. Yn ogystal, cytunwyd y byddai Corinthiaid Caerdydd yn darparu ail dîm yn y tymor cyntaf. Roedd hyn i fod yn fater dadleuol. Fodd bynnag, roedd y penderfyniad yn pwysleisio uchelgais y clwb a’r hyder y gallai’r tîm newydd ddenu a recriwtio digon o chwaraewyr.

Gyda ffi o bum swllt yn cael ei thalu i Gymdeithas Bêl-droed De Cymru a Sir Fynwy, aeth George Gallon ati i osod cyfres o hysbysebion mewn papurau newydd lleol ar gyfer gemau gyda … chlybiau cryf yng Nghaerdydd a’r cylch. Yn gwbl nodweddiadol o arfer y Corinthiaid, nid oedd gan y tîm unrhyw gynlluniau ar y dechrau i ymuno â chynghrair na chymryd rhan mewn cystadlaethau cwpan ond yn hytrach gofynnodd am gyfres o gemau “cyfeillgar”. Fodd bynnag, o gofio bod y rhai oedd yn ymwneud â’r clwb yn cymryd rhan yn rheolaidd yn y cynghreiriau criced lleol, mae’n anodd gweld bod gan Corinthiaid Caerdydd unrhyw wrthwynebiad sylweddol i ymuno â’r cynghreiriau pêl-droed cymdeithasau lleol ar ryw adeg.

Daeth y gwaith paratoi i’w uchafbwynt gyda gêm ymarfer ddydd Sadwrn 10 Medi ym Mharc Thompson. Daeth hwn yn hoff leoliad y clwb yn y tymor cyntaf, er i gemau cartref gael eu chwarae hefyd ar Gaeau Llandaf. Ar gyfer y gêm ymarfer, aeth ‘tîm y Capten’, dan arweiniad Fred Price, i’r afael ag ‘ochr yr Is-gapten’ o dan Billy Gibson. Adroddwyd am y gêm yn y wasg fel eu gêm ymarfer gychwynnol. Dim ond wythnos yn ddiweddarach trefnwyd iddynt chwarae eu gêm gyntaf a gêm anodd yn erbyn ochr o un o’r prif gynghreiriau lleol, Cynghrair De Cymru.

Yn yr erthygl nesaf byddwn yn edrych ar y gêm gyntaf honno a’r hyn a fyddai’n dymor cyntaf llawn digwyddiadau ar gyfer Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd newydd ei ffurfio. 

Cedwir cofnodion Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd ar gyfer y cyfnod 1898-1905 yn Archifau Morgannwg, a’r cyfeirnod yw D751.  Mae’r erthygl hon yn tynnu ar y cofnodion ochr yn ochr â deunydd sydd i’w gael ar Bapurau Newydd Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.  Darparwyd cymorth a chyngor hefyd gan Amgueddfa Criced Cymru wrth olrhain hanes tîm criced Alpha Caerdydd.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Corinthiaid Caerdydd: Y Dechrau’n Deg

Mae cofnodion cynnar clwb pêl-droed cymdeithas Corinthiaid Caerdydd, a adwaenir yn well efallai’r dyddiau hyn fel Corries Caerdydd, wedi eu cadw yn Archifau Morgannwg. Mae’r cofnodion yn cwmpasu 7 mlynedd cyntaf hanes hir y clwb, gyda’r tîm yn cael ei gyfansoddi’n ffurfiol mewn cyfarfod a gynhaliwyd ar 22 Gorffennaf 1898. 

Picture1

Y llynedd, fe gyhoeddom ni yr hyn a dybiwn yw’r ffotograff cyntaf o dîm y Corinthiaid, a gymerwyd tua’r adeg honno, a gofynnom am wybodaeth ynghylch a allai unrhyw gemau fod wedi’u chwarae cyn mis Gorffennaf 1898. Diolch i’r rhai a atebodd gan helpu i ychwanegu at ein gwybodaeth am Gorinthiaid Caerdydd.  Dyma’r erthygl ddilynol sydd, gobeithio, yn ateb ychydig mwy o gwestiynau ynghylch ffurfio, a blynyddoedd cynnar y Corinthiaid.

Minutes p2

Fe fu’r Corinthiaid yn chwarae cyn Gorffennaf 1898. Ceir adroddiadau am Gorinthiaid Caerdydd, … tîm teithiol sydd newydd ei ffurfio, yn chwarae … eu gêm gychwynnol… yn Nhresimwn ar Ŵyl Steffan 1897. Cyhoeddwyd enwau’r tîm yn y papur newydd gyda chyfarwyddiadau y byddai’n rhaid i’r chwaraewyr ymgynnull am ‘1.20 yn brydlon’ yng Ngorsaf Reilffordd y Great Western yng Nghaerdydd. Mae wedi’i ddogfennu’n dda bod y Corinthiaid wedi’u ffurfio gan chwaraewyr o dîm criced Alpha Caerdydd fel modd o gadw’n heini a chadw’n brysur yn ystod tymor y gaeaf.  Cadarnha archwiliad o’r tîm a ddewiswyd ar gyfer 26 Rhagfyr 1897 ei fod yn tynnu’n sylweddol ar y rhai a oedd wedi chwarae ar ran yr Alpha yn gynharach yr haf hwnnw.  

O ran y gêm ei hun, Corinthiaid Caerdydd oedd y buddugwyr cyfforddus gan ennill o 10 gôl i 1. Mae adroddiad byr iawn yn cadarnhau ei bod yn … bleserus iawn ac nid yn gêm un ochrog o bell ffordd. Sgoriwr y tîm cartref mae’n debyg oedd Parsloe, mab 16 oed yr Is-bostfeistr lleol. Er na roddir manylion byddai wedi bod yn syndod pe na bai enwau’r heolion wyth lleol, Deere, Holley, Watts a Vaughan wedi ymddangos ar daflen tîm Tresimwn.

Felly pwy sgoriodd y gôl gyntaf i’r Corinthiaid?  Ni fyddwn fyth yn siŵr ond mae’n debyg i’r anrhydedd fynd i un o’r brodyr Price, gyda Philip a Roger yn sgorio 7 o’r goliau a sgoriwyd gan y tîm y diwrnod hwnnw. Yn eu dyddiau cynnar, mae’n debyg fod y Corinthiaid yn fwyaf adnabyddus am yr arweinyddiaeth a ddangoswyd, ar y cae ac oddi arno, gan y brodyr Gibson, sef Jack a Billy. Fodd bynnag, yn y blynyddoedd cychwynnol, y pum brawd Price oedd asgwrn cefn y tîm, gyda Fred Price yn gapten ac yn ddylanwad mawr o ran yr amddiffyn.

Felly beth fu’r ysgogiad i ffurfio’r Corinthiaid?  Roedd y cricedwyr Alpha yn grŵp clos o ardal Treganna yng Nghaerdydd.  Roedd llawer wedi dod at ei gilydd am y tro cyntaf fel disgyblion yn Ysgol Fwrdd Radnor Road ac wedi hynny fe fyddent yn aml yn dychwelyd i chwarae pêl-droed i dîm hen fechgyn Radnor Road yn erbyn yr athrawon. Daeth tri ohonynt maes o law yn athrawon eu hunain, George Gallon, Bill Merrett a Philip Price, gyda Price yn addysgu yn Radnor Road. 

Fel mabolgampwyr ifanc talentog, nid oedd yn syndod iddynt ffurfio tîm pêl-droed Alpha Caerdydd a chwaraeai gemau achlysurol yn ystod misoedd y gaeaf.  O ystyried eu cysylltiadau, darparwyd tîm i’w gwrthwynebu ar sawl achlysur, gan dîm Athrawon Caerdydd. Hyd yn oed ar y pwynt cynnar hwn, roedd tîm Alpha yn amlwg o safon gweddol.  Er mai’r gwrthwynebwyr oedd ail dîm Athrawon Caerdydd, yn y cyfnod hwn roedd yr Athrawon yn dîm aruthrol gyda’u tîm cyntaf yn chwarae yng Nghynghrair Cymdeithas De Cymru.  

Nid oes cofnod pendant o’r hyn a ysgogodd y penderfyniad i ffurfio’r Corinthiaid ond mae’n ddigon posibl bod y cynllun wedi’i drafod yng nghinio blynyddol clwb criced Alpha a gynhaliwyd ym Mwyty’r Philharmonig ar Ddydd Mercher 1 Rhagfyr 1887. Fel dynion ifanc, sengl yn bennaf, mae’n siŵr eu bod yn awyddus i drefnu gêm ar Ŵyl Steffan.  Yn hytrach na’u trefn arferol o gynnal gemau lleol ym Mharc Thompson a Gerddi Sophia, mae’n ddigon posibl bod gêm oddi cartref wedi ymddangos yn ddeniadol. Nid yw’n glir pam y dewisasant Dresimwn, ar wahân i’r ffaith ei fod o fewn pellter teithio hawdd o Gaerdydd ar y rheilffordd.

O ran enw’r tîm, mae’n ddigon posibl eu bod wedi cael eu hysbrydoli gan dîm enwog y Corinthiaid a ffurfiwyd yn Llundain ym 1882. Wedi ymrwymo i gynnal egwyddorion chwarae’n deg, ystyriwyd bod y Corinthiaid yn dîm hudolus a ddaeth â’r chwaraewyr amatur gorau at ei gilydd.  Gan wrthod mynd am gystadlaethau cynghrair neu gwpan, chwaraeai’r Corinthiaid gyfresi o gemau cyfeillgar a mynd ar deithiau helaeth. O bosibl i adlewyrchu delwedd Corinthiaid Llundain, ffurfiodd Corinthiaid Caerdydd ‘dîm teithiol’ ar yr un patrwm.

Yn ystod y misoedd canlynol ymddangosodd tîm pêl-droed Alpha Caerdydd ar o leiaf ddau achlysur arall mewn gemau lleol yng Nghaerdydd.  Fodd bynnag, chwaraeodd yr un grŵp o chwaraewyr hefyd gêm arall fel Corinthiaid Caerdydd ar 29 Ionawr 1898 ac eto yn Nhresimwn. Y diwrnod hwnnw tîm criced Alpha Caerdydd, oedd asgwrn cefn y tîm gyda’r teuluoedd Gibson, Hill a Price yn darparu 9 o’r chwaraewyr. 

A dynnwyd y ffotograff o Gorinthiaid Caerdydd ar 29 Ionawr? Mae deg o’r un ar ddeg o chwaraewyr a drodd allan i’r cae dros y Corinthiaid yn Nhresimwn yn y ffotograff. Mae gwisg y tîm hefyd yn edrych yn debyg iawn i’r aur a’r gwyrdd a ddefnyddiodd y Corinthiaid yn eu tymor cyntaf.  Fodd bynnag, mae’r cofnodion yn awgrymu mai’r unfed chwaraewr ar ddeg yn Nhresimwn oedd E T Williams, ond yr unfed dyn ar ddeg yn y ffotograff yw Bill Wynes. Heb os, mae’n ffotograff cynnar iawn o’r Corinthiaid.  Fodd bynnag, o ystyried na ellir gosod y lleoliad ac na ddewiswyd Bill Wynes ar gyfer gêm Tresimwn, nid yw’r dystiolaeth yn bendant bod y llun wedi’i gymryd ar 29 Ionawr 1898.

Wrth i’r tymor ddirwyn i ben bu’n rhaid gwneud penderfyniad. A ddylai cricedwyr Alpha hefyd sefydlu tîm pêl-droed yn fwy ffurfiol ac, os felly, beth oedd y ffordd orau o fynd ati i wneud hyn?

Yn yr erthygl nesaf byddwn yn edrych ar gofnodion y cyfarfod yn y Criterion Coffee Tavern yn Nhreganna ar 22 Gorffennaf 1898 a arweiniodd at sefydlu Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd a’r tymor cyntaf a oedd yn llawn digwyddiad.

Cedwir cofnodion Clwb Pêl-droed Corinthiaid Caerdydd ar gyfer y cyfnod 1898-1905 yn Archifau Morgannwg, a’r cyfeirnod yw D751.  Mae’r erthygl hon yn tynnu ar y cofnodion ochr yn ochr â deunydd sydd i’w gael ar Bapurau Newydd Cymru Ar-lein gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Derbyniwyd cymorth a chyngor hefyd wrth olrhain hanes clwb criced Alpha Caerdydd gan Amgueddfa Criced Cymru.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Pafiliwn Pier Penarth

Cafodd y pier ym Mhenarth ei godi gan gwmni preifat a’i agor ym 1895.  I ddechrau, gwnaeth y cyfarwyddwyr osgoi’r arfer, a fabwysiadwyd gan lawer o bierau eraill, o ddarparu adloniant a difyrrwch, gan gredu na fyddai hyn yn cyd-fynd â delwedd Penarth.  Yn hytrach, defnyddiwyd y pier ar gyfer mynd am dro, eistedd yn yr haul, neu fynd ar long stêm am daith ar draws Môr Hafren.

Newidiodd hyn yn raddol ac, ym 1907, codwyd pafiliwn pren ym mhen môr y pier.  Fe’i gelwir yn Bafiliwn Bijou, ac fe’i prydleswyd i gyfres o reolwyr a drefnodd amrywiaeth o gyngherddau a pherfformiadau eraill.  Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd y pier ei ddefnyddio at ddibenion milwrol ac, erbyn diwedd yr ymladd, roedd angen gwario llawer o arian er mwyn ei atgyweirio.  Nid oedd y perchnogion yn teimlo y gallent gyflawni hyn ac, ar ôl trafodaethau hirfaith, gwerthwyd y pier, ym 1924, i Gyngor Dosbarth Dinesig Penarth.

D1093-1-6 p1

Yn ogystal ag atgyweirio’r pier, dechreuodd y Cyngor lunio cynlluniau ar gyfer y pafiliwn newydd, ar ochr y tir, y gellir ei weld ym mraslun Mary Traynor.  Roedd yr adeilad concrid Art Deco a agorwyd ym mis Mai 1929 yn ymestyn dros 4,000 troedfedd sgwâr (370 o fetrau sgwâr).  Roedd ganddo lwyfan mawr, balconi a seddau ar gyfer 600 o bobl.  Ar ôl gwaith adnewyddu cyfyngedig, ail-agorodd yr hen bafiliwn fel neuadd ddawns, ond fe’i dinistriwyd gan dân ar 3 Awst 1931.  Gwnaeth y tân hefyd ddifrodi llawer o’r pier, ond ni ledaenodd cyn belled â’r pafiliwn newydd.

Wrth ymateb i chwaeth newidiol y cyhoedd, newidiwyd y pafiliwn, ym 1932, i ddangos ffilmiau.  Fodd bynnag, nid oedd y fenter honno’n llwyddiannus a chaeodd y sinema ym mis Mehefin 1933.  Ar ôl cynnal gwaith pellach arno, ail-agorwyd y pafiliwn ym 1934 fel Ystafell Ddawns y Marina gan aros felly, drwy gyfnodau da a drwg, am flynyddoedd lawer.  O’r 1960au, dechreuodd y pafiliwn ddirywio’n raddol, tra’n gwasanaethu’n amrywiol fel bwyty, clwb snwcer a champfa.  Ond gan nad oedd ganddo ddigon o wres, ni ddefnyddiwyd yr adeilad yn fawr yn ystod y gaeaf.

Yn 2008, ffurfiwyd Penarth Arts & Crafts Ltd (PACL) fel elusen i adfer y pafiliwn.  Gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, cwblhawyd eu rhaglen adnewyddu gwerth £3.9 miliwn yn 2013.  Yn allanol, mae ymddangosiad yr adeilad wedi’i wella drwy osod teils sinc ar draws y to yn lle paent gwyrdd oedd wedi pylu.  Mae Pafiliwn y Pier bellach yn gweithredu fel oriel, sinema, caffi a gofod y gellir ei ddefnyddio ar gyfer cyfarfodydd neu ddigwyddiadau preifat eraill.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd: