Wncl Sam yn chwarae Siôn Corn, Rhagfyr 1941

Wyth deg mlynedd yn ôl, ym mis Rhagfyr 1941, roedd Caerdydd yn profi ei thrydedd Nadolig yn yr Ail Ryfel Byd. Er bod y gwaethaf o’r blitz ar ben, roedd y ddinas yn dal i fod yn destun cyrchoedd bomio rheolaidd. Mae’r cofnodion ar gyfer Ysgol y Merched Grangetown yn cadarnhau bod dros ddeg ar hugain o rybuddion cyrchoedd awyr wedi bod yn ystod oriau ysgol yn chwarter olaf y flwyddyn gyda’r plant yn treulio tair awr ar ddeg yn llochesi cyrchoedd awyr yr ysgol. I ryw raddau roedd bywyd normal wedi ailddechrau.  Roedd y bechgyn o ysgol Gymysg Llwynbedw unwaith eto’n mynd i gael gwersi nofio ym Maddonau Cilgant Guildford ond dim ond yn sgil codi cyfres o lochesi cyrchoedd awyr ar y llwybr o’r ysgol i’r baddonau. Yn ogystal, roedd gweld faciwîs yn parhau i gyrraedd Caerdydd yn fodd o atgoffa’n barhaus am effaith y bomiau ar ddinasoedd ledled y deyrnas.

Wrth gyflwyno dogni ar fwydydd sylfaenol, roedd y Nadolig, i’r rhan fwyaf o deuluoedd, yn debygol o fod yn brofiad go lwm. Felly, er bod oedolion wedi eu hoelio i’r newyddion dramatig bod fflyd Japan wedi ymosod ar ganolfan y llynges Americanaidd yn Pearl Harbour, mae’n bosibl y byddai gan blant Caerdydd fwy o ddiddordeb wedi bod mewn bwletin a gyhoeddwyd o Groto Siôn Corn. Yn benodol, roedd sawl papur yn adrodd stori bod Siôn Corn wedi recriwtio set newydd o gynorthwywyr fel y gallai olrhain a darparu anrhegion i blant a oedd wedi’u gwahanu oddi wrth eu teuluoedd a’u cartrefi o ganlyniad i’r cyrchoedd bomio.

Roedd Unol Daleithiau America wedi aros yn niwtral tan yr ymosodiad ar Pearl Harbour ym mis Rhagfyr 1941.  Roedd llawer ohonynt fodd bynnag yn benderfynol o helpu’r Cynghreiriaid, ac roedd nifer o sefydliadau elusennol wedi’u creu yn America i gynnig cymorth a rhyddhad i bobl Prydain. Y mwyaf adnabyddus, efallai, oedd Cymdeithas Gymorth Rhyfel Prydain neu’r British War Relief Society a ddarparodd lawer iawn o gymorth gan gynnwys bwyd, dillad a chyflenwadau meddygol. Er bod cyflenwadau i fod yn rhai “anfilwrol”, roedd y gymdeithas yn aml yn hwylio’n “go agos i’r gwynt” gyda, er enghraifft, y rhodd o hanner cant o unedau symudol a oedd yn darparu bwyd a diodydd poeth mewn canolfannau awyr ar gyfer lluoedd a chriwiau bomio yr Awyrlu Brenhinol.

Yn hydref 1941 troes y Gymdeithas ei golygon at baratoadau’r Nadolig. Roedd yn hysbys bod llawer o blant ledled Prydain wedi cael eu symud o’u cartrefi i ardaloedd diogel neu eu gorfodi i lety dros dro yn sgil y bomio.  Felly, creodd y Gymdeithas gynllun i blant ifanc i ddarparu anrhegion Nadolig a fyddai’n cael eu cludo i Brydain ar draws yr Iwerydd.

Picture1

Nid oedd yn dasg syml ym misoedd y gaeaf gyda llongau tanfor yr Almaen yn prowlan. Ac eto, yn nhrydedd wythnos Rhagfyr cafodd pedwar ar hugain o blant yn Ysgol Fabanod Sant Padrig yn Grangetown anrheg Nadolig cynnar gan Wncl Sam. I fechgyn roedd rhain yn cynnwys tegan mecanyddol a doliau i ferched.  Yn ogystal, cafodd pob un ohonynt ail anrheg, fel jig-so neu gêm fwrdd, ynghyd â phecyn o injaroc Americanaidd. Gadawyd i ysgolion nodi derbynwyr yr anrhegion ond, o ystyried nifer yr ifaciwis a gyrhaeddodd Gaerdydd o Birmingham, ynghyd â phlant lleol doedd dim prinder o ymgeiswyr teilwng.

Gwnaed cyflwyniadau tebyg mewn ysgolion ledled Caerdydd a ledled Prydain.  At ei gilydd, cafodd dros gan mil o blant anrheg Nadolig gan y Gymdeithas y flwyddyn honno; Pum mil o anrhegion oedd cyfran Caerdydd. Ym mlynyddoedd canlynol y rhyfel daeth anrhegion Nadolig gan Wncl Sam yn rhan o galendr yr ysgol yng Nghaerdydd. Er mai dim ond ar gyfer y rhai mwyaf anghenus y gellid darparu anrhegion, roeddent yn cynnig peth o ysbryd yr Ŵyl i blant oedd â’u bywydau wedi’u chwalu gan ryfel.

Dyma’r drydydd o gyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgolion sydd gennym ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg www.archifaumorgannwg.gov.uk.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Cyfrifiad 1921

Mae’r diwrnod y mae llawer o ymchwilwyr wedi bod yn aros amdano yn prysur agosáu, gyda ffurflenni cyfrifiad 1921 ar gyfer Cymru a Lloegr ar gael i’w gweld yn ddigidol yn Find My Past Ddydd Iau 6 Ionawr 2022.

E_C26_22

Disgyblion Ysgol Sant Padrig, Grangetown, Caerdydd (EC26/22)

Bydd cyfrifiad 1921 yn rhoi cipolwg anhygoel ar wledydd Prydain ar ôl y rhyfel byd cyntaf. Er bod y boblogaeth wedi parhau i dyfu, roedd y twf yn arafach o lawer, gyda chynnydd o 4.7% ers 1911. Erbyn 1921, roedd gan Brydain Fawr boblogaeth o 42,767,530, gydag 20,430,623 o ddynion a 22,336,907 o fenywod.

Cynhaliwyd Cyfrifiad Cymru a Lloegr 1921 ar nos Sul 19 Mehefin 1921. Cynlluniwyd yn wreiddiol y byddai’r cyfrifiad yn cael ei gynnal ar noson y 24 Ebrill 1921, ond gohiriwyd hyn oherwydd gweithredu diwydiannol. Roedd glowyr ar streic ac roedd posibilrwydd – y llwyddwyd i’w osgoi yn ddiweddarach – o streic genedlaethol (yn cynnwys gweithwyr trafnidiaeth) a yrrodd Lloyd George i alw sefyllfa o argyfwng ar 5 Ebrill 1921, a arweiniodd at alw’r Fyddin Wrth Gefn i fod wrth law a chreu Llu Amddiffyn newydd o 8 Ebrill.

Fodd bynnag, roedd gohirio’r cyfrifiad hyd at fis Mehefin hefyd yn peri’r risg y byddai’n rhedeg i dymor gwyliau, a allai yn ei dro arwain at ffigurau camarweiniol a darlun anghywir o’r boblogaeth.  Roedd gwyliau glan môr ym Mhrydain wedi dod yn boblogaidd iawn, a byddai myfyrwyr prifysgol a myfyrwyr ysgolion preifat yn dechrau torri ar gyfer eu gwyliau haf ar yr adeg honno.

DXGC29-022

Llun tynnwyd yn stiwdio Fred Petersen, Stryd Bute (DXGC29/22)

Cynnal cyfrifiad 1921

Nid oedd cynnal cyfrifiad 1921 yn waith hawdd i’r 38,563 o rifwyr a gyflogwyd i ymgymryd â’r dasg.  Dim ond am ychydig wythnosau y’u cyflogwyd, ac roedd y rhifwyr fel arfer yn glercod swyddfa neu’n athrawon a oedd i gyd yn gyfrifol am eu hardaloedd rhifo. Mewn ardaloedd gwledig, gallai hyn fod wedi bod yn ardal eang gyda llond llaw o aelwydydd, ond mewn ardaloedd trefol gallai ond pum stryd gynnwys dros 500 o aelwydydd!

Yn yr wythnosau cyn noson y cyfrifiad, bu’n rhaid i’r rhifwyr nodi’r holl aelwydydd o fewn eu hardal gyfrifo a chyfeirio ffurflen gyfrifiad ar gyfer pob un. Byddent wedyn, rhwng 11 a 18 o fis Mehefin, yn dosbarthu ffurflenni’r cyfrifiad yn ôl yr angen a’r argaeledd. Roedd hon ynddi ei hun yn dasg sylweddol. Gyda llawer o deuluoedd yn byw o dan yr un to, roedd pob teulu o fewn eiddo yn cael ei ystyried yn aelwyd ar wahân.  Roedd disgyblion preswyl a oedd yn byw gyda theulu yn cael eu hystyried fel rhan o’r un aelwyd. Ac eto, roedd disgybl preswyl a gymerai wely ond a fwytai ar wahân i’r teulu yn cael ei ystyried fel aelwyd ar wahân!

Wedi’i gludo â llaw, byddai’r rhifwr yn rhoi cyfarwyddiadau ar sut i lenwi’r ffurflen a pha ddyddiad y byddent yn dychwelyd i’r eiddo i’w gasglu. Er bod cyfarwyddiadau manwl iawn, wedi’u hargraffu ac ar lafar, ar sut i lenwi ffurflen, roedd llawer yn dal i’w chwblhau’n wahanol ac yn anghywir, gan adael rhifwyr crac iawn i’w cywiro!

DNCB-14-1-8

Casglu glo (DNCB14/1/8)

Am ba wybodaeth y gofynnodd cyfrifiad 1921?

  • Enw pob person
  • Eu perthynas â phennaeth yr aelwyd
  • Eu hoedran – roedd hyn bellach yn ofynnol fel blwydd a misoedd, yn hytrach na blynyddoedd yn unig fel mewn cyfrifiadau blaenorol. Byddai hyn yn rhoi blwyddyn geni fwy cywir.
  • Eu rhyw
  • Os yn 15 oed neu’n hŷn, os yn sengl, yn briod neu wedi ysgaru
  • Os o dan 15 oed, a yw rhieni’n fyw, “yn fyw”, “tad wedi marw”, “mam wedi marw” neu “y ddau wedi marw”
  • Eu man geni, eu sir a’u tref neu’u plwyf (neu wlad ynghyd â gwladwriaeth, talaith neu ddosbarth ar gyfer personau a anwyd dramor)
  • Os ganwyd dramor, cenedligrwydd
  • P’un a ydynt yn mynychu’r ysgol neu sefydliad addysgol arall
  • Crefft
  • Cyflogwr
  • Lleoliad gwaith
  • Nifer ac oedrannau plant byw neu lysblant dan 16 oed

Roedd y rhifwr a gasglai’r ffurflen hefyd yn gyfrifol am gofnodi nifer yr “ystafelloedd byw” yn y safle.

ECOLLB_73_7 1921

Staff a Myfyrwyr Coleg Hyfforddi Morgannwg (ECOLLB73/7)

Roedd cwestiynau newydd a ychwanegwyd ers cyfrifiad 1911 yn cynnwys os yw priodas wedi’i diddymu drwy ysgariad – teimlwyd, gan fod ysgariadau wedi cynyddu’n sylweddol yn y blynyddoedd hyd at 1921, ei bod yn bwysig gwybod faint a gafwyd.

Cwestiwn newydd arall oedd lle’r oedd pob person yn gweithio, gyda’r bwriad o gael gwybodaeth am deithio cysylltiedig â mynd i’r gwaith.

Ar gyfer Cymru a Sir Fynwy, roedd cwestiwn ychwanegol i bob person (dros dair oed) ynghylch a oeddent yn siarad Cymraeg a Saesneg, Saesneg yn unig neu Gymraeg yn unig.

Cafodd y cwestiwn “ffrwythlondeb” fel y’i gelwir ei gyflwyno yn 1911 ynghylch sawl blwyddyn y buwyd yn briod a nifer plant ei ollwng; y rheswm a roddwyd oedd nad oedd canlyniadau’r cyfrifiad blaenorol wedi’u tablu eto. Hefyd, dilëwyd y cwestiwn am ddallineb, byddardod neu fudandod ar y sail bod rhieni wedi gwrthwynebu rhoi’r wybodaeth hon am eu plant, gyda’r canlyniad bod yr atebion a roddwyd yn y cyfrifiad blaenorol yn annibynadwy.

DNCB-14-3-41-3

Glöwr o Benalltau yn golchi yn ei gartref (DNCB14/3/41/3)

Canlyniadau’r Cyfrifiad

O 20f Mehefin 1921, dychwelodd y rhifwyr i’w hardal gyfrifo a dechrau casglu’r ffurflenni cyfrifiad a gwblhawyd. Mae’n debyg mai hon oedd y dasg anoddaf oll!

Nid oedd llawer o deuluoedd gartref pan alwodd y rhifwr; roedd eraill wedi anghofio’n llwyr amdano, wedi llenwi’r ffurflen yn anghywir neu’n anghydweithredol iawn! Fodd bynnag, roedd Deddf Cyfrifiad 1920, a gomisiynwyd flwyddyn yn gynt, yn ei gwneud yn orfodol i bawb yng Nghymru a Lloegr gymryd rhan yn y cyfrifiad. Byddai methu â gwneud hynny yn arwain at ddirwyon trwm.

Mae ymchwilwyr hanes teulu wedi aros yn hir i weld rhyddhau ffurflenni cyfrifiad 1921, gan orfod aros yn eiddgar i gael gwybod beth oedd hanes eu teulu ym Mhrydain ar ôl y rhyfel ac ar ddechrau’r dauddegau gwyllt! Gyda chyfrifiad 1931 ar gyfer Cymru a Lloegr wedi’i ddinistrio gan dân, a chyfrifiad 1941 wedi’i ganslo oherwydd y rhyfel, mae’r cyfrifiad hwn yn rhoi’r wybodaeth helaethaf y mae ymchwilwyr wedi ei chael erioed gan unrhyw gyfrifiad, ac yn llenwi’r cyfnod amser sylweddol blaenorol rhwng cyfrifiad 1911 a Chofrestr 1939.

Bydd ffurflenni cyfrifiad 1921 ar gael i bawb eu cyrchu drwy Find My Past yn unig ar 6 Ionawr 2022. Bydd y cofnodion ar gael ar sail talu i weld – £2.50 ar gyfer pob trawsysgrif o gofnod a £3.50 ar gyfer pob delwedd o gofnod gwreiddiol.  Bydd mynediad am ddim ar gael yn yr Archifau Cenedlaethol yn Llundain ac mewn amryw hwb rhanbarthol, gan gynnwys Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth.

Lowis Lovell, Archifydd

Gwenwch!

Pan fyddwn yn meddwl am luniau o’n cyndeidiau a dynnwyd yn y cyfnod Fictoraidd rydym yn dueddol o feddwl am luniau ohonynt yn sefyll yn anghyffyrddus heb ystum ar eu hwynebau.  Bydd gan nifer ohonom esiamplau o’r rhain yn ein halbymau teulu ein hunain, a dynnwyd gan amlaf mewn stiwdio ffotograffydd.

Felly diddorol oedd gweld lluniau yn dangos ein cyndeidiau Fictoraidd yn edrych yn fwy hamddenol a chwareus.  Mae dau o’r lluniau, o Gasgliad Insole Court, yn dangos grŵp tu allan i Neuadd Llanrhymni tua 1895.  Mae’r llun cyntaf yn un traddodiadol ohonynt yn sefyll tu allan i’r Neuadd ac mae’r ail lun yn un mwy chwareus gyda’r grŵp, sy’n cynnwys gwŷr barfog hŷn, ar y lawnt yn edrych fel eu bod yn mwynhau!

d847-1-3

d8471-1-4a

Mae’r ddau lun arall yn dangos aelodau o’r teulu Edmondes o’r Bont-faen, yn sefyll yn ôl taldra mewn un llun ac yn pwyso ar ei gilydd yn chwareus yn y llall, sy’n hollol wahanol i’r lluniau traddodiadol yr ydym wedi arfer â hwy.

2009-11.

2009-11

Wrth gwrs, roedd rhesymau da pam bod nifer o bobl o’r cyfnod Fictoraidd yn edrych mor ddiflas yn y lluniau.   Roedd hi’n cymryd llawer o amser i dynnu llun ac roedd yn rhaid iddynt sefyll yn llonydd i osgoi lluniau aneglur.   Roedd nifer ohonynt heb ag arfer â thynnu eu llun, gyda rhai ond wedi cael tynnu eu llun unwaith yn eu bywydau.  Roedd rhai heb gael tynnu eu llun o gwbl yn ystod dyddiau cynnar ffotograffiaeth.  Dywed rhai bod llawer o bobl o’r cyfnod â dannedd gwael ac felly ddim eisiau gwenu ar gyfer y camera!

Wrth i ni ddefnyddio ein camerâu, yn gallu gweld y lluniau’n syth a dileu ac ail-dynnu fel y mynnwn, mae’n werth cofio sut mae ffotograffiaeth wedi datblygu mewn 150 mlynedd!

Pen-blwydd Ysbyty Athrofaol Cymru yn 50

Ddydd Gwener 19 Tachwedd 1971, agorwyd y Ganolfan Addysgu Meddygol, Parc y Mynydd Bychan, neu fel y gwyddom bellach, Ysbyty Athrofaol Cymru (YAC), yn swyddogol gan Ei Mawrhydi’r Frenhines.

D670-26 edited

Ar adeg ei agor, dyma oedd yr ysbyty addysgu mwyaf blaengar yn Ewrop, yn unigryw o ran integreiddio adrannau’r ysgolion meddygol yn ardaloedd yr ysbyty. Ar ei 50fed pen-blwydd mae ein blog yn edrych ar sut y daeth yr ysbyty addysgu i fodolaeth.

Yn ystod hanner cyntaf yr 20fed ganrif, cafodd Caerdydd ei hehangu’n fawr ac roedd angen mawr am ysbyty i ateb y galw. Ym 1959 lansiwyd cystadleuaeth bensaernïol i ddylunio Canolfan Addysgu Meddygol i Gymru ar y safle 53 erw yn y Mynydd Bychan, a brynwyd gan Gorfforaeth Caerdydd ym 1952.

Roedd brîff dylunio manwl wedi’i roi yn manylu ar y llety angenrheidiol a sut y bwriadwyd iddo weithio:

The convenient inter-relationship of the many different kinds of department will be the most important feature of the design, such as the close integration of the departments of Medicine, Surgery. Obstetrics and Gynaecology, Paediatrics, Anaesthetics, Pathology, Mental Health and Industrial Health, with the hospital and its wards, most of the accommodation of the Medical School as well as the teaching accommodation for 4th, 5th and 6th years to form an integral part of the hospital.

The convenient juxtaposition of the school departments to work in the wards should be something more than a physical relationship and should lead to mutual benefits both to patients and to teaching and research.

Cafodd y gystadleuaeth, a oedd wedi cyffroi’r gymuned bensaernïol y’i chofleidiodd, ei hyrwyddo gan Fwrdd Llywodraethwyr Ysbytai Unedig Caerdydd a Chyngor Ysgol Feddygol Genedlaethol Cymru. Syr Percy Thomas (PPRIBA) oedd Cadeirydd y panel. Derbyniwyd 40 o ddyluniadau, ac roedd y trefnwyr yn gwbl grediniol bod:

…the schemes produced completely justified the competition’

Cyhoeddwyd y canlyniadau ar 23 Mai 1960.

Dyfarnwyd y drydedd wobr o £2000 i Ddyluniad rhif 25. Roedd y sylwadau ar y dyluniad yn cynnwys:

…it did not make best use of the site, but an interesting alternative arrangement.

The arrangement of the specialised and clinical departments is generally convenient, but the detailed design is not completely satisfactory.

The residential accommodation for nurses is most attractive and is thoughtfully arranged.

Dyfarnwyd yr ail wobr o £3000 i Ddyluniad rhif 29:

…makes good use of the site…but the external communications could be improved.

Fodd bynnag:

‘the provision for future extension is weak in this plan’.

Aeth y sylwadau ymlaen i ddweud:

While we consider this design solved most of the many problems satisfactorily, there are some features which could not be accepted.

Y dyluniad arobryn, a gafodd £5000, oedd dyluniad rhif 27, a gyflwynwyd gan S.W. Milburn a Phartneriaid o Sunderland.

D670-2-2 edited

Roedd y panel yn:

much impressed with the spacious layout of this scheme… The attractive approaches to the various buildings and the thoroughfares within them are designed for the ease of patients, visitors and staff.

Unwaith eto, roedd nyrsys yn uchel ar y rhestr o flaenoriaethau.

The nurses’ accommodation is well situated and planned, and their recreational facilities form a pleasant and attractive group providing a refreshing contrast in environment.

Gydag angen am lawfeddygon deintyddol, sefyllfa sy’n arbennig o bwysig yng Nghymru, penderfynwyd mai’r Ysgol a’r Ysbyty Deintyddol fyddai’r cam cyntaf i gael eu hadeiladu.

D670-3-i edited

Cwblhawyd Cam 1 yn 1965.

D670-3-ii edited

Cynhaliwyd seremoni Torri Tir Cam 2 ar 2 Mai 1966 a chynhaliwyd seremoni gosod y garreg gopa ar 4 Gorffennaf 1969. Fe’i cwblhawyd o’r diwedd yn 1971.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion

Cyfeiriadau:

  • D670 – Papurau John Surtees o Gaerdydd
  • DHC/114 – Cofnodion Ysbyty Brenhinol Caerdydd, Canlyniadau Cystadleuaeth Bensaernïol, Mai 1960

Ymgyrchu dros y Rhondda, Rhan 2:  Cymdeithas Lesddeiliaid Trealaw

Cedwir cofnodion o Anheddiad Maes-yr-Haf yn Nhrealaw yn Archifau Morgannwg.   Ymhlith y casgliad mae un ddogfen benodol sy’n werth ei harchwilio’n fanwl; y ffeil sy’n ymwneud â Chymdeithas Lesddeiliaid Trealaw, sefydliad a ymgyrchodd yn llwyddiannus rhwng 1937 a 1938, gyda grwpiau eraill, i ddiwygio’r gyfraith sy’n ymwneud ag atgyweirio eiddo prydlesol. O dan wyneb y mater cyfreithiol ac ymddangosiadol sych hwn, roedd dogn ryfeddol o angerdd, gan beri i Syr Reginald Clarry, AS Ceidwadol Casnewydd, ddweud hyn yn Nhŷ’r Cyffredin:

‘I think the crime of these vultures ranks on the same basis as blackmail’ (Hansard)

Yn yr un ddadl dwedodd William Henry Mainwaring, AS Llafur Dwyrain Rhondda:

‘Speaking directly, on behalf of these hundreds of people on that Trealaw estate. They are waiting this morning with great anxiety to hear whether this Bill receives its Second Reading, to learn whether there is any hope.’

Yr achos dros y pwysau gwleidyddol a arweiniodd at rethreg seneddol o’r fath oedd y ffordd y darparwyd tai yng nghymoedd de Cymru yn ystod y 19eg ganrif.  Yn yr un modd â rhannau eraill o’r wlad roedd llawer o faes glo deheudir Cymru yn eiddo i ystadau’r aristocratiaid a’r bonedd lleol a oedd yn aml yn barod i fanteisio ar botensial diwydiannol cynyddol eu heiddo, ond heb feddu ar y cyfalaf i wneud hynny. Roedd llawer o ystadau eu hunain yn methu neu’n amharod i adeiladu tai ar gyfer y boblogaeth gynyddol. Felly, roeddent yn prydlesu eu tir i adeiladwyr, yn aml ar brydlesi adeiladu 99 mlynedd, a’r adeiladwyr hyn oedd wedyn yn eu tro yn ariannu’r gwaith o godi’r tai a oedd eu hangen ar y maes glo ffyniannus. Byddai’r adeiladwyr yn aml yn is-osod y tai gorffenedig i’r meddianwyr, gan arwain at berthynas gyfreithiol gymhleth rhwng y landlord, y tenant a’r is-denantiaid. Yn y 1930au roedd llawer o’r eiddo preswyl yng Nghymoedd y Rhondda yn eiddo i landlordiaid a dderbyniai rent tir bach o ychydig bunnoedd y flwyddyn, yn aml gan ddeiliad tŷ a oedd yn ddi-waith. Ar ddiwedd y brydles, byddai’r eiddo’n dychwelyd yn ôl i’r landlord oni bai bod y tenant wedi prynu’r ‘rifersiwn’ neu’r rhydd-ddaliad.  Roedd y system hon wedi gweithio’n weddol dda hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf, tra bod y maes glo yn llewyrchus; roedd y rhenti tir yn sefydlog ac roedd y gwahanol gyfamodau (amodau a osodwyd gan y landlord ar y tenant) yn cael eu dehongli’n drugarog yn gyffredinol.

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf newidiodd y sefyllfa; dirywiodd y diwydiant glo, cynyddodd diweithdra, a daeth talu’r rhent tir yn frwydr. Esgeuluswyd gwaith cynnal a chadw llawer o eiddo, gan achosi dirywiad mewn amodau tai yn lleol. Roedd gan yr ystadau traddodiadol eu hanawsterau eu hunain hefyd, a phan werthodd Syr Rhys Williams ystâd Trealaw yn gynnar yn 1937 i’r National Real Estate and Finance Company Limited roedd yn rhan o batrwm sefydledig o chwalu cyson ar lawer o ystadau tir.

Roedd y landlordiaid newydd yn syndicet ariannol yn Llundain a oedd yn arbenigo ar gaffael ystadau prydles gyda’r bwriad o ddychryn y tenantiaid i brynu rhydd-ddaliadaeth eu heiddo (eu cartrefi fel arfer) am bris yn llawer uwch na phris y farchnad. Mabwysiadodd y Cwmni eu gweithdrefn arferol yn gyflym o sicrhau gwasanaethau cyfreithwyr lleol a ysgrifennodd yn ystod wythnosau olaf Ebrill 1937 at bob un o’r 1,700 o denantiaid ar ystâd Rhys-Williams yn Nhrealaw. Roedd y llythyrau hyn yn hysbysu pob tenant o’r newid perchnogaeth, y byddai ‘arolwg o ddadfeilio’ yn cael ei gynnal ar eu heiddo am ffi o bedair gini, ac yn bygwth pe na bai unrhyw atgyweiriadau gofynnol gan y landlord yn cael eu gwneud, y byddai achos llys yn dilyn. Byddai achos llys yn cael ei ddwyn yn erbyn y tenant am dorri’r cyfamod a gynhwysir yn y brydles i gadw’r eiddo mewn cyflwr da.  Byddai fforffedu’r brydles a’r eiddo i’r landlord yn dilyn wedi hynny. Yn Nhrealaw 1937 roedd arian yn dynn, roedd llawer o gyllidebau aelwydydd yn ei chael hi’n anodd bwydo eu hunain a thalu’r rhent tir blynyddol, ychydig iawn o arian a oedd yn sbâr i dalu biliau swmpus i drwsio tai. Cynigiodd y Cwmni’r dewis amgen i’r tenant brynu rifersiwn rhydd-ddaliadol ei brydles (felly’n dod yn berchennog llawn ar yr eiddo), y pris prynu wedi ei bennu ar lefel rent tir o ddeng mlynedd ar hugain, tra mai pris y farchnad oedd tua dwy flynedd ar bymtheg. Derbyniodd y tenantiaid y llythyrau hyn yn ystod pythefnos olaf mis Ebrill a dim ond tan 12 Mai oedd ganddynt i ymateb i’r ‘cynnig coroni’ hwn – cynllun marchnata eironig.

Darparodd Anheddiad Maes-yr-haf un ffynhonnell o gefnogaeth ac, yn bwysicaf oll, bersonoliaethau oedd â chysylltiadau yn y byd ehangach er mwyn gallu cynorthwyo’r tenantiaid i wrthsefyll gobeithion y Cwmni o’u gyrru nhw fel defaid i brynu eu rhydd-ddaliadau am bris chwyddedig. Daeth wardeiniaid Maes-yr-haf a Gwersyll y Malthouse yn y Wîg yn fuan iawn yn rhan o sefydliad i amddiffyn buddiannau’r tenantiaid.

DMH-9 minutes

Ar 5 Mai cynhaliwyd cyfarfod agoriadol o Gymdeithas Lesddeiliaid Trealaw, gan sefydlu cyfansoddiad ac amcanion, ac eto gan adael y broblem o ran y ffordd orau o fynd i’r afael â’r ymgyrch yn erbyn y Cwmni o Lundain. Er bod sefyllfa gyfreithiol y Cwmni yn gryf, roedd yn cynnwys elfen o fygythiad gwag, gan na allai yn realistig gynnal arolygon dadfeilio a dwyn achosion llys yn erbyn pob un o’r 1,700 o denantiaid ar ystâd Trealaw. Roedd posibilrwydd y byddai achos prawf yn cael ei ddwyn yn erbyn tenant unigol felly dechreuodd y wardeiniaid ddefnyddio eu cysylltiadau o fewn y byd cyfreithiol a gwleidyddol gyda rhywfaint o frys i gefnogi achos y tenantiaid.  Mae cyfres o lythyrau yn y ffeil yn dangos George Davies, Warden y Bragdy yn y Wig, yn gofyn am gyngor cyfreithiol gan gyfreithwyr cyfeillgar ac yn ysgrifennu at Ursula Cripps, merch-yng-nghyfraith i AS blaenllaw meinciau cefn y Blaid Lafur, Syr Stafford Cripps, yn gofyn iddi ‘wneud tro da iawn â’r Rhondda’ drwy anfon memorandwm ar ystâd Trealaw at Syr Stafford.

DMH-9 Ursula Cripps

Roedd y cyngor cyfreithiol yn unfrydol, fel y nododd Syr Stafford Cripps yn anobeithiol ar 12 Mai:

This practice has been adopted in one or two cases and unfortunately, these people know the law pretty well and plan their moves carefully. It is of course a terrible way of dealing with property but it is within the law and only a strike or public protest of tenants can do anything to avert it’.

Ni allai’r gyfraith bresennol helpu, dim ond pwysau gwleidyddol yn deillio o ymgyrch gyhoeddus a ymddangosai fel pe bai’n cynnig ffordd ymlaen. Daeth Syr Stafford i’r casgliad:

‘I am sorry I can’t be more helpful, it’s this perfectly awful system under which we live.

Roedd Anheddiad Maes-yr-haf mewn sefyllfa anodd, roedd llwyddiant yr Anheddiad yn dibynnu ar gadw draw o wleidyddiaeth bleidiol, ac eto roedd ei ddau warden yn dechrau cymryd rhan mewn ymgyrch gyhoeddus. Denodd yr Anheddiad gefnogaeth o bob rhan o’r sbetrwm gwleidyddol, gan gynnwys Ceidwadwyr fel Henry Brooke, darlithydd yn yr Anheddiad, 1927-28, ac yn ddiweddarach yn Ysgrifennydd Gwladol Ceidwadol, Rhyddfrydwyr fel Alexander Lindsay, Meistr Coleg Balliol, Rhydychen, a Chadeirydd Pwyllgor Maes-yr-haf, 1926-50, a gwleidyddion Llafur lleol fel William Henry Mainwaring,  AS Dwyrain Rhondda, a William John, AS Gorllewin Rhondda. Roedd gan fater lesddeiliaid Trealaw y potensial i beryglu cymeriad anwleidyddol yr Anheddiad.

Datgelir arwydd o’r anawsterau hyn mewn llythyr heb ei ddyddio, a ysgrifennwyd yn ôl pob tebyg yn wythnos gyntaf Mai 1937, gan William Noble i Arthur Charles, Cadeirydd Cymdeithas Lesddeiliaid Trealaw:

: ‘I had talked over with George Davies the possibilities of trying a policy of reconciliation before publicity, but George was for publicity. I am sure it is right to go and try to persuade people who are doing wrong to do right, but it will clash with Mainwaring’s policy of raising it in The House.’

Roedd William Noble yn llai tueddol o weithredu’n ymosodol na’i gydweithiwr George Davies, roedd yn dal i obeithio y gellid dwyn perswâd ysgafn. Sylweddolodd ei fod yn ceisio mynd dwy ffordd ar unwaith:

‘The right thing is to keep it all in touch and not allow [the] 2 methods to become contradictory’

Roedd gan rannau eraill o’r wlad, yn enwedig yn Birmingham a Llundain, achosion tebyg o ystadau prydlesol yn cael eu hecsbloetio gan syndiciaethau ariannol a arweiniodd at ddigon o gefnogaeth yn y Senedd i F.W. Higgs, AS Ceidwadol Gorllewin Birmingham, noddi Bil Aelod Preifat i ddiwygio’r gyfraith. Rhoddodd y Bil amddiffyniad i denantiaid rhag bod landlordiaid yn manteisio’n fympwyol ar gyfamodau atgyweirio mewn prydlesi drwy roi’r hawl iddynt wneud cais i’r llysoedd i’w hamddiffyn rhag gorfodaeth gyfreithiol o’r fath, a chaniatáu i’r llysoedd ddyfarnu pa atgyweiriadau y gellid eu hystyried yn rhesymol ai peidio. Cyflwynwyd y Bil ym mis Chwefror 1938 a chafodd gefnogaeth gan bob ochr i Dŷ’r Cyffredin.  Yn ystod dadl yr Ail Ddarlleniad, siaradodd Syr Reginald Clarry, AS Ceidwadol Casnewydd, a William Henry Mainwaring, AS Llafur Dwyrain Rhondda (a’i etholaeth yn cynnwys Trealaw), o blaid y Bil. Nid yw ffeil Maes-yr-haf yn cynnwys unrhyw dystiolaeth uniongyrchol i ddangos os bu i William Noble neu George Davies friffio ASau unigol cyn y ddadl, ond mae manylion araith Mainwaring ynghylch ystâd Trealaw yn awgrymu y gallent fod wedi gwneud hynny. Yn anffodus, ychydig o bapurau yn y ffeil sy’n ymwneud â thaith y Bil ac mae’n anodd asesu pa mor weithgar yr oedd Cymdeithas Lesddeiliaid Trealaw yn ymgyrchu. Ysgrifennodd William Noble femorandwm dyddiedig 18 Ionawr at yr holl ASau i gefnogi’r Bil, a gohebodd â nifer o ASau amdano tan fis Mai. Gwnaeth y Bil gynnydd cyson a daeth yn gyfraith ar 23 Mehefin 1938 fel Deddf (Atgyweiriadau) Eiddo Prydlesol 1938.

Nid oedd Deddf 1938 yn dileu’r chwerwder a deimlid gan lawer o denantiaid yn erbyn y system o berchnogaeth brydlesol, a barhaodd yn broblem yn ne Cymru am flynyddoedd lawer i ddod. Ond mae hanes Cymdeithas Lesddeiliaid Trealaw a Deddf (Atgyweiriadau) Eiddo Prydlesol 1938 yn rhan fach o hanes y Rhondda, sy’n dangos sut y gallai Anheddiad Maes-yr-haf ymgyrchu dros y gymuned leol a wasanaethai. Rhoddir dimensiwn lleol i ddarn o ddeddfwriaeth genedlaethol, ac mae’n dangos sut y gallai’r tenantiaid di-waith a diymadferth yn Nhrealaw barhau i leisio eu barn yn San Steffan, i’r graddau y newidiwyd y gyfraith yn eu sgil.

Ymgyrchu dros y Rhondda Rhan 1: Anheddiad Maes-yr-Haf, Trealaw

Ysgrifennodd John Evans, glöwr di-waith, yn The Listener ar gyfer 25 Ebrill 1934 cyfrif personol o gyflwr digalon Cwm Rhondda yn ystod y dirwasgiad mawr yn dilyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Nododd:

“Mae pobl yn aml yn gofyn i ni, pwy sydd allan o waith, sut rydyn ni’n ymdopi. Wel mae’r ateb yn hawdd.  Rydym yn ymdopi drwy fynd heb. Mae’n debyg eich bod wedi clywed sut y mae’n rhaid inni ymdopi drwy grafu ynghyd ychydig o esgyrn a dail bresych a hyn a’r llall, ac yn y blaen, i wneud cinio, ond tybed a wyddoch am yr effaith y mae brwydr front o’r math hwn yn ei chael ar feddyliau pobl, ar wahân i’r effaith ar eu cyrff. Nid yw’n fater o’r “di-waith yn ei chael hi’n anodd cael deupen y llinyn ynghyd”, ond o ddynion a menywod yn straffaglu i gael byw.’

Yr anobaith economaidd a chymdeithasol llethol hwn a arweiniodd at sefydlu Anheddiad Maes-yr-haf fel ymgais ymarferol i weithredu addysgu cymdeithasol Cristnogol ymhlith glowyr di-waith y Rhondda. Yn dilyn cyrchoedd cymorth brys a drefnwyd gan Gymdeithas Grefyddol y Cyfeillion (Crynwyr), yn ystod streic glo chwerw 1926, daeth nifer o Gyfeillion amlwg gan gynnwys Emma Noble, Cynghorydd Llafur o Swindon, a Dr Henry T. Gillet o Rydychen, yn argyhoeddedig o’r angen am gymorth o fath mwy parhaol i Gwm Rhondda. Drwy aeaf 1926-27, datblygodd y syniad yn gyflym i sefydlu Anheddiad Cymdeithasol yn cael ei gynnal ar batrwm y Crynwyr yn y Rhondda a ffurfiwyd pwyllgor o dan gadeiryddiaeth Alexander Lindsay, Meistr Coleg Balliol, Rhydychen, ym mis Ionawr 1927 i gasglu arian i sefydlu Canolfan Addysgol ac Anheddiad Cymdeithasol. Codwyd yr arian yn gyflym a phrynwyd tŷ Fictoraidd mawr o’r enw Maes-yr-haf yn Nhrealaw.  Symudodd Wardeniaid cyntaf yr Anheddiad, William ac Emma Noble, i Faes-yr-haf ym mis Ebrill 1927; roeddent i aros yno tan 1945.

DMH-12-4

Tu fewn i Dŷ Maes-yr-Haf, 1928 (DMH/12/4)

Newidiodd cymeriad Anheddiad Maes-yr-haf yn gyflym o waith cymorth uniongyrchol yn ddosbarthu bwyd a dillad i sefydlu canolfan addysgol a chymdeithasol o bwys ar gyfer ardal Trealaw. Trefnodd yr Anheddiad ystod eang o ddosbarthiadau ar gyfer pobl ddi-waith a’u teuluoedd o’r ‘athroniaeth foesol’ haniaethol i hunangymorth mwy ymarferol y canolfannau trwsio esgidiau a reolid yn gydweithredol.

DMH-12-40

Ymarfer côr, 1930s (DMH/12/40)

Ehangodd gweithgareddau’r anheddiad i gynnwys llawer o weithgareddau diwylliannol, addysgol a hamdden yn amrywio o glybiau drama a cherddoriaeth i redeg gwersyll gwyliau i’r di-waith mewn bragdy wedi’i addasu yn y Wîg.

DMH-12-13

Gardd y bragdy, y Wîg, 1934 (DMH/12/13)

Gwnaed ymdrechion i hyrwyddo cyflogaeth ar raddfa fach, ym Maes-yr-haf roedd y rhain yn cynnwys rhandiroedd, ffermio dofednod, crochenwaith a gweithdai gwehyddu.

DMH-12-17

Dwy fenyw wrth rodau nyddu tu allan i’r shed gwehuddu, Maes-yr-haf, 1934 (DMH/12/17)

Rhwng 1914 a 1957 darparodd Diwydiannau Maes-yr-haf ar gyfer yr Anabl gyflogaeth i bobl leol ag anabledd, gan gynhyrchu dodrefn i ddechrau ac yna flychau dŵr mwynol Corona yn ddiweddarach. Daeth Maes-yr-haf yn enghraifft drawiadol o’r hyn y gallai Anheddiad Cymdeithasol gwirfoddol ei gyflawni.

DMH-12-49

Gweithdy diwydiant i’r anabl, 1950 (DMH/12/49)

Yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, gwelodd y cynnydd cyffredinol mewn safonau byw a chreu’r wladwriaeth les ar ôl y rhyfel y cyfrifoldeb am lawer o’r gwasanaethau addysgol a chymdeithasol a arloeswyd gan Maes-yr-haf yn cael eu trosglwyddo fwyfwy i lywodraeth ganolog a lleol. Erbyn diwedd y 1960au daeth Pwyllgor Maes-yr-haf i’r casgliad bod cynifer o amcanion gwreiddiol yr Anheddiad wedi’u cyflawni, ac yn sgil amodau cymdeithasol llawer gwell y cyfnod, ei bod yn briodol i’r Anheddiad gael ei ddirwyn i ben. Wedi trafodaethau gyda Chyngor Bwrdeistref Rhondda a Chyngor Sir Morgannwg gwerthwyd safle’r Anheddiad i Gyngor Bwrdeistref Rhondda ym 1971. Defnyddiwyd elw’r gwerthiant i sefydlu Ymddiriedolaeth Addysgol Maes-yr-haf a ddosbarthodd ei hincwm am flynyddoedd lawer ymhlith sefydliadau fel Sefydliad y Merched a Grwpiau Chwarae a oedd wedi defnyddio neu a oedd yn gysylltiedig â’r Anheddad blaenorol. Mae safle Maes-yr-haf yn gwasanaethu fel Canolfan Gymunedol.

Mae cofnodion Anheddiad Maes-yr-haf yn Archifau Morgannwg yn cynnwys cofnodion Pwyllgor Maes-yr-haf, 1927-71, adroddiadau blynyddol, 1921-71, cyfrifon, 1931-71 a chyfres o ffeiliau a gafodd eu cadw gan William Noble, warden Maes-yr-haf, o 1921 i 1945. Mae’r ffeiliau hyn yn ymdrin ag amrywiaeth o bynciau gan gynnwys sefydlu Maes-yr-haf, gwersyll gwyliau’r Malthouse, addysg i bobl ddi-waith a Chymdeithas Lesddeiliaid Trealaw. Dengys ffotograffau lawer o weithgareddau’r Anheddiad, gan gynnwys Clwb Gwnïo’r Merched (1926), adennill glo o domennydd rwbel glofeydd (1935), ymweliad Syr Stafford Cripps â Maes-yr-haf (1941) ac ymweliad parti rhyngwladol o fyfyrwyr â’r Anheddiad (1967). Mae’r casgliad yn cynnwys hanes manwl yr Anheddiad a ysgrifennwyd gan Barrie Naylor, warden Maes-yr-haf o 1945 i 1971, ‘Quakers in the Rhondda’. Mae’r llyfr hwn, sy’n amhrisiadwy ar gyfer paratoi’r erthygl hon, yn adroddiad cynhwysfawr o darddiad a datblygiad yr Anheddiad.

Cofeb Scott ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r tirnod mwyaf adnabyddus ym Mharc y Rhath yw tŵr y cloc ger y promenâd ym mhen deheuol y llyn. Mae’r tŵr yn gofeb i ymdrechion arwrol Capten Robert Falcon Scott a fu farw, gyda thri o’i dîm, yn yr Antarctig ym 1912 ar eu taith yn ôl o Begwn y De.

Mae’r cysylltiadau rhwng taith Scott a Chymru yn rhai cryf. Roedd tîm Scott yn cynnwys dau Gymro.  Roedd yr Is-swyddog Edgar Evans yn dod o Rosili ac yn un o’r tîm pedwar dyn a aeth gyda Scott i Begwn y De.  Roedd Edwards Evans, dirprwy’r alldaith a chapten y Terra Nova, sef llong Scott, er iddo gael ei eni yn Llundain, o dras Gymreig ac yn aml yn disgrifio’i hun fel Cymro.

Roedd y daith bron yn gwbl ddibynnol ar roddion ac, yn ddiau, roedd cael Edgar ac Edward Evans o fewn y tîm o gymorth enfawr wrth godi arian yng Nghymru. Cymaint felly fel bod Scott yn frwd i gydnabod y cyfraniad gwych a wnaed gan fusnesau a chymunedau Cymru i gwrdd â chostau’r daith.

Mae’n debyg bod y cytundeb â Chymru ac, yn benodol, Caerdydd wedi’i selio, fodd bynnag, gyda’r penderfyniad y byddai’r Terra Nova, ar ôl gadael Llundain, yn galw yng Nghaerdydd i dderbyn tanwydd ychwanegol a chynnal rownd olaf o ddigwyddiadau codi arian. O Ddoc Bute yng Nghaerdydd, felly, cychwynnodd y Terra Nova o’r diwedd, ar 15 Mehefin 1910, i hwylio tua’r Antarctig. Roedd ond yn naturiol, felly, fod pobl Caerdydd yn teimlo cysylltiad agos â Scott a’r Terra Nova.

Yr hyn nad yw mor adnabyddus yw nad tŵr y cloc oedd y gofeb gyntaf i Gapten Scott ym Mharc y Rhath.   Ar ôl methiant taith Scott, dychwelodd y Terra Nova i Gaerdydd ym 1913 a chafodd ei hagor i ymwelwyr fel rhan o ymgyrch genedlaethol i godi arian i ddibynyddion y rhai a fu farw, ac i godi cyfres o gofebion.

Yn ystod ei harhosiad, ac i nodi’r cysylltiad arbennig â Chymru, tynnwyd y flaenddelw o’r llong a’i gyflwyno i Ddinas Caerdydd gan Frederick Charles Bowring, un o berchnogion y llong. Fe’i dadorchuddiwyd ym Mharc y Rhath ddydd Llun 8 Rhagfyr 1913 a’i ddisgrifio yn y wasg leol fel a ganlyn:

… the most inspiring of all the monuments that are being erected in many parts of the world in memory of Captain Scott.

Yn y seremoni hon awgrymwyd yn gyntaf y dylid adeiladu tŵr cloc yn y parc fel cofeb arall i Gapten Scott.  Cyflwynwyd cynlluniau ar gyfer y tŵr ym mis Mawrth 1914 a dechreuodd y gwaith adeiladu yn ystod haf y flwyddyn honno.  Cwblhawyd y tŵr, a adeiladwyd i fod yn debyg i oleudy, erbyn 1915, fel y nodwyd gan y plac y gellir ei weld ar y tŵr heddiw. Credir yn aml fod asgell y gwynt ar ben y goleudy yn fodel o’r Terra Nova. Mewn gwirionedd, y Discovery ydyw, llong Scott o daith Antarctig gynharach.

Arhosodd blaenddelw’r Terra Nova, a gerfiwyd o dderw, yn y parc am bron i ugain mlynedd cyn cael ei symud i Amgueddfa Genedlaethol Cymru ym 1932. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf fe’i disodlwyd gan ardd goffa newydd ym mhen gorllewinol y promenâd.  Wedi’i greu yn 2010 i nodi canmlwyddiant taith Scott, enillodd y dyluniad wobr yn sioe flodau Chelsea cyn cael cartref parhaol ym Mharc y Rhath yn 2012. Felly, y tro nesaf y byddwch yn ymweld â Pharc y Rhath, yn ogystal ag edmygu Tŵr y Cloc a adnewyddwyd yn ddiweddar, beth am edrych ar yr Ardd Goffa hefyd?

D332-18-23-11

Yn yr erthygl flaenorol, gwnaethom hefyd addo sôn ychydig mwy wrthych am y sawl dewr a blymiodd i’r dŵr o ben tŵr y cloc. Y fenyw dan sylw oedd Mrs D Allen ac ym mis Awst 1922, dringodd yr ysgolion sy’n cysylltu’r tair lefel o fewn tŵr y cloc cyn ymddangos ar y balconi. Yna syfrdanodd wylwyr trwy blymio o’r balconi i’r llyn islaw ac, fel y mae ffotograffau yn y wasg leol yn cadarnhau, llwyddodd a bu fyw i adrodd y stori.

Clwb Nofio Parc y Rhath, yn y cyfnod hwn, oedd un o’r mwyaf yn Ne Cymru.  Roedd yn cynnwys nifer o bencampwyr Cymreig a Chenedlaethol a gwahoddwyd y clwb yn aml i roi arddangosfeydd nofio mewn galas ar draws De Cymru.  Adeg y plymio, roedd Mrs Allen yn Ysgrifennydd Adran y Merched.  Roedd hi hefyd yn arbenigwr plymio ac wedi ennill sawl cystadleuaeth plymio.  Mae’n siŵr yr oedd y llyn yn ddyfnach yn y dyddiau hynny a, gyda’i phrofiad, nid oedd y penderfyniad i blymio i’r dŵr mor anniogel ag y mae’n swnio, o bell ffordd. Serch hynny, yr oedd yn dipyn o gamp.  Os gall unrhyw un ein helpu i gael gwybod mwy am Mrs Allen a’i phlymiad o Dŵr Coffa Scott, rhowch wybod i ni a byddwn yn cynnwys y wybodaeth mewn erthygl arall.

This is the fifth article in a series looking at the history of the park through the collection of photographs held at the Glamorgan Archives.

Dyma’r pumed erthygl mewn cyfres sy’n edrych ar hanes y Parc trwy’r casgliad o ffotograffau a gadwyd yn Archifau Morgannwg.  Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r lluniau uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/12-13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Dim un eiliad ddiflas – cân, dawns a’r bwrlésg: Y Pafiliwn Cyngerdd ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r ffotograff heddiw o Barc y Rhath yw un o olygfeydd mwyaf adnabyddus y parc, gan edrych ar draws y llyn tuag at y promenâd gyda thŵr a chloc urddasol Cofeb Scott ar ochr chwith y llun.

D332-18-23-13

Edrychwch yn ofalus, fodd bynnag, ar yr adeilad ychydig yn is na’r promenâd ar ochr dde’r ffotograff.  Efallai bod rhywrai sy’n cofio’r strwythur a safai yn yr ardal lle mae teuluoedd bellach yn cael picnic ar y glaswellt ar ddyddiau o haf. Fodd bynnag, nid oes gan y rhan fwyaf o ymwelwyr unrhyw syniad bod un rhan o’r maes chwarae plant presennol unwaith yn gartref i bafiliwn cyngerdd mawreddog a oedd yn darparu adloniant drwy gydol misoedd yr haf.

Mae’n debyg i’r llun gael ei dynnu ar ddechrau’r 1920au, o gofio i’r pafiliwn gael ei agor gan Arglwydd Faer Caerdydd, Yr Henadur James Taylor, ar nos Wener 31 Gorffennaf 1921. Wedi’i chodi ar gost o £4,000 roedd yn cynnwys arena siâp hecsagon, gyda tho rhannol wydr, a oedd yn darparu gorchudd a seddau i gynulleidfa ynghyd â llwyfan cyngerdd ac ystafelloedd newid.

Roedd cerddoriaeth yn y parc wedi’i darparu’n rheolaidd ers 1903, gyda chodi bandstand ychydig islaw’r promenâd. Er bod perfformiadau gan fandiau pres a chorau wedi cael derbyniad da, o fewn ychydig flynyddoedd adroddodd Uwch-arolygydd y Parciau fod awydd a galw am ystod fwy amrywiol o adloniant. O ganlyniad, yn y blynyddoedd yn arwain at 1914 ac yn ystod y rhyfel, roedd partïon cyngerdd yn aml yn cael eu cyflogi gan Bwyllgor y Parciau i berfformio ym Mharc y Rhath.  Fodd bynnag, llesteiriwyd perfformiadau gan absenoldeb llwyfan parhaol ac roedd y gynulleidfa’n aml yn eistedd yn yr awyr agored ac ar drugaredd yr elfennau.

Nod y Pafiliwn Cyngerdd, a agorwyd ym 1921, oedd rhoi adloniant yn y parc ar sail broffesiynol gyda llwyfan o ansawdd theatr a system oleuo. Er mai 750 oedd capasiti cychwynnol yr ardal eistedd dan do, roedd cynlluniau eisoes ar y gweill i gynyddu hyn i 1,200. Aeth anrhydedd cael perfformiad yno gyntaf ar ddiwrnod yr agoriad i Gwmni Vaudeville Mr Bert Grey. Roedd y cwmni o dan yr enw “Pro Rata”, yn cynnwys Katherine Dawn, diddanwr ar y piano; Gwen Maddocks, soprano Cymreig; Ethel Dennison, digrifwraig a dawnsiwr; Tom Minshall, bariton; Billie Sinclair, digrifwr ysgafn; a Bert Grey, digrifwr a dawnsiwr.

Roedd yr adolygiad o’r noson gyntaf yn The Stage yn gadarnhaol iawn:

From the rise of the curtain to the finale there was not a dull moment and whether in song , dance or burlesque the party were equally at home.

Efallai yn bwysicach fyth, cafodd y perfformiad sêl bendith Pwyllgor y Parciau gydag Ernest Williams, y Cyfarwyddwr Cyngerdd, yn ddiau yn tynnu ochenaid o ryddhad ac yn llongyfarch “Pro Rata” ar ddarparu …un o’r sioeau disgleiriaf, gorau a glanaf a welwyd ym Mharc y Rhath ers blynyddoedd.

Yn y blynyddoedd canlynol bu fformat a oedd yn plethu  comedi, dawns a chân yn hynod lwyddiannus, gyda pherfformiadau â thocynnau y rhan fwyaf o nosweithiau am 7.30pm ynghyd â sioeau pnawn ar brynhawniau Mercher a Sadwrn. Daeth hanner cant o filoedd o bobl i gyngherddau yn y pafiliwn yn ystod tymor yr haf 1926.  Ond aeth y record yn y cyfnod hwn i berfformiad gan fand pres, ar brynhawn Sul ym Mehefin 1924, pan lwyddodd 1,800 o bobl wasgu i’r pafiliwn i glywed perfformiad gan y band arobryn The Besses o’ th’ Barn.

Roedd y Pafiliwn Cyngerdd yn nodwedd boblogaidd o Barc y Rhath am dros 30 mlynedd nes y barnwyd ei fod yn strwythurol anniogel ac fe’i datgymalwyd yn 1953. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu’n gartref i berfformiadau di-rif ac yn aml fe’i defnyddiwyd ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau, gan gynnwys sioeau garddwriaethol a hyd yn oed arddangosfeydd gymnasteg.

Nid agor y Pafiliwn Cyngerdd newydd oedd yr unig nodwedd a dynnodd y torfeydd i Barc y Rhath yn y cyfnod hwn.  Ym mis Awst y flwyddyn ganlynol, syfrdanodd menyw ifanc y gwylwyr ger llaw pan blymiodd o’r balconi ar ben Cofeb Scott i’r llyn a byw i adrodd yr hanes. Ond mwy am hynny a Chofeb Scott yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon yn edrych ar hanes y parc drwy’r casgliad ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Llyfr Ryseitiau o’r 17eg Ganrif

Mae’r ddwy rysáit hyn ar gyfer eli ar gyfer cryfhau breichiau neu goesau gwan yn cael eu cymryd o lyfr llawysgrif sy’n cynnwys dros 150 o ryseitiau meddyginiaethol a choginio a luniwyd yn yr 17eg ganrif ac sydd bellach yn cael ei gadw yn Archifau Morgannwg (cyf.: DXLA).

DXLA2

Take a yonge puppye of x dayes ould Kill it and flea [flay] it Cutt it in quarters and wash it very Cleane.- Seeth it in an earthen pipkin with runninge water when it seetheth skym of the fatt as it riseth Keepe it in a gally pott and anoynt the place greved morninge ond evening then wrap the skyne of the whelp aboute it and keepe it warme.

Neu:

Take the bigest garden wormes slice them and cute them, and wash them in white wine very cleane, boyle them in sweete salle[t] oyle tell it be a thicke oyntment, then anoynt the plac greeved

Mae hanes y llyfr yn aneglur: nid yw enw a lleoliad y casglwr (neu’r casglwyr, gan ei bod yn ymddangos bod mwy nag un person yn gysylltiedig) yn cael eu nodi yn unman, ac nid oes unrhyw arwydd o ffynonellau’r ryseitiau. Fodd bynnag, mae rhwymiad y llyfr yn cynnwys memrwn o gyfnod y Frenhines Elisabeth. Ymddengys yn rhan o dderbynneb ar gyfer Swydd Gaer, ac mae’n debyg ei fod wedi’i ysgrifennu flynyddoedd lawer wedi hyn, yr enw a’r dyddiad G. Lambert, 1790 a’r teitl Some Curious Recipes.

Ni roddir ryseitiau ar gyfer prydau cig, ond mae rhai ar gyfer paratoi pysgod a dofednod: berwi carp, berwi iâr, a stiwio neu ferwi caprwn. Mae’r dull o ferwi caprwn, i gymryd un enghraifft, fel a ganlyn:

Drawe him and trusse him wash him very cleane put a little parsley and Salt into the belly of him, then put it in to a pipkin with the strong broth of Veale or Mutton a Faggot of Rosemary Tyme and persiley and other hearbs as Beets Sorrell yonge Lettices and what other hearbs you wil[l] a little large Mace whole pepper some Verjuice for seasoninge then put in your Marrowe and let it boyle a quarter of an hower. Your Capon being thus boyle[d] serve it in with Sopps in the same broth.

Mae’n ymddangos bod y rhan fwyaf o’r ryseitiau coginio ar gyfer melysion o wahanol fathau: cacennau (lemwn, cwinsen, siwgr, oren ac almon), macarŵns, hufenau (afal, cwinsen ac almon), marmalêd (gwyn a choch), ar gyfer sychu, cadw neu felysu gwahanol ffrwythau (ceirios, bricyll, cwinsen, neu afalau ceilliau’r esgob), ac am wneud jeli. Fel yr esbonia P.C.D. Brears yn The Gentlewoman’s Kitchen (Wakefield, 1984), roedd yr asiantau jelïeiddio sylfaenol ar gyfer jeli yn y dyddiau cyn datblygiad masnachol gelatin naill ai’n naddion cyrn ceirw neu’n draed lloi ac mae’r llyfr ryseitiau hwn yn disgrifio jelis yn seiliedig ar y cynhwysion hyn. Felly, mae un rysáit ar gyfer jeli yn dechrau, efallai braidd yn amheus, gyda:

Take Calfes feete and knuckles or shoulders of Veale as you thinke sufficient for the quantitie which you meane to make, then seeth it till it come to a Jelly, and scum it very well ln the seethinge. Then straine it very well into a faire vessell and let it stand till it be thoroughly cold then take faire water and sett it upon the fire, and when it seethes take a spoonefull or twoe of it and put it upon your Jelly and stirre it that it make not the Jelly to melt and so put on water till the fatt be cleare from the Jelly

I’r jeli hwn ychwanegir cynhwysion wedyn, yn ôl a ddylid gwneud jeli gwyn neu goch. Ar gyfer jeli gwyn, mae angen sinamon wedi’i olchi mewn gwin gwyn, sinsir, cnau, mês, hadau coriander, gwynnwy, gwin gwyn, dŵr rhosyn ac, os yw ar gael, tamaid o finegr gwyn. Cyflenwir lliwio ar gyfer jeli coch gan droell, wedi’i fwydo am awr mewn gwin clared If you will have your gelly looke like ruby put in a little hole Saffron. Atgoffir y cogydd hefyd i ychwanegu halen. Pan fydd y gymysgedd wedi’i pharatoi a’i berwi, rhaid ei phasio drwy fag jeli, mor aml ag sydd angen, wedi’i leinio â phlu neu frwyn wedi’u golchi’n lân, but be sure your bagge be very cleane and sweete or els all is marred. Yna mae’r jeli’n cael ei adael mewn llestr gali a’i gadw mewn lle oer, wedi’i orchuddio â phapur, a’i felysu i’w blasu.

Rhoddir ryseitiau ar gyfer gwneud dau fath o ddiod, gwin Iprocras a gloywon posel. Mae’r enw Iprocras yn deillio o’r meddyg Groeg hynafol, Hippocrates, gan fod y gwin yn cael ei hidlo drwy fag a elwir yn llawes Hippocrates. Dyma’r rysáit a roddir yn y llyfr hwn:

Hypocras

Take o pottle of Claret wine and 4 ozs. of all these manners of spices which must be Cloves Mace Nutmegg ginger Sinamon and put these spices in a little bogge, and steepe in the wine and a pound of sugar, and some Rosemary and brewe these together.

Roedd gloywon posel yn ddiod a oedd yn rhoi cynhesrwydd yn erbyn oerfel y nos, yn cynnwys llaeth poeth, wedi’i halltu â chwrw, gwin neu hylifau eraill, gyda siwgr neu sbeis. Fe’i gwnaed, fel yr esbonia P.C.D. Brears, drwy ddod â swm o hufen trwchus wedi’i felysu â siwgr i’r berw ac yna efallai ychwanegu sac – gwin cyfnerthedig – i geulo’r gymysgedd, neu ar gyfer fersiwn gyfoethocach, arllwys yr hufen i gymysgedd o wyau, sac, gwin gwyn neu gwrw, wedi’i flasu â chnau, mês, sinamon, dŵr rhosyn neu rin oren neu lemwn. Wedi’i adael ar garreg aelwyd gynnes am hanner awr, byddai’r gymysgedd hon yn setio fel cwstard, ond fel arfer fe’i trowyd i gynhyrchu pryd llaith o geuled meddal mân. Mae’r llyfr ryseitiau yn cynnwys dwy rysáit ar gyfer posel, un wedi’i wneud â sac a’r llall gyda chwrw a gwin. Yn anffodus, mae rhan o’r dudalen sy’n rhoi’r rysáit ar gyfer y posel sac wedi datgyfrannu, ond mae rysáit wedi goroesi lle defnyddir posel cwrw fel sail ar gyfer diod i leddfu claf sy’n dioddef o faen geiri:

Possett

Take a quart of milke and halfe a pinte of beere, and halfe a pinte of white wine, make hereof a cleare possett drinck, Then take 4 or 5 slyces of good Licoras, and halfe a handfull of pillitorie of the walle,: as much mother of tyme: 4 or 5 winter cherries: Boyle these verie well in the possett drinck: Then put too a good draft of this possett, 3 spoonefulles of the syrrupp of Althea,; drinck it morninge and att night.

Mae’r rhan fwyaf o’r eitemau y mae’r llyfr yn eu cynnwys yn feddyginiaethol yn hytrach na bwyd a diod. Mae’n ymddangos bod y byd naturiol i gyd yn cael ei ddefnyddio i leddfu nifer sylweddol o anhwylderau dynol, ac fel y dengys y ddau gofnod a ddyfynnwyd ar ddechrau’r erthygl hon, roedd anifeiliaid mor amrywiol â chŵn a mwydod mewn cymaint o berygl â phlanhigion. Dyma rai o’r meddyginiaethau y mae’r llyfr yn eu cynnig:

For the rhume or coffe; A medecine for the Small pox to anoint the face with; For a stitch in the side; For the Dead palsye; A medicine for the ague to lay to the wrist a little before the fitt comes; To moke haire grow; a poulties for one that is stunge with a snake; for pimples or rednesse in the face; for the bloody flixe; for the pain of the backe; for green wounds; for a Consumption of the lung; A medicine for the stone; A medicine to cure a blasted face or St. Anthonies fier; To anoynte a Childe if you fear burstinge; For the wormes; For the Itch; For the Strangury; To help a Rupture, to expell wind out of the Bladder; For the Canker or Fistula.

Mae’n ymddangos bod un dŵr cordial penodol wedi’i gynllunio i leddfu nifer o anhwylderau:

To make a Cordiall Water good against infectious diseases, as the plague poxe measells or pestilent burninge feavers or to remove any offensive or venemous matter from the heart or stomack or to be used after a Surfett or in passions of the Mother and for children in fitts of convulsions, and tis generall good to comfort or strengthen nature in all cold causes.

Mae’r rysáit ganlynol ar gyfer:

An Oyntment called Turnors oyntment good and excellent for all kinde of bruises and swellings to be begun to be made the 9th day of May and ended the 23th.

Take of Arkangell the weight of 2li, to the third joynt, flowers stalkes and leaves and then take 2li of boares grease but.first take hearbs and chopp them as small as possibly you may and then take the aforesaid grease and stampe them small altogether with a pestill then put them into an earthen pipkin or pott and stopp the mouth of the pot close with a Trencher and some past and set them into the hottest horsedungehill that you can finde and set the pot therein a Yard deep and there let it stand till that day fortnight after, and then take it out againe and also take the oyntment forth of the pott and give them one boile over the fir[e] and so straine it out into Gally potts for the severall uses

Fel dewis amgen i’r eli hwn, ceir y canlynol:

Take two handefull of henbane and one handefull of dogges tounge one handfull of Alicompane, one handfull of plantane and Tutteson and sinckfielde of eache a handfull, bruise them a litle in a morter, and seeth them in o potle of puer salett oyle, when it is almost sodden, put in halfe a pinte of Aquavite and a quarter of a pounde of unwroughte waxe soe let it seeth untill it is verye greene, then straine it throughe a new canvas cloathe, and you maie keepe it in a stone pot 7 yeares goode.

Nid yw pob un o’r meddyginiaethau’n gofyn am gasglu nifer o gynhwysion neu ddulliau cymhleth o baratoi. Ar gyfer gwaedu trwyn, argymhellir hyn:

Take the mosse neare the roote of an oulde ashe stopped into the nosthrills of the partie that doth bleede, and it will helpe, it helped me (mae’r awdur yn ychwanegu yn berswadiol) when I was about xiiii yeares of age when I had bled Fower dayes together without intermission.

Ar gyfer cataract yn y llygad:

Take ordinarie gardine snailes, pricke them with a needle, take the oyle drop one drop at a tyme that hath a pearle in the eyes.

Er, mae rysáit To make the oyle of Swollowe, i’w weld yn anos ei gwneud, nid yn unig o ran dal ugain gwennol a chasglu’r planhigion niferus sydd eu hangen ond hefyd wrth roi a chadw’r adar byw yn y morter:

Oyle of swallowes

Take 20 Swallowes and put them quick [i.e. alive] into a Morter and put thereto Lavender Cotton Spike Camomile Knotgrasse Ribwort Balme Volerian, Rosemary Topps Alecost Strawbery leaves strings and all Tutson Plantine Walnut leaves topps of younge Bayes Isop violet leaves Sage of Vertue fine Romane Wormewood of each an handfull, 2 handfull of roses twoe handfull of Camomill beate all these together and put thereto a quart of Neates foot oyle, and stampe all these together-putting in unto them 2 ozs of Cloves and then being well beaten put them together into an earthen pott, and stoppe it very close with a peece of doughe that noe oyre may issue out ond soe sett it nyne dayes in the earth or in a Seller then take them forth and let them seeth 6 or 7 howers uppon the fier in a pot of water but first open your pott and put therein halfe o pound of waxe white or yallowe and a pynt of Saltet oyle then close up the pott and sett it in the water and let it boyle and when its thoroughly boyled straine it out through a Cloth into a pott or such like vessell.

Yn olaf, dyma’r rysáit ar gyfer dŵr cordial arall:

…very precious against the tremblinge of the heart and good against Melancoly and paine of the head:

Take Rosemary flowers Burrage flowers and Buglosse rootes of each 4 ounces then take 4 ounces of preserved quinces and of white wine 2 pints, and stampe all these together, and put it to the wine and sett it in horse dunge 7 dayes in glasse well stopped and distill the water thereof in a glasse still-when it is stilled, sweeten it with Sugar Candy and then take fower graines of Amber and tue of Muske, and grinde it uppon a grindinge stone with a little Sugar Candye and tye it up in a peece of Tiffany and lett it hange in the water then sett it in the Stone for a weeke and after where you please, . . . it is to be taken at any tyme of neede. 3 or 4 spoonefulls as you please.

Pennawd y rysáit yw, To make a Cordiall Water of Rosemary flowers my Lady Northes way, ac mae sawl rysáit arall wedi’u priodoli i unigolion fel hyn:

To preserve Citron my Lady Pembrookes way, To drye Cherries Mrs Ferwitts way, My Lady Nuburges Receipt for white Marmalet and To preserve Pippin my Cozen Mannors way. Ac mae un a ddaeth o hyd i’r llyfr wedi ysgrifennu ar waelod y dudalen flaen, For to geette a Mayde whith Childe. My Lorde Northe hes Way, ond yn wahanol i ddŵr cordial yr Arglwyddes North, ni roddir dull ar gyfer hyn.

Geirfa:

Clafrllys Mawr [Alecompane (Elecampane)]: Planhigyn â llawer o ddail ar ei waelod, blodau melyn mawr ar goesynnau blewog cryf tua tair i bedair troedfedd, a gwraidd trwchus chwerw ei flas, ond ag arogl braf.

Ditaen [Alecost (Costmary)]: Planhigyn lluosflwydd aromatig, a arferai gael ei ddefnyddio mewn meddygaeth ac wrth roi blas i gwrw.

Althaea: Rhywogaeth o blanhigion, gan gynnwys hocysen y morfa a hocyswydden.

Amber (Ambergris): Sylwedd cŵyraidd lliw lludw, a welir yn arnofio mewn moroedd trofannol ac fel secretiad o berfedd y morfil sberm, a arferai gael ei ddefnyddio mewn coginio.

Dŵr Byw [Aquavitae]: Unrhyw fath o wirod tanbaid a yfir e.e. brandi

Llysiau’r Archangel: Neu’r fedon chwerw. Dywed y llysieuwr a’r sêr-ddewinwr o’r 17eg ganrif, Nicholas Culpeper, yn The English Physician: Er mwyn rhoi sglein ar eu harfer, mae’r meddygon yn defnyddio perlysiau y mae pobl cefn gwlad yn eu hadnabod yn ôl yr enw y fedon chwerw, llysiau’r archangel; p’un a ydynt yn deillio mwy o ofergoel neu ffolineb, gadawaf i’r darllenydd doeth benderfynu.

Bawm [Balm]: Enw rhai perlysiau gardd ag arogl cryf, gan gynnwys Gwenynddail, planhigyn gyda dail wylun, wedi’u crychu a blodau gwyn, a Gwenynllys Mawr, sydd â blodau gwyn mawr wedi’u blotio’n borfforgoch.

Tafod yr Ych Culddail [Bugloss]: Yr enw ar sawl un o’r planhigion llysiau’r ych.

Llysiau’r Ych [Burrage (Borage)]: Planhigyn â blodau glas dwfn, y mae’r coesyn a’r dail wedi’u gorchuddio â phigau bychain.

Camomíl [Camomile]: Perlysiau ymgripiol gyda dail addfeinflew a blodau gwyn a melyn, a ddefnyddir mewn meddygaeth ar gyfer eu rhinweddau chwerw a thonig. Gwnaeth yr Eifftaid, meddai Culpeper, ei gysegru i’r Haul am ei fod yn gwella’r clefyd crynu ac roeddent ddigon ffôl i wneuthur hynny, am nad oeddent eithr epaod cywilyddus eu crefydd.

Cancer [Canker]: Dolur neu wlser sy’n lledaenu.

Caprwn [Capon]: Ceiliog wedi’i ysbaddu.

Cordial: Meddyginiaeth, bwyd neu ddiod sy’n codi’r galon ac yn ysgogi cylchrediad y gwaed.

Pigl [Dog’s-Tongue]: Rhywogaeth o blanhigion llysiau’r ych.

Chwidwl [Fistula]: Wlser hir, gewynaidd ag agoriad cul iddo.

Fflwcs, gwaedlyd [Flix (obsolete form of Flux), bloody]: Dysentri.

Galipot [Gally pot (Gallipot)]: Pot gwydrog priddlyd bach, a ddefnyddir yn arbennig gan apothecariaid ar gyfer eli a meddyginiaethau.

Gwenwyn yr Ieir/Ffon y Bugail [Henbane]: Planhigyn blynyddol, a ddisgrifiwyd gan Culpeper fel un sydd â dail mawr, trwchus, meddal, gwlanog iawn o liw tywyll, sâl, llwydlas, blodau o liw melyn marw, sydd â llawer o wythiennau porffor ac sydd o liw porffor melyn tywyll ar waelod y blodyn, ac arogl cryf ac annymunol iawn.

Isop [(Hyssop)]: Perlysieuyn bach persawrus sydd megis llwyn, a ddefnyddir i garthio.

Canclwm [Knotgrass]: Chwyn cyffredin gyda choesynnau cydblethol cymhleth a blodau pinc bach; mae’r enw hefyd yn cael ei ddefnyddio i blanhigion eraill sydd â choesynnau cnotiog.

Cotwm Lafant [Lavender Cotton]: Perlysieuyn gardd cyffredin, a elwir hefyd yn droed y gath bali.

Llysiau’r Pared [Pillitorie (Pellitory) of the Wall]: Planhigyn llwynog isel gyda dail wylun bach a blodau lledwyrdd, sy’n tyfu ar waelod waliau.

Pipkin: Gair Saesneg am bot neu badell fach.

Afalau Ceilliau’r Esgob [Quodlings (Codlings)]: Afalau caled neu wedi’u hanner-dyfu, ddim yn addas i’w bwyta heb eu coginio.

Lansel [Ribwort]: Astyllenlys culddail.

Sage of Virtue: The Small Sage.

Gwayw Iddwf [St. Anthony’s Fire]: Bendigaid, haint twymynol lleol, sy’n achosi llid ymledol ar y croen.

Olew Salad [Sallet Oyle]: Olew olewydd o’r safon uchaf, a ddefnyddir fel dresin salad.

Pumnalen [Sinkfield]: Planhigyn â dail cyfansawdd sy’n cynnwys pum deilen lai a blodau melyn bychain, sy’n ymledu dros y llawr.

Llimpraeth [Sops]: Darnau o fara, wedi’u tostio’n aml, fel arfer wedi’u socian mewn gwin, broth neu refi.

Sbeic [Spike]: Lafant Ffrengig.

Afdrwyth [Strangury]: Haint yr organau wrinol a nodweddir gan ollwng wrin mewn modd araf a phoenus.

Rhwyllwe [Tiffany]: Math o sidan tenau tryloyw neu fwslin rhwyllog tryloyw.

Pendroglyn bwyd [Trencher]: Darn gwastad o bren y gweiniwyd cig arno; hefyd yn blât neu’n blater.

Tyrnsol [Turnsole]: Planhigyn Mediteranaidd (a elwir megis am fod ei flodau’n dilyn yr haul) a hefyd y lliw fioledlas neu borffor a ddaw ohono.

Dail y Beiblau [Tutsan]: Perth fach a geir mewn coed a gwrychoedd, a arferai gael ei ddefnyddio fel planhigyn meddygol, weithiau’n ddefnyddiol wrth wella clwyfau. Mae ganddo ddail persawrus ac mae’n cynhyrchu blodau melyn ac yna codau hadau math aeron sy’n troi o fod yn wyrdd i’n borffor tywyll, cyn duo.

Gwell na’r Aur (Falerian) [Valerian]: Yr enw ar rywogaethau amrywiol o flodau llysieuol, y mae nifer wedi’u defnyddio i adfywio neu fel meddyginiaeth wrthadegol.

Gwyrddsug [Verjuice]: Sudd asid o rawnwin gwyrdd neu anaeddfed, pren afal sur neu ffrwythau sur eraill, wedi’i ffurfio’n wirod.

Wermod Dramor [Wormwood, Roman]: Planhigyn a ddisgrifir gan Culpeper fel un nad yw mor gryf ei arogl nac mor chwerw ei flas â’r Chwerwlys.

“Danteithion Ychwanegol” – Cerddoriaeth ym Mharc y Rhath

Rydym wedi dangos, yn ddiweddar, sawl llun o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath a gedwir yng nghasgliad T F Holley yn Archifau Morgannwg. Agorwyd y parc ym mis Mehefin 1894 a chymerwyd y ffotograffau dros gyfnod o 20 mlynedd hyd at ddechrau’r rhyfel ym mis Awst 1914.

Er bod y ffocws cychwynnol wedi bod ar y llyn, heddiw edrychwn ar adloniant a oedd yn cael ei ddarparu yn y parc ac, yn benodol, y llwyfan bandiau a oedd wedi’i leoli ychydig yn is na’r promenâd lle mae maes chwarae’r plant bellach wedi’i lleoli. Mae’r ddau lun yn y casgliad yn dangos Parc y Rhath ar brynhawn, neu o bosibl yn gynnar gyda’r nos, yn llawn ymwelwyr, llawer ohonynt yn eu dillad Sul gorau.

D332-18-23-2

Maent yn mwynhau’r parc ac, mewn un ffotograff, maent yn cymryd eu seddi i gyngerdd gael ei gyflwyno yn y llwyfan bandiau.

D332-18-23-3

Wrth ddyddio’r lluniau maen nhw’n sicr o 1903 ymlaen, gan y cafodd y llwyfan bandiau ei hadeiladu yn y flwyddyn honno ac yna dim ond ar ôl llawer o drafod.

Roedd y cynlluniau cychwynnol ar gyfer Parc y Rhath wedi cynnwys darpariaeth ar gyfer llwyfan bandiau a rhaglen reolaidd o adloniant cerddorol. Mae’n ddigon posibl bod Band Stampio Tun Caerdydd wedi darparu’r perfformiad cyntaf, ym mis Gorffennaf 1894, dim ond mis ar ôl i’r parc agor. Fodd bynnag, byddent wedi gorfod gwneud hynny ar y promenâd tra bod Pwyllgor y Parciau yn trafod a ddylid ariannu’r gwaith o adeiladu llwyfan bandiau.

Er bod llawer a wrthwynebodd unrhyw awgrym o berfformiadau ar ddydd Sul, cyllid oedd y prif rwystr. Hyd yn oed pan gafwyd cyfle i brynu un o’r ddwy lwyfan bandiau a ddefnyddiwyd ar gyfer Arddangosfa Caerdydd yn 1896, oedodd y Gorfforaeth, gan chwilio am sicrwydd y gellid lleihau’r costau ar gyfer adeiladu a llogi bandiau. Penderfynodd pwyllgor y Parciau o’r diwedd ym mis Rhagfyr 1902 gyda chytundeb y dylid adeiladu llwyfan bandiau ar gyfer tymor 1903 ar gost o £390.

Roedd y cyngerdd cyntaf bron yn sicr ddydd Llun y Sulgwyn, 1 Mehefin, 1903. Er gwaethaf cystadleuaeth gan atyniadau eraill, gan gynnwys cyfarfod rasio yn Nhrelái a Chwaraeon Hibernia yng Ngerddi Sophia, ymwelodd y nifer uchaf o bobl erioed â Pharc y Rhath i gael eu diddanu yn ystod y prynhawn a’r noson gynnar gan Fand Milwrol Caerdydd. Fel y nododd yr Evening Express, ar 3 Mehefin, “…gwerthfawrogwyd y danteithion ychwanegol yn fawr”.

Daeth cerddoriaeth yn y parc yn boblogaidd ar unwaith fel y dangosir gan yr adroddiad, y flwyddyn ganlynol, o Uwcharolygydd y Parciau, William Pettigrew. Er bod darpariaeth wedi’i gwneud i ddechrau ar gyfer 100 o gadeiriau sy’n plygu mewn man amgaeedig ger y llwyfan bandiau, cymaint oedd y galw bod 400 bellach ar gael i’w llogi ar gyfer pob perfformiad. Cyfanswm yr incwm o logi cadeiriau a gwerthu dros 15,000 o raglenni yn ystod 1904 oedd £80. Fodd bynnag, cafodd y record ei guro gan y £115 a ddarparwyd gan Bwyllgor y Tramffyrdd o’r refeniw ychwanegol a gymerwyd ar y tramiau a oedd yn rhedeg i Barc y Rhath.  Pan holodd un cynghorydd, yn 1905, pam y dewiswyd rhai parciau ar gyfer perfformiadau cerddorol, dywedwyd wrtho’n eithaf di-flewyn ar dafod fod y penderfyniadau’n seiliedig ar amcangyfrifon o ba mor bell y byddai’r perfformiadau’n cynhyrchu refeniw ychwanegol o wasanaethau tram i’r parc.

Ym mis Mehefin 1910 talodd dros 1500 o bobl i logi cadeiriau pan berfformiodd Band Cyfarthfa a’r Band Trefol yn y Parc. Fodd bynnag, amcangyfrifwyd bod y dorf gyfan yn agos i 5000, gyda llawer yn gwylio o’r gerddi a’r promenâd cyfagos. Fis yn ddiweddarach, mynychodd dros 16,000 “Carnifal Dŵr” YMCA a gynhaliwyd yn y Llyn, gydag adloniant gyda’r nos yn cael ei ddarparu gan fand Corfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Darparwyd y perfformiad olaf gyda’r nos gan arddangosfa o dân gwyllt a dyfodiad llong awyr siâp sigâr, a dreialwyd gan yr awyrennwr arloesol o Gymru, Ernest Willows, a oedd, er llawenydd y dorf, yn cylchu’r parc.

Gyda Pharc y Rhath yn cael ei ddisgrifio fel y “… gorau yn y wlad y tu allan i Hyde Park, Llundain” roedd galw cynyddol am fwy o adloniant. Roedd goleuadau trydan, a osodwyd yn 1911, yn caniatáu i berfformiadau yn y llwyfan bandiau barhau yn hwyrach yn y nos a hefyd ymestyn y tymor blynyddol ar gyfer cerddoriaeth yn y parc. Fodd bynnag, y broblem oedd bod y cyhoedd hefyd am gael amrywiaeth fawr o adloniant.

Yn 1910 roedd Pwyllgor y Parciau wedi ystyried yr achos dros faes perfformio newydd i’w ddefnyddio gan gorau a chantorion. Ychwanegwyd at hyn yr awgrym y gellid gwahodd partïon cyngerdd i berfformio yn y parc. O ganlyniad, cafodd Pettigrew gyfarwyddyd i ystyried yr hyn y gellid ei wneud ac adrodd yn ôl i Bwyllgor y Parciau.

Nid dyma’r diwedd i’r llwyfan bandiau o bell ffordd. Goroesodd am 30 mlynedd arall cyn cael ei symud o’i diwedd. Fodd bynnag, dyma oedd cyfnod newydd ar gyfer cerddoriaeth ac adloniant ym Mharc y Rhath y byddwn yn dangos yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon gan edrych ar hanes y parc drwy gasgliad o ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/8.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg