Streic y Glowyr, 1984/5

Wrth i gatalogio fynd rhagddo ar Broject Gwaed Morgannwg, mae amrywiaeth y deunyddiau sydd yn y casgliad yn dod fwyfwy i’r amlwg, o adroddiadau am ddamweiniau marwol i gofnodion am y rhaglen i gau’r glofeydd. Mae un o’r setiau diweddaraf o gofnodion i’w catalogio yn ymwneud â streic y glowyr 1984/5. Roedd y streic yn drobwynt yn hanes meysydd glo De Cymru a’r DU ac fe lwyddodd gwleidyddiaeth y streic i rannu cydweithwyr, cyfeillion a theuluoedd.

1. DNCB64-18 Strike breaker

Clawr blaen ‘The Miner’, Dydd Sadwrn 2 Tachwedd 1929, yn dangos llun o’r heddlu yn hebrwng yr unig dri dyn oedd yn gweithio ym Mlaengarw yn ystod anghydfod anundebol.  Defnyddiwyd y llun yma fel poster – ‘A Strike Breaker is a Traitor’ – gan Undeb Cenedlaethol y Glowyr Ardal De Cymru yn ystod streic 1984-85 [DNCB/64/18]

Mae modd defnyddio papurau’r Bwrdd Glo Cenedlaethol sydd yn Archifau Morgannwg i ddangos effaith y streic ar bob ochr: y Bwrdd Glo ei hun, y rheiny oedd ar streic a’r rheiny a ddewisodd ddychwelyd i’r gwaith cyn diwedd y streic.

Mae modd gweld effaith y streic ar y Bwrdd Glo drwy gyfrwng papurau megis cofnodion yn ymwneud â diogelwch a chynnal a chadw pyllau yn ystod y streic a phapurau yn ymwneud â cholledion ariannol yn ystod y streic. Mae papurau yn ymwneud â’r blaenoriaethau y byddai’n rhaid mynd i’r afael â nhw ar ôl i’r streic ddod i ben megis cyflenwad o ddillad gwaith, stociau yn y ffreuturau ac atgyweirio boelerydd yn y baddonau, yn dangos effaith gorfforol y streic ar byllau unigol a’r gwaith oedd angen ei gyflawni er mwyn adfer lefelau cynhyrchiant llawn. Mae’r cylchlythyron a gyhoeddwyd yn genedlaethol yn dangos y technegau roedd y Bwrdd Glo yn eu defnyddio i geisio cael pobl nôl i’r gwaith, gyda chylchlythyron a gyhoeddwyd i’r glowyr gan y Cyfarwyddwr Rhanbarthol Philip Weekes a chan reolwyr glofeydd unigol.

rsz_2_dncb-67-1-17-18_coal_news

Clawr blaen ‘Coal News’, Maw 1985. Defnyddiwyd ystadegau ar lowyr yn dychwelyd i’r gwaith i annog y rheini oedd dal ar streic i ddychwelyd i’r gwaith [DNCB/67/1/17/18]

Mae modd gweld barn y gweithwyr ar streic trwy gyfrwng yr ohebiaeth â’r NUM yn ymwneud â thrafodaethau ar y streic a thelerau Undeb Cenedlaethol y Glowyr. Mae pamffledi yn y casgliad yn rhoi argraff fyw o farn y glowyr ar streic, gydag iaith gref ac emosiynol yn cael ei defnyddio i gyflwyno safbwynt yr NUM, mewn posteri megis yr un â’r teitl ‘A Strike Breaker is a Traitor’.

rsz_3_dncb-67-1-32_num_leaflet

Taflen Undeb Cenedlaethol y Glowyr yn rhestri resymau pam dyled cefnogi’r streic [DNCB/67/1/32]

Mae gohebiaeth gydag Undeb y Glowyr hefyd yn dangos eu hymdrechion i geisio amnest i lowyr a ddiswyddwyd yn ystod y streic am weithgareddau yn ymwneud â’r streic, gyda rhestrau yn dangos gweithredoedd streicwyr, niferoedd yr achosion allasai fod wedi arwain at ddiswyddiad a niferoedd y glowyr a ail-sefydlwyd ac a  ailgyflogwyd.

Mae’r cofnodion hefyd yn dangos barn y rhai hynny nad oedd yn gefnogol i’r streic, trwy gyfrwng llythyrau a yrrwyd at y Bwrdd Glo gan unigolion a glowyr, a phamffledi yn erbyn y streic. I’r rhai hynny a ddewisodd ddychwelyd i’r gwaith cyn diwedd y streic, mae gohebiaeth o fewn y casgliad yn cynnig mewnwelediad i’r cam-drin meddyliol a chorfforol a wynebwyd gan rai glowyr wedi dychwelyd i’r gwaith. Mae mwy nag un glöwr yn disgrifio cael ei ‘yrru i’r diawl’ gan ei gydweithwyr ac mae cofnodion o enghreifftiau o fygwth unigolion, eu teuluoedd ac eiddo. Arweiniodd y modd y cafodd y dynion hyn eu trin i lawer geisio cael trosglwyddiad i bwll glo arall neu i wneud cais am ddiswyddiad gwirfoddol.

rsz_4_dncb-67-1-17-1_democratic_working_miners

‘The Working Miners’ Newsletter’, cyhoeddwyd gan ‘Democratic Working Miners of the NUM’ [DNCB/67/1/17/1]

Yn gyffredinol mae’r papurau hyn yn rhoi mewnwelediad i adeg tyngedfennol a chaled yn hanes Maes Glo De Cymru. Bydd gweld y papurau hyn ochr yn ochr â deunyddiau eraill yng nghasgliad Archifau Morgannwg, megis (ond heb ei gyfyngu i) papurau Grwpiau Cefnogi Merched De Cymru (DWSG); papurau’r Cynghorydd Ray T Davies, y trysorydd ar gyfer Grŵp Cefnogi Streic y Glowyr (D316); dyddiadur 1984/5 William Croad, Uwch Swyddog Rheoli yng Nglofa Lady Windsor, Ynysybwl (D1174/1); Cofnodion Cronfa Glowyr Aberdâr (D1432), a thoriadau papur newydd ar y streic yng Nghofnodion Heddlu De Cymru (DSWP/49/7), yn galluogi ymchwil i fynd rhagddo i bob agwedd ar y streic.

Louise Clarke, Archifydd Prosiect Glamorgan’s Blood

 

Advertisements

Ysgol Adamsdown

Pan sefydlwyd Bwrdd Ysgolion Caerdydd yn 1875, un o’i flaenoriaethau oedd darparu ysgol i 800 o blant yn ardal eglwysig yr Holl Seintiau.   I ddiwallu’r angen hwn, sefydlwyd Ysgol Dros Dro Adamsdown yn yr ystafell ysgol dan Gapel Mount Tabor (y Synagog Diwygiedig Iddewig bellach) yn Moira Terrace.   Yna derbyniodd y Bwrdd, gan yr Ardalydd Bute, safle ar ochr gogledd-orllewinol Sgwâr Adamsdown ac ysgol newydd, a gafodd ei dylunio gan y pensaer lleol W. D. Blessley, a’i hadeiladu gan Samuel Shepton, a agorwyd ar 31 Ebrill 1879.

d1093-2- 024 Adamsdown School_compressed

Dros yr ugain mlynedd nesaf, ymddengys fod yr ysgol wedi cael ei hymestyn fwy nag unwaith, ac erbyn 1901 adroddwyd ei bod yn dal 888 o ysgolheigion.

Agorwyd ysgol gynradd arall yn ei lle yn 1985, yn System Street.   Yna cafodd yr adeilad yn Sgwâr Adamsdown ei gau a’i ddymchwel tua 1988.  Mae’r safle’n cynnwys dau floc o fflatiau nawr – Windsor Mews a Thŷ’r Ysgol.

David Webb, Glamorgan Archives Volunteer

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/19]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun o Ysgol Fwrdd Adamsdown, South Luton Place, 1878 [BC/S/1/1637]
  • Cofnodion Bwrdd Ysgolion Caerdydd, llyfr cofnodion y Pwyllgor Safleoedd ac Adeiladai, 1875-1881 [ESB68/21]
  • Wythnos Addysg Dinas Caerdydd 1932
  • Childs, Jeff, Roath, Splott and Adamsdown – One Thousand Years of History
  • South Wales Daily News, 5 Ion 1899
  • Weekly Mail, 8 Medi 1900

Trosffordd, Cyffordd Tyndall Street a’r Ffordd Gyswllt Ganolog, Caerdydd

Trwy adeiladu’r M4 yng ngogledd Caerdydd, dechreuodd gwaith yn y 1970au ar ddatblygu cysylltiadau da o’r draffordd i mewn i rannau deheuol a chanolog y ddinas.   Nawr iddo gael ei gwblhau, mae’r Ffordd Ddosbarthu Berifferol (A4232) yn ffurfio cylch, yn ymylu de Caerdydd rhwng cyffyrdd 30 (Porth Caerdydd) a 33 (Capel Llanilltern) yr M4.

d1093-2- 021 Flyover, Junction Tyndall Street & Central Link Road_compressed

d1093-2- 022_compressed

Mae’r Ffordd Gyswllt Ganolog (A4234) yn cysylltu’r A4232 gyda chanol y ddinas.   Yn costio £8.5 miliwn i’w adeiladu, fe’i agorwyd ar 16 Chwefror 1989.  Yn cynnwys ychydig dan filltir o ffordd ddeuol, mae’r ffordd yn mynd o gylchfan Queensgate ym Mae Caerdydd, yn bennaf ochr yn ochr â hen Ddoc Dwyreiniol Bute, i Stryd Adam.    Mae cyffordd lle mae’n croesi Tyndall Street, ac mae llun Mary Traynor yn dangos y cynheiliaid sy’n cario’r drosffordd ar y pwynt hwn.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Y Tu Mewn i’r Synagog Unedig, Heol y Gadeirlan, Caerdydd

Er bod Iddewon yn byw yng Nghaerdydd yn y 18fed ganrif, ni sefydlwyd cymuned Iddewig tan hanner cyntaf y 19eg ganrif.  Agorodd synagog parhaol cyntaf y dref yn East Terrace, sydd bellach yn ffurfio pen deheuol Ffordd Churchill, yn 1858. Yn y 1880au, ymwahanodd rhan o’r gynulleidfa o East Street gan sefydlu synagog ar wahân yn Edward Place, oddi ar Stryd Ogleddol Edward, lle mae Canolfan Capitol a Tŷ Churchill erbyn hyn.   Erbyn 1894, roedd cynulleidfa East Terrace yn rhy fawr ar gyfer ei hadeilad a phrynwyd safle yn Heol y Gadeirlan er mwyn adeiladu synagog newydd.  Roedd y lleoliad a ddewiswyd, yn adlewyrchu, yn rhannol, ffyniant cynyddol llawer o deuluoedd Iddewig, sydd bellach wedi symud o ardal y Dociau i Dreganna a Glan-yr-afon.

Agorwyd y synagog newydd ddydd Mercher 12 Mai 1897 ym mhresenoldeb Prif Rabbi’r Deyrnas Unedig, Dr Hermann Adler.  Wedi’i ddylunio gan y pensaer o Lundain, Delissa Joseph, gallai ddal 241 o ddynion ar y llawr daear a 158 o ferched yn yr oriel, gyda lle i ymestyn yn y dyfodol.

d1093-2- 019 Interior, United Synagogue, Cathedral Road_compressed

Yn 1941, cytunodd dwy gynulleidfa yng Nghaerdydd i uno fel Synagog Unedig Caerdydd.  Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, symudodd llawer o deuluoedd Iddewig i Ben-y-lan a Chyncoed, a arweiniodd at sefydlu synagog newydd oddi ar Tŷ Gwyn Road yn 1995 (cafodd hwn ei ail-leoli yng Ngerddi Cyncoed yn 2003). Parhaodd synagog Heol y Gadeirlan i weithredu tan 1989, pan gafodd ei gau.  Bellach wedi’i ail-enwi yn Temple Court, mae’r tu mewn wedi’i addasu i’w ddefnyddio fel swyddfeydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/15]
  • Cofnodion a Phapurau Cymuned Iddewig Caerdydd, llyfryn coffa i ddathlu 60 mlynedd ers agor Synagog Heol y Gadeirlan, 1957 [DJR/5/16]
  • http://www.cardiffshul.org/history2.htm
  • Cardiff Times and South Wales Weekly News, 15 Mai 1897

Tu Mewn, Eglwys yr Holl Seintiau, Adamsdown, Caerdydd

Gall olrhain tarddiad Eglwys yr Holl Saint, Adamsdown yn ôl i 1856 pan adeiladodd Ardalyddes Bute eglwys yn Tyndall Street – ac wedyn ym mhlwyf y Santes Fair – i wasanaethu Anglicaniaid Cymraeg.  Ond ymhen dau neu dri degawd, mae demograffig y rhan hon o Gaerdydd wedi newid; symudodd darpariaeth Gymraeg yn nes at ganol y ddinas a sefydlwyd plwyf newydd yn Adamsdown gyda gwasanaethau yn Saesneg.  Fodd bynnag, ynyswyd yr eglwys Tyndall Street, oedd wedi ei hamgylchynu gan boblogaeth Gatholig o Iwerddon yn bennaf, rhag y rhan fwyaf o’i haelodau ei hun.

Yn 1893, adeiladwyd capel, i Saint Elvan, yn Sgŵar Adamsdown.   Roedd hyn yn nes at brif boblogaeth y plwyf a phenderfynwyd ar ôl hynny i godi eglwys blwyf newydd ar y safle.  Roedd angen cymeradwyaeth Seneddol i adael a gwaredu’r adeilad yn Tyndall Street, y’i rhoddwyd trwy Ddeddf Eglwys yr Holl Saint (Caerdydd) 1899.

d1093-2- 020 Interior Chapel, Windsor Road, Adamsdown_compressed

Agorwyd eglwys newydd yr Holl Saint ar 28 Ionawr 1903. Mae adroddiad mewn papur newydd cyfoes yn awgrymu bod angen i’r pensaer, John Coates Carter, fod yn economaidd iawn wrth ei dylunio, gyda sgrîn pinwydden uchel â chroes haearn ar ei ben fel y brif nodwedd fewnol.   Roedd y brif fynedfa yn wynebu Windsor Road, ar lefel sylweddol uwch na Sgŵar Adamsdown.   Aethpwyd i’r afael â hwn trwy adeiladu ar ddau lawr, gydag ystafell ysgol a festri o dan y brif ardal weddïo.   Nodwedd sy’n enwedig ryfedd, sy’n bodoli o hyd, yw’r cwt clychau ar strwythur o fath bwtres wedi gosod ar onglau sgwâr i ochr y gorllewin.

Caeodd Eglwys yr Holl Saint yn 1965 ar ôl i’r plwyf uno ag Eglwys Sant Ioan.  Yna cafodd yr adeilad ei ddefnyddio, am lawer o flynyddoedd, fel safle masnachol – deliwr mannau tân a phethau achubedig pensaernïol.   Bu newid arall i’r defnydd yn 2012, pan gafodd yr hen eglwys ei newid yn fflatiau.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

 

Warws Cydweithredol, Rhodfa Bute, Caerdydd

Dechreuodd y mudiad cydweithredol – y mae dosbarthu elw i aelodau yn ôl lefel eu pwrcasiadau yn rhan allweddol ohono – ym 1844 gyda’r Rochdale Pioneers Society yn Sir Gaerhirfryn.  Sefydlwyd cymdeithasau lleol eraill yn gyflym ledled gwledydd Prydain ac, ym 1863, ffurfiwyd The North of England Co-operative Wholesale Industrial and Provident Society Limited – neu The Co-operative Wholesale Society (CWS) yn ddiweddarach.  Erbyn troad yr 20fed ganrif roedd yna fwy na 1,400 o gymdeithasau cydweithredol yng ngwledydd Prydain.

Ar 24 Chwefror 1900, prydlesodd CWS ddarn o dir ar gornel Rhodfa Bute a Heol Mary Ann, Caerdydd.  Yn ddiweddarach y flwyddyn honno, cymeradwywyd cynlluniau i adeiladu warws deulawr ac is-lawr.  Meddiannodd yr adeilad ardal y bloc talach yn unig yn narluniad Mary Traynor.  Ym 1904, cawsant gymeradwyaeth i ychwanegu tri llawr ychwanegol i’r adeilad.

d1093-2- 018 Co-op Warehouse, Bute Crescent_compressed

Er i’r adeiladu gael ei ddynodi’n warws i ddechrau, roedd yn amlwg bod ei ddefnydd wedi newid pan gyflwynwyd y cynigion i adeiladu estyniad ar hyd Heol Mary Ann ym 1931.  Roedd yr is-lawr a’r lloriau daear bellach yn cael eu defnyddio i gynhyrchu menyn – roedd is-lawr yr estyniad newydd yn cynnwys storfeydd oer ar gyfer menyn a chig – tra bod y lloriau uwch yn gweithredu fel ffatri crysau.  Yn wir, dechreuodd gyfeiriadau at ffatri Crysau a Menyn ymddangos yng Nghyfeirlyfr Caerdydd 1929; parhaodd y disgrifiad i mewn i’r 1970au.

Ers hyn, mae’r ardal wedi’i hail-ddatblygu’n llwyr – dyw hi ddim yn hawdd dod o hyd i union leoliad yr adeilad CWS mwyach.  Byddai rhan ohono wedi’i ddefnyddio i ledaenu Rhodfa Bute, tra bod gwesty – sydd wedi bod ar agor dan sawl enw gwahanol (y Park Inn ar hyn o bryd) – yn meddiannu rhan fawr o’r safle.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/14]
  • Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer warws, Rhodfa Bute, 1900 [BC/S/1/14127]
  • Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau warws, Co-operative Wholesale Society, Rhodfa Bute, 1904 [BC/S/1/15677]
  • Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer estyniad i warws, Co-operative Wholesale Society, Rhodfa Bute, 1931 [BC/S/1/28023]
  • Casgliad Lampard Vachell, cytundeb ar gyfer adeiladau a ffenestri, 1900 [DVA/19/2-3]
  • http://www.co-operative.coop/corporate/aboutus/ourhistory/
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd, 1890s -1970s

Y Capel Ebeneser Gwreiddiol, Caerdydd

Yn 1826, sefydlwyd enwad Annibynwyr Cymreig cyntaf Caerdydd.  Daeth ei aelodau cyntaf o blith aelodau o Eglwys y Drindod ar Stryd Womanby, a’u man cwrdd cyntaf oedd adeilad The Old Coach House. Mae’n ymddangos mai tafarn oedd hwnnw ar stryd sydd bellach yn Heol y Porth heddiw.  Ymhen tua blwyddyn, cawson nhw safle i adeiladu eu capel eu hunain.  Cafodd Capel Ebeneser ei agor ar 3 Rhagfyr 1828 ar y stryd a enwyd  maes o law  yn Ebenezer Street a oedd yn rhedeg gyfochrog â Heol-y-Frenhines rhwng Heol Frederick a Paradise Place.  Roedd adeilad y capel gwreiddiol yn bedwar deg troedfedd (deuddeg o fetrau) o hyd a thri deg tri troedfedd (deg o fetrau) o led.

Oherwydd twf cynulleidfaoedd, cafodd yr adeilad ei estyn a’i uwchraddio ar sawl achlysur, a châi gwasanaethau eu cynnal yn Neuadd y Dref o bryd i’w gilydd tra roedd gwaith adeiladu yn mynd rhagddo.    Erbyn dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, roedd ei olwg yn debyg iawn i’w ymddangosiad yn narlun Mary Traynor.  Yn y wedd hon, roedd y capel ei hun ag oriel ar y llawr cyntaf ac roedd ystafell ysgol islaw.

d1093-2- 017 The Original Capel Ebenezer_compressed

Tua diwedd y 1970au, roedd yr adeilad hwn ymhlith nifer a gafodd eu dymchwel ar gyfer creu Canolfan Dewi Sant .    Diflannodd Stryd Ebenezer ac yn ei lle agorwyd cangen o Debenhams ar hen safle’r capel.  Yn dilyn hynny ad-leolodd Capel Ebeneser i hen adeilad yr Eglwys Annibynnol Saesneg ar Heol Siarl. Daeth yr adeilad hwnnw’n wag ar ôl i’r aelodau fu yno ymuno â’r Presbyteriaid er mwyn sefydlu Eglwys Ddiwygiedig Unedig y Ddinas.  Yn 2010, cyhoeddwyd fod achos Ebeneser yn gadael Heol Siarl.  Mae’r eglwys ar hyn o bryd yn addoli yng Nghanolfan Gymunedol yr Eglwys Newydd a’r City Church ar Blas Windsor.

David Webb, Glamorgan Archives Volunteer

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor Collection [D1093/2/13]
  • Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynllun ar gyfer estyniad i Gapel yr Annibynnwyr Cymraeg Ebeneser, 1892 [BC/S/1/8486]
  • Hughes, Y Parch H M, Hanes Ebenezer Caerdydd 1826 – 1926 (1926)
  • Williamson, John, History of Congregationalism in Cardiff and District (1920)
  • Lee, Brian: Central Cardiff, The Second Selection (cyfres ‘Images of Wales’)
  • Hilling, John B & Traynor, Mary, Cardiff’s Temples of Faith (Cymdeithas Ddinesig Caerdydd, 2000)
  • http://www.ebeneser.org
  • http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/8517235.stm
  • The Cardiff & Merthyr Guardian, 22 Oct 1853