Hughesovka: Morgannwg a Donetsk

Yn y 1990au daeth datblygiad o bwysigrwydd rhyngwladol sy’n parhau hyd at heddiw.  Dechreuodd ym 1984 sylwodd Mr Iorwerth Rees, un o wirfoddolwyr pybyr cynnar yr Archifau, ar gofnod bedydd mewn cofrestr blwyf yn Nhon-du yn enw Alice Jane (10 mlwydd oed) a Sarah Ann (8 mlwydd oed) merched George Floyd, ffitiwr peiriannau. Cyfeiriad George Floyd oedd Husoffka, Rwsia. Yn ymweld â Thon-du ar hyn o bryd.

Parish register

Y cofnod hwn oedd dechrau ymrwymiad i olrhain a hyrwyddo’r cysylltiad Cymreig â’r ddinas ddiwylliannol hon, bellach Donetsk yn nwyrain yn yr Wcráin. Cafodd John Hughes, dyfeisiwr ac entrepreneur o Ferthyr Tudful yn wreiddiol, ei wahodd gan lywodraeth Rwsia i ddatblygu dulliau cynhyrchu haearn yn y Donbas.

rsz_dx627-1

Prynodd dir ac ym 1869 sefydlodd gwmni o’r enw The New Russia, Novorossuskoe Obshchestvo, i gloddio glo a mwyn haearn, a chynhyrchu rheiliau, rhannau o bontydd, llongau, arfau, a beth bynnag arall oedd ei angen. Aeth ati i recriwtio gweithwyr o drefi haearn de Cymru a, gyda’i feibion, adeiladodd anheddiad diwydiannol ar y steppe gwag.

rsz_dx878-1

Roedd y busnes yn llwyddiannus, yn dilyn ychydig o anawsterau ar y dechrau, a bu yn nwylo’r teulu tan y Chwyldro ym 1917. Er bod y gwaith yn denu gweithwyr o bob rhan o Ymerodraeth Rwsia roedd yno griw o  gyflogeion Prydeinig drwy gydol yr adeg, gan gynnwys llawer o Gymru.

DX587-21-David-Waters-and-f

Mae ffotograffau a phapurau’r teulu wedi’u cyflwyno gan ddisgynyddion John Hughes a’i weithwyr Prydeinig i Archif Ymchwil Hughesovka yn Archifau Morgannwg. Mae’r archif yn cynnwys copïau o ddeunydd cysylltiedig a gedwir mewn mannau eraill, sy’n esbonio’r teitl, ac yn eu plith mae rhai eitemau o Archif Ranbarthol Donetsk, ac Archif Gwladwriaeth Rwsia yn St Petersburg a gasglwyd ar deithiau ymchwil yn y 1990s yn sgil y gwaith cyfnewid academaidd a anogwyd yn y cyfnod ôl-gomiwnyddol. Teithiais i Donetsk ddwywaith. Roedd yr ymweliad cyntaf ym 1990, dan nawdd Y Cyngor Prydeinig, yng nghwmni disgynyddion John Hughes a rhai o’i weithwyr Prydeinig. Roedd hon yn daith fythgofiadwy, gan i ni gyrraedd yno yn union yn yr un modd â’n rhagflaenwyr, yn y brif orsaf reilffordd yn Donetsk dim ond i gerdded i freichiau’r Athro Gwyn Alf Williams a’i griw oedd yn ffilmio dwy raglen am stori Hughesovka. Dychwelais gyda grŵp llai yn 1992 fel buddiolwr Ymddiriedolaeth Goffa Winston Churchill, yn teithio rhan o’r ffordd gyda’r daith efeillio olaf o Gaerdydd i Luhansk, hefyd yn yr Wcráin, tua 128 km i’r dwyrain.

Donetsk002 crop

Roeddwn yn cludo arddangosfa, a luniwyd gydag Amgueddfa Diwydiant a Môr Cymru, a fu ar daith yn ne Cymru ac a oedd nawr yn cael ei chyflwyno i’r Amgueddfa yn Donetsk. Roedd y byrddau yn fwy na mi ond roeddent wedi’u pacio’n gelfydd gan ein gwarchodwr gan gyrraedd yn gyflawn yn dilyn taith ar fws, awyren, tacsi a thrên. Pan aeth fy ngrŵp adref arhosais yn St Petersburg i wneud gwaith ymchwil i ohebiaeth Hughes yn yr Archifau ac Amgueddfa, gan letya gyda theulu lleol, ac ategu fy ngwybodaeth sylfaenol o Rwsieg gyda Ffrangeg Lefel O go rydlyd. Roedd y cofnodion yn Saesneg.

Hughesovka book cover

Mae llyfryn darluniadol ar stori’r Cymry yn yr Wcrain dal ar gael ac mae’r catalog o’r casgliad ar gael ar ein gwefan. Dros y blynyddoedd bu llawer o gyfnodau o gydweithio i fanteisio ar y casgliad a’i hyrwyddo. Ar hyn o bryd rydym yn cynorthwyo Amgueddfa Donetsk gyda chopïau digidol o rai o’r delweddau ffotograffig i adfer rhan o’u casgliad a gafodd ei difrodi gan ffrwydron yn ystod y gwrthdaro milwrol sy’n mynd rhagddo yn y rhanbarth.

Susan Edwards, Archifydd Morgannwg

Advertisements

Streic y Glowyr 1984-1985: Cofnodion y Bwrdd Glo Cenedlaethol

Ar 6 Mawrth 1984, cyhoeddodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol ei fwriad i dorri capasiti cynhyrchu 4 miliwn o dunelli o lo a 20,000 o swyddi o fewn blwyddyn. Aeth glowyr ledled y DU ar streic i achub y diwydiant a’u cymunedau. Bron flwyddyn yn ddiweddarach, daeth y streic i ben, a dychwelodd y glowyr i’r gwaith, a dechreuodd pennod olaf diwydiant glo Cymru.  O fewn naw mis o adeg y streic, roedd naw o lofeydd de Cymru wedi eu cau.

 

Mae papurau’r Bwrdd Glo Cenedlaethol, sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg, yn dangos sut delion nhw gyda’r streic a’r tactegau a ddefnyddiwyd ganddynt i annog y glowyr i ddychwelyd i’w gwaith.

Mae ffeiliau yng nghyfres cofnodion Cyfarwyddwr yr Ardal yn cynnwys gohebiaeth, cofnodion cyfarfodydd, pamffledi, adroddiadau, ystadegau, memorandau, toriadau papur newydd ac erthyglau o gyfnodolion.

Mae un ffeil benodol, sydd â’r teitl ‘Mail Shots’ (DNCB/12/1/18) yn cynnwys copïau o lythyrau a anfonwyd at weithwyr glo ers cychwyn y streic, ar lefel genedlaethol, ranbarth a glofeydd unigol. Mae’r ffeil hefyd yn cynnwys copi o Coal News, Mawrth 1985, gydag ystadegau dychwelyd i’r gwaith i annog y rhai oedd eisoes ar streic yn ôl i’r gwaith, yn enwedig yng Nghymru, lle’r oedd 6% yn unig nôl wrth eu gwaith.

Bydd astudio cofnodion y Bwrdd Glo Cenedlaethol, ynghyd â deunyddiau eraill yn Archifau Morgannwg, yn galluogi ymchwil i bob agwedd ar y streic.  Ymhlith y deunyddiau hynny, er bod yna fyw hefyd, mae papurau grwpiau Cefnogi Menywod de Cymru (DWSG); papurau’r Cynghorydd Ray T Davies, trysorydd Grŵp Cymorth Glowyr Cwm Rhymni (D316); dyddiadur 1984/5 William Croad, Uwch Reolwr, yn gweithio dan y Rheolwr ac Is-reolwr Glofa Lady Windsor, Ynysybwl (D1174/1); Cofnodion Cronfa Gymorth Glowyr Aberdâr (D1432), a thoriadau o’r wasg ar y streic o Gofnodion Heddlu De Cymru (DSWP/49/7)

Llun 1: Your Future in Danger, A letter from Ian MacGregor, DNCB/12/1/18 p.3

Llun 2: A Message from Philip Weekes, 5th November 1984, DNCB/12/1/18 p.9

Llun 3: Mardy Newsletter, DNCB/12/1/18 p.35

Llun 4: Coal News, Mar 1985

Archif Traffyrdd Cymru

Sefydlwyd Ymddiriedolaeth Archif y Traffyrdd o dan Ddatganiad o Ymddiriedolaeth ym 1999 a’i chofrestru fel elusen ym mis Ionawr 2000. Datblygwyd yr ymddiriedolaeth o ganlyniad I awgrym Syr Peter Baldwin, Ysgrifennydd Parhaol yr Adran Drafnidiaeth y dylai archif yn ymwneud â chyflawniad traffyrdd yn y DU gael ei chreu gan y rhai sy’n ymwneud â’r gwaith, er mwyn diogelu’r cofnodion ar gyfer ymchwil bresennol ac yn y dyfodol.  Yng Nghymru, ffurfiwyd pwyllgor rhanbarthol i gario’r gwaith hwn yn ei flaen ac adneuwyd y cofnodion o Archif Traffyrdd Cymru yn Archifau Morgannwg.  Daeth yr ymddiriedolaeth i ben ar 31 Rhagfyr 2014 a throsglwyddwyd perchnogaeth y deunydd archif i Sefydliad Peirianwyr Sifil Cymru.

Nid yn unig y mae’r cofnodion yn darparu mewnwelediad hynod ddiddorol i selogion trafnidiaeth a pheirianneg sifil, maent hefyd yn dogfennu cyflawniad traffyrdd mwyaf Cymru; adeiladu’r M4, yr unig draffordd yng Nghymru. O’r 123 milltir o draffordd yr M4, mae 76 milltir yng Nghymru ac yn gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru.  Mae’r cofnodion yn cwmpasu’r prosiect o gynlluniau cynnar fel Ffordd Osgoi Port Talbot ym 1966 hyd at gwblhau Ail Groesfan Hafren ym 1996.

Roedd y 1970au yn gyfnod prysur o adeiladu ar gyffyrdd traffordd allweddol ym Morgannwg, gyda 1977 yn gweld y gwaith ffordd mwyaf gorffenedig yn ystod y broses o gwblhau’r M4. Cwblhawyd cyffyrdd 28-29 Tredegar i Laneirwg, 32-35 Coryton i Bencoed, 37-39 Stormy Down i Groes, a 46-49 Llangyfelach i Bont Abraham (Ffordd Osgoi Pontarddulais) i gyd yn y flwyddyn hon; cyfanswm o 31 milltir mewn wyth mis am gost o £130 miliwn. Adeiladwyd 115 o strwythurau, cloddiwyd 12 miliwn metr ciwbig o ddeunydd a defnyddiwyd 10 miliwn metr ciwbig mewn argloddiau. Plannwyd cyfanswm o dros filiwn o goed o amgylch yr M4 yng Nghymru. Ym 1976, ar anterth adeiladu traffyrdd yng Nghymru, roedd tystysgrifau misol yn dod i gyfanswm o oddeutu £ 4 miliwn, ac ar gyfnodau brig, cyflogwyd bron i 4,000 o bobl.

DMAW1473 Stormy Down Viaduct - R Ward and F Williams looking at construction progress

Adeiladu traphont Stormy Down

Fodd bynnag, ni ddaeth y gwaith adeiladu heb ei anawsterau, yn enwedig yn achos adeiladu’r ffordd rhwng Stormy Down a’r Groes rhwng cyffyrdd 37-39. Cafodd Ewart Wheeler, rheolwr prosiect y cynllun, y profiad anarferol o roi tystiolaeth yn yr Ymchwiliad Cyhoeddus wrth hyrwyddo’r aliniad ar ran Swyddfa Cymru, ac ar yr un pryd yn gwrthwynebu rhai agweddau ar y llwybr ar ran Cyngor Sir Morgannwg. Roedd y cynllun hwn yn cynnwys toriad sylweddol mewn marl, ac roedd sawl hawl tramwy yn croesi llwybr cynlluniedig y draffordd, gan arwain at newidiadau syfrdanol i’r dirwedd. Er gwaethaf awgrymiadau o lwybrau amgen gan Ddirprwy Beiriannydd Port Talbot, ym 1974 penderfynwyd bod yn rhaid dymchwel pentref y Groes er mwyn gwneud lle i Gyffordd 39. Er i bob un o’r 21 teulu gael eu hailgartrefu ym 1976, cafodd Capel Calfinaidd wythonglog hanesyddol Beulah ei ddatgymalu a’i ailadeiladu ym Mharc Tollgate.

DMAW1472 Margam to Stormy Down Staff photograph

Llun staff Margam i Stormy Down

Yn ddiweddar, mae Archifau Morgannwg wedi cwblhau prosiect i gatalogio’r Archif Traffyrdd (cyf.: DMAW), a ariennir gan Wobr John Armstrong y Cyngor Archifau Busnes ar gyfer Archifau Trafnidiaeth.  Mae’r catalog bellach ar gael i’w ddarllen ar wefan Canfod:

http://calmview.cardiff.gov.uk/Record.aspx?src=CalmView.Catalog&id=DMAW&pos=1

Llyfrau Lloffion Jiwbilî Sefydliad y Mercher, 1965

Cafodd Sefydliad y Merched ei sefydlu gyntaf ym 1897 yn Ontario, Canada, yn gangen o Sefydliad y Ffermwyr. Pan agorwyd cangen gyntaf y DU, yn Llanfairpwll, Ynys Môn, ym Medi 1915, ei hamcanion craidd oedd helpu i wella bywydau’r sawl oedd yn byw mewn cymunedau gwledig, ac annog menywod i chware rhan amlycach yn yr ymdrech i gynhyrchu bwyd, oedd yn arbennig o bwysig ar y pryd oherwydd y rhyfel.

Ym 1965 dathlodd Ffederasiwn Cenedlaethol Sefydliadau’r Merched ei Jiwbilî Aur.  Cynhaliwyd nifer o ddigwyddiadau’n genedlaethol ac yn lleol i ddathlu’r achlysur.  Anogwyd canghennau i greu llyfrau lloffion yn adlewyrchu cefn gwlad: ‘Ein Pentref ym 1965’, i’w cyflwyno i gystadleuaeth oedd yn rhan o ddathliadau’r jiwbilî.  Gwnaeth 29 o ganghennau WI Morgannwg gystadlu yn y gystadleuaeth hon, oedd ar agor i bob cangen yn y sir. Aeth y tri gorau, Penmaen a Nicholston (y llyfr nawr ym meddiant Gwasanaeth Archifau Gorllewin Morgannwg), Pentyrch (cyf. DXNO12/1) a Southerndown (cyf: DXNO27/1), yn eu blaen i’r rownd derfynol Brydeinig, gydag arddangosfa’n cael ei chynnal yn Llundain.

DXNO27-1 Page 151

Gyda’r nod o fod yn gofnod parhaol o fywyd pentrefi cefn gwlad ym 1965, mae’r llyfrau lloffion yn adlewyrchu nifer o bynciau, megis daearyddiaeth, natur, adeiladau, ffasiwn, personoliaethau a bywyd pentrefol yn gyffredinol.  Ym 1967, gwnaeth Miss Madeline Elsas, Archifydd y Sir, gais i bob cangen oedd wedi creu llyfr lloffion i’w drosglwyddo er diogelwch i Swyddfa Gofnodion y Sir.  Yn fuan wedi iddynt gael eu cyflwyno, cafwyd arddangosfa ohonynt.

Mae 20 o’r llyfrau lloffion hyn ym meddiant Archifau Morgannwg, ynghyd â chofnodion eraill gan ganghennau lleol.  Mae’r llyfrau’n cynnwys mapiau a ffotograffau o bentrefi, manylion ynghylch clybiau, cymdeithasau, siopau a chyfleusterau amrywiol eraill, ac erthyglau o bapurau newydd yn ymwneud â phynciau mawr y dydd.  Mae llawer ohonyn nhw’n ceisio creu darlun o fywyd fel yr oedd ar y pryd, yn debyg iawn i gapsiwl amser, yn cynnwys manylion am ffasiwn, addurno tai a theganau poblogaidd.

Fel y gallwch ddychmygu, rhoddwyd y llyfrau at ei gilydd mewn nifer o ddulliau creadigol, gan gynnwys map wedi ei frodio ar glawr llyfr lloffion WI Cynffig (cyf.: DXNO4/1).

DXNO4-1 FrontCover

Roedd llyfr Sain Ffagan (cyf.: DXNO23/1) yn cynnwys llenni bychain wedi eu creu o ffabrig llenni, a samplau o’r carped a’r papur wal oedd wedi eu defnyddio yng nghartrefi’r aelodau yn 1965, i adlewyrchu ffasiynau’r cyfnod.

DXNO23-1 Page 48

DXNO23-1 Page 49

Mae llyfr lloffion WI Southerndown (cyf.: DXNO27/1) yn dod i ben gyda cherdd i ddarllenwyr y dyfodol, ’50 mlynedd o nawr’.  Efallai y byddai darllenwyr 2015 wedi ystyried hyn yn broffwydol iawn!

DXNO27-1 Page 149

 

Caerdydd: Prifddinas Cymru, 1955

Derbyniodd Caerdydd ei Siarter Ddinesig ym 1905. Hanner canrif yn ddiweddarach, ym 1955, daeth yn Brifddinas Cymru.

Cyflwynodd Caerdydd ddeiseb i fod yn brifddinas, ond roedd cystadleuaeth ddigon ffyrnig iddi.  Daeth y gystadleuaeth bennaf o du Caernarfon, lle’r arwisgwyd y Tywysog Edward, y Brenin Edward VIII maes o law, yn Dywysog Cymru ym 1911.

Image 1

Deiseb Caerdydd (Lib/c/371)

Roedd Tyddewi, dinas gadeirlan hynaf Cymru, a’r sedd eglwysig, hefyd yn y ras.  Mynegodd Machynlleth, cartref senedd Owain Glyndŵr ym 1404 hefyd ddiddordeb, a chafwyd cais gan Aberystwyth yn pwysleisio ei safle canolog a’r ffaith bod Llyfrgell Genedlaethol Cymru eisoes yno.

Roedd atodiad hir at gais Caerdydd, yn manylu ar dystiolaeth ddiwylliannol, eglwysig, diwydiannol a barnwrol yn gefn i’r hawliad mai Caerdydd ddylai fod yn brifddinas Cymru, ac yn rhestru amryw rinweddau Caerdydd fel dinas.  Mae hefyd yn crybwyll y buddion a fyddai’n dod i dde Cymru yn sgil newidiadau oedd ar y gweill, megis Pont Hafren newydd a’r Maes Awyr Rhyngwladol oedd wedi ei gynnig ar gyfer Llandŵ.

Roedd yr atodiadau hefyd yn cynnwys manylion ynghylch data 1947, oedd yn dangos bod dros hanner poblogaeth Cymru yn byw yn Sir Forgannwg.

Image 3

Atodiadau Deiseb Caerdydd – data poblogaeth 1947 (Lib/c/371)

Tair tref oedd ar y rhestr fer yn y pendraw: Aberystwyth, Caernarfon a Chaerdydd.  Cafodd awdurdodau lleol Cymru bleidlais, a Chaerdydd aeth â hi o gryn dipyn.

Rhagofalon Cyrchoedd Awyr ym Morgannwg

Ar gyfer ail ddegawd Archifau Morgannwg, penderfynais edrych ar ein casgliad o gofnodion Rhagofalon Cyrchoedd Awyr ar gyfer Morgannwg. Sefydlwyd Gwasanaeth Wardeniaid Cyrchoedd Awyr Caerdydd ym 1939. Roedd pencadlys y Gwasanaeth ym Mharc Cathays, gyda chanolfannau rheoli lleol ar hyd a lled Morgannwg.

Roedd y Gwasanaeth Rhagofalon Cyrchoedd Awyr yn cynnwys Wardeiniaid, Adrodd a Rheoli, Negeswyr, Swyddogion Cymorth Cyntaf, Gyrwyr Ambiwlans, Gwasanaethau Achub, Dadlygru Nwy a Gwarchodwyr Tân. Cyflwynwyd cynllun Gwylwyr Tân yn Ionawr 1941, oedd â’r gwaith o gadw golwg ar rai adeiladau penodol bedair awr ar hugain y dydd, a galw ar y gwasanaethau achub pan oedd angen. Gallai menywod a dynion o bob oed fod yn wardeiniaid RhCA. Gwirfoddolwyr oedd y mwyafrif, ond roedd rhai yn cael eu talu.

Roedd gorfodi’r ‘blacowt’ yn un o ddyletswyddau’r wardeiniaid RhCA. Cafodd rhai ohonyn nhw enw gwael am ymyrryd a busnesu yn sgil hyn. Pwy sy’n cofio’r Warden RhCA Hodges yn gweiddi ‘Put that light out!’ yn Dad’s Army?

Mae’r cofnod hwn o Ganolfan Reoli’r Barri [DARP/2/2] yn cofnodi cwyn am olau’n dangos:

DARP-2-2-2ndAug-1942 web

Roedd dyletswyddau eraill y Warden RhCA yn cynnwys seinio’r seiren cyrch awyr, helpu pobl i’r lloches cyrch awyr agosaf, dosbarthu masgiau nwy a gwylio am fomiau’n disgyn yn eu hardal. Roedd cryn ddefnydd ar y llyfryn 250 ARP Questions Answered [DARP/3/24].

DARP-3-24-web

Roedd disgwyl i wardeiniaid rhan amser fod ar ddyletswydd dair noson yr wythnos, ond roedd hyn yn cynyddu’n fawr pan oedd y bomio ddwysaf. Fel y gwelir o’r cofnod isod [DARP/1/10], roedd wardeiniaid ar ddyletswydd weithiau’n cwyno am amodau’r ystafell reoli. Roedd cyflwr y cwpanau’n peri gofid fe ymddengys, gydag un warden yn ymateb:

What would you like? Fire watching at the Ritz??!

DARP-1-10-8thAug-1941-cups v2 web

Mae’r cofnod canlynol o lyfr log Canolfan Reoli Pontypridd ar 25 Ebrill 1943 [DARP/13/9] yn adrodd am grater 5 troedfedd wrth 2 droedfedd a hanner o ddyfnder ger Fferm Fforest Uchaf ar Fynydd y Graig. Bu’r warden RhCA mewn cysylltiad â heddlu Pontypridd a Llantrisant, yn ogystal â’r Ganolfan Reoli, i sicrhau bod y bom wedi ffrwydro.

DARP-13-9-25thApril-1943 web

Byddai wardeiniaid RhCA yn cael y newyddion diweddaraf am newidiadau yn nhactegau’r gelyn ac roedd disgwyl iddyn nhw hefyd adrodd gwybodaeth yn ôl o lawr gwlad. Mae’r neges ganlynol o 15 Mehefin 1943 [DARP/13/9] yn disgrifio sut mae’r gelyn wedi dechrau gollwng bomiau gwrth-bersonél ar ôl gollwng bomiau tân er mwyn amharu ar ymdrechion i ymladd tanau.

DARP-13-9-15thJune-1943 web

Roedd wardeiniaid RhCA hefyd yn cymryd rhan mewn driliau ac ymarferion rheolaidd. Cynhaliwyd ymarferiad o’r fath ar 19 Hydref 1941 [DARP/1/7]:

Enemy cars discharging soldiers at Caegwyn Road, Manor Way Crossing…

DARP-1-7-19thOct-1941-exercise web

Pan oedd y Blitz yn ei anterth, roedd tua 27,000 o bobl yn gwasanaethu’n llawn amser i’r gwasanaeth Amddiffyn Sifil, ond erbyn diwedd 1943 roedd y nifer wedi gostwng i ryw 70,000. Yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd 1.5 miliwn o bobl gyda’r RhCA/Gwasanaeth Amddiffyn Sifil. Cafodd y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil ei ddileu yn y pen draw tuag at ddiwedd y rhyfel, ar ôl Diwrnod VE.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion, Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Dyddiadur Joan Mark o Gaerdydd, Nyrs, 1939

Derbyniodd Archifau Morgannwg ddyddiadur yn ddiweddar, wedi ei ysgrifennu gan Joan Mark o Gaerdydd ym 1939, y flwyddyn y sefydlwyd Archifdy Morgannwg – Archifau Morgannwg erbyn heddiw.

Joan as nurse

Joan Mark yn ei gwisg nyrs

Cafodd Joan ei geni ym 1921 a chafodd ei haddysg yn Ysgol Howell’s. Dechreuodd ysgrifennu ei dyddiadur pan oedd hi’n 17 oed, yn cofnodi ei gwaith fel nyrs dan hyfforddiant yn Ysbyty Orthopedig Tywysog Cymru yng Nghaerdydd. Roedd talebau ar gyfer rhoddion am ddim megis crisialau barlys lemwn, moddion diffyg traul a phowdwr talc fioledau Dyfnaint yn cael eu rhoi gyda’r ‘Boots Scribbling Diary’.

Mae cofnodion Joan am ei bywyd gwaith yn hynod ddiddorol, gyda’r Rhyfel ar dorri yn gefndir iddynt, rhyfel a gychwynnodd ym mis Medi y flwyddyn honno.  Mae’n dweud sut y bu ar ei thraed drwy’r dydd, …bron â chysgu ar fy nhraed, yn un o’i chofnodion.  Roedd yn rhaid iddi fyw mewn ystafelloedd yn yr ysbyty pan oedd hi ar ddyletswydd, ac roedd yn sôn yn aml am gleifion yn canu eu clychau; clychau, clychau, clychau ysgrifenna.

Bells

Roedd Joan yn mwynhau gweithio ar ward y plant.

Prince of Wales Hospital

Staff a chleifion Ysbyty Tywysog Cymru, 1930au – mae Joan yn sefyll, y 3ydd o’r chwith

Mae’n sôn am glefydau fel y dwymyn goch, brech yr ieir a diptheria.  Pan oedd hi’n helpu yng nghlinig y babanod, ysgrifennodd:

All sorts of babies came. We had to scrape the dirt off some before we could see their little faces.

Babies clinic

Roedd yn rhaid iddi hefyd chwilio am lau pen ac ar un achlysur, gwelodd fod sawl plentyn yn ‘fyw’ gyda llau a bu’n rhaid iddi drio cael gwared arnyn nhw gyda sebon Derbac a Dettol cyn i Brif Weinyddes y Ward ddychwelyd.

Roedd disgwyl i Joan hefyd olchi dillad a chynfasau, trwsio napcynnau a thorri milltiroedd ar filltiroedd o we a gwlân ar gyfer rhwymynnau.  Ar ei diwrnodau i ffwrdd o’r gwaith byddai’n mynd i ddarlithoedd ac yn sefyll profion.  Ar un adeg, fe gwympodd i gysgu tra’n ceisio paratoi at brawf.

Roedd yn poeni’n gyson am brinder staff yn yr ysbyty:

I hope we shall get some more staff soon …[the staff were] all shouting and bawling at me.  They seem to think I can produce mattresses, plaster knives and clean counterpaynes out of the air.

Roedd y Metron a’r Brif Weinyddes yn rheoli’n llym, a gallai nyrsys golli eu diwrnodau i ffwrdd am gamweddau megis methu â rhoi gwybod am olau oedd wedi torri neu gael ystafell wely anniben. Ym mis Mawrth, fe gawson nhw gapiau newydd i’w gwisgo:

New caps

We all had new caps given us this morning. They are all terrible and show all our hair at the back.  Matron told me to put mine in curlers, but I shan’t even if I’m the only one left with straight hair.

Nid gwaith oedd holl fywyd Joan. Mae’n cofnodi ymweliadau â’i theulu a’i bywyd cymdeithasol: tripiau i Ynys y Barri, siopa yn Woolworths, gwrando ar y radio, tripiau rheolaidd i’r sinema, cerdded ym Mharc y Rhath ac ymweld â Chapel Star Street a Chapel Methodistaidd y Rhath ar ddyddiau Sul. Ym mis Ionawr 1939, cynhaliwyd dawns flynyddol morynion yr ysbyty, pan oedd rhaid i’r nyrsys weini arnyn nhw a chymhennu ar ôl y ddawns:

…we were allowed to dance with each other as well at the end, but were told not to take the maids’ men.

Methodd Joan y cinio a’r ddawns oedd wedi eu trefnu ar gyfer y nyrsys:

…so we held a dance on our own in the bedroom with the wireless and gas-fire in full blast and lemonade and biscuits as refreshments.

Staff dance

Roedd hi ar ddyletswydd ar Ddydd Nadolig ac fe gafodd anrhegion oddi wrth y Metron a nyrsys eraill. Daeth band i’r ysbyty am 7.30am ac fe ddawnsiodd y rhan fwyaf o’r nyrsys. Bu Joan yn chwarae gyda phlant y ward, a daeth côr i ganu carolau, cyn i’r cinio Nadolig gael ei weini am 7 y nos.

O fis Awst ymlaen, mae cymylau Rhyfel yn llenwi ei dyddiadur. Ar 24 Awst, ysgrifennodd Joan:

Everyone seems to think there is going to be a war.

War 24 Aug

Deuddydd yn ddiweddarach, dywed:

They are making our Out Patients Department into a Decontamination Centre and pasting black paper over the windows of the Hospital. The International Situation seems pretty serious but I don’t think there will be a war.

Roedd Joan i fod i gymryd gwyliau:

Sister Blake says I may have my holidays but must come back if War is Declared.

Ar 1 Medi, mae’n cofnodi bod yr Almaen wedi dechrau bomio Gwlad Pwyl a’i bod wedi mynd ar drip i’r traeth lle cyfarfu â …dau blentyn annwyl ar ffo o’r Almaen.  Roedd Joan ar ei gwyliau pan gyhoeddwyd Rhyfel ar 3 Medi, ac ysgrifenna ar y diwrnod hwnnw bod yr Almaenwyr wedi gollwng torpido ar long Brydeinig (yr SS Athena oedd hi). Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, mae Joan yn teithio i Nottingham ac yn helpu ei hewythr i dywyllu’r ffenestri.  Cafodd anhawster yn dychwelyd i Gaerdydd gan fod y trenau i gyd wedi eu hatal, am eu bod yn cael eu defnyddio i gludo milwyr.

Roedd paratoadau yn eu hanterth pan ddychwelodd i’r gwaith yr wythnos ganlynol.  Dim ond wyth o gleifion oedd yn yr ysbyty, ac o hynny ymlaen byddent yn cadw hanner yr ysbyty’n wag er mwyn gallu derbyn milwyr oedd wedi eu hanafu os byddai angen.  Bu’n rhaid i Joan baratoi 48 o welyau ar eu cyfer mewn un diwrnod. Rhoddodd Gweinyddes y ward gyngor i’r nyrsys:

Bomb

If a bomb falls on the Hospital – don’t rush into the flames or make martyrs of yourselves. Get under the beds and the quicker the better.

Roedd y Metron yn poeni:

…because the Russians have entered Poland

Dywedodd Gweinyddes y Ward:

What does it matter as long as they don’t enter the Prince of Wales’ Hospital

Russians

Wrth i’r dyddiadur gyrraedd ei ddiwedd, mae’n adlewyrchu rhai o’r newidiadau roedd y Rhyfel wedi eu hachosi i fywyd bob dydd: cael rhybudd am ddangos gormod o olau mewn ffenestr, dosbarthu cardiau Cofrestru Cenedlaethol, mynd i gysgodfeydd cyrchoedd awyr, cydweithwraig yn dysgu sut i wau sanau ar gyfer milwyr, ac aelod o’r teulu’n mynd i ffwrdd fel faciwî.

Joan

Joan Mark o Gaerdydd

Aeth Joan yn ei blaen i gymhwyso’n nyrs ym 1943, ond yn hynod drist bu farw mewn damwain car ym 1951. Roedd hi’n 29 oed.