The Ocean and National Magazine, 1929: Clybiau Bechgyn

Mae casgliad yr ‘Ocean and National Magazine’ yn adnodd anhygoel ar gyfer darganfod sut fath o fywyd oedd gan bobl a oedd yn byw ym maes glo De Cymru yn y 1920au a’r 1930au. Wedi ei gyhoeddi gan yr ‘Ocean Coal Company Ltd’ a’r ‘United National Collieries Ltd’, gyda chyfraniadau gan ac ar ran y gweithlu, mae’r gyfres gylchgrawn hon yn cynnwys amrywiaeth eang o erthyglau ar y diwydiant glo a’i hanes, gan gynnwys cysylltiadau diwydiannol, gweithwyr, technoleg, digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon. Mae Andrew Booth, un o’n gwirfoddolwyr, yn ddiweddar wedi cwblhau mynegeio’r casgliad gwych hwn. Dyma’r ail mewn cyfres o erthyglau blog lle mae Andrew yn tynnu sylw at storïau o gylchgronau’r ‘Ocean and National Magazine’.

**********

d1400-9-3-9 page 287

d1400-9-2-6 page 167

Mae darpariaeth lles, cymdeithas a diwylliant yn themâu allweddol yn y cylchgronau. Trwy holl rifynnau 1929, tanlinellwyd y thema hon trwy gyfrwng y drafodaeth ar y Clybiau Bechgyn a oedd yn gysylltiedig â’r Ocean Area Recreation Union. Holodd y Cyrnol R.B. Campbell beth oedd yn digwydd i fechgyn 14 i 18 oed unwaith iddynt orffen eu shifft yn y gwaith (roedd yn adeg pan allai plant adael yr ysgol yn iau na heddiw), os oedden nhw’n gweithio o gwbl …gan fod diweithdra yn rhemp. Nododd Campbell mai dim ond 1 o bob 5 a berthynai i sefydliad bechgyn, e.e. Clwb Bechgyn, Sgowtiaid neu’r Brigadau Bechgyn. Arweiniodd yr erthygl yma at gyfres o ddarnau yn trafod swyddogaeth a llwyddiant clybiau bechgyn yn y cymunedau glofaol.

d1400-9-2-1 page 11

Ym mis Mawrth, cododd awdur anhysbys drywydd y pwnc hwn, gan edrych ar ddiddordebau, a sut y gallai Clybiau Bechgyn eu defnyddio er budd eu haelodau. Roedd enghreifftiau o ddiddordebau yn cynnwys gwaith coed, gwaith metel, cerfio, paentio, modelu, ffotograffiaeth, garddio, astudiaethau natur, creu rhwydi a chasglu stampiau.

Ym mis Mai, tynnodd T. Jacob Jones sylw at sefydlu nifer o glybiau bechgyn mewn cyfnod byr o amser yn ardal yr Ocean. Tra’n gweld agweddau cadarnhaol ei glwb lleol, yn enwedig fod nifer o weithgareddau a’r llyfrgell wedi eu cynnal yn llwyddiannus, roedd yn awyddus i wybod a oedd meysydd eraill a redwyd gan yr Ocean yn profi llwyddiant tebyg. Un o’i brif bryderon am y clwb oedd diffyg gweithgareddau nad oedd yn ymwneud â chwaraeon, megis drama, cerddoriaeth, trafod, hobïau, darllen a cherdded. Roedd hefyd yn teimlo fod y clybiau:

…in danger of being isolated from the village life – the Church, the School, and the Social Unit.

Ym mis Mehefin, gofynnwyd i Ap Nathan gyhoeddi ei feirniadaeth ‘ddi-flewyn-ar-dafod’ ar y Clybiau Bechgyn. Gan ategu beirniadaeth T. Jacob Jones, ysgrifennodd fod mwy o bwyslais yn cael ei osod ar gemau a chwaraeon a dim digon ar ddiwylliant. Fodd bynnag, yn wahanol i Jones, roedd Ap Nathan yn gweld rhan crefydd mewn sefydliadau o’r fath yn ddadleuol. O fewn ei erthygl, pwysleisiodd Ap Nathan fod y math o arweinydd ar y grwpiau hyn yn allweddol, gan ddatgan:

…what is really needed is not an able administrator or organiser, but a great lover of boys.

Gwelwyd arian hefyd fel mater wrth ystyried llwyddiant y clybiau bechgyn, gyda’r Parchedig D.L. Rees yn trafod y pwnc yn rhifyn mis Gorffennaf. Unwaith eto cyfeirir at weithgareddau diwylliannol, fodd bynnag mae Rees yn cyfeirio at Glwb a oedd wedi ceisio trefnu garddio a theithiau crwydro. Ond doedden nhw ddim yn boblogaidd ac fe gawsant eu gollwng. Fodd bynnag, rhaid bod peth llwyddiant wedi’i gael wrth drefnu digwyddiadau diwylliannol, achos ym mis Medi cyhoeddodd y cylchgrawn ganlyniadau cystadleuaeth ddrama, gyda chystadleuwyr o Dreorci, Wattstown, Treharris a Nant-y-moel.

d1400-9-2-10 page 295

d1400-9-2-10 page 296

Ym mis Hydref cynlluniodd y cylchgrawn gyfres o gystadlaethau ar gyfer gaeaf 1929-30, wedi ei rhannu yn gategorïau Diddordebau, a oedd yn cynnwys Gwaith Llaw, Arlunio, Darllen, Traethodau, Adrodd Straeon a Llefaru, a Drama, a oedd yn cynnwys cynhyrchu drama.

Andrew Booth, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Advertisements

The Ocean and National Magazine, 1928: Yr Eisteddfod yn Nhreorci

Mae casgliad yr ‘Ocean and National Magazine’ yn adnodd anhygoel ar gyfer darganfod sut fath o fywyd oedd gan bobl a oedd yn byw ym maes glo De Cymru yn y 1920au a’r 1930au. Wedi ei gyhoeddi gan yr ‘Ocean Coal Company Ltd’ a’r ‘United National Collieries Ltd’, gyda chyfraniadau gan ac ar ran y gweithlu, mae’r gyfres gylchgrawn hon yn cynnwys amrywiaeth eang o erthyglau ar y diwydiant glo a’i hanes, gan gynnwys cysylltiadau diwydiannol, gweithwyr, technoleg, digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon. Mae Andrew Booth, un o’n gwirfoddolwyr, yn ddiweddar wedi cwblhau mynegeio’r casgliad gwych hwn. Dyma’r gyntaf mewn cyfres o erthyglau blog lle mae Andrew yn tynnu sylw at storïau o gylchgronau’r ‘Ocean and National Magazine’.

1. preparations for the national at treorchy

Paratoadau ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhreorci, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Yn ystod haf 1928, cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhreorci, y tro cyntaf iddi gael ei chynnal yn y Rhondda. Neilltuodd yr ‘Ocean and National Magazine’ rifyn Awst 1928 i’r digwyddiad, gyda’r cyfranwyr yn trafod yr ŵyl a’u hoff agweddau ar y digwyddiad a oedd ar fin cael ei gynnal.

2. general view of treorchy

Golygfa gyffredinol Treorci, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Mae cerddoriaeth yn rhan allweddol o’r Eisteddfod, ac ysgrifennodd Humphrey G. Prosser ei fod yn edrych ymlaen at ddydd Llun yr ŵyl a fyddai yn:

…inaugurated with massed music in excelsis, for it is the day devoted to the interests of the blaring trumpet and booming drum!…and the air will be heavy with harmony from dawn till dusk!

Roedd y drafodaeth am gerddoriaeth yn cwmpasu’r corau, gyda llawer o sylw yn cael ei roi i wisgoedd y corau merched. Nododd Cadeirydd y Canu Corawl, R.R. Williams, mai’r prif bryder oedd hyd llewys ffrogiau’r menywod. Penderfynwyd y byddai’r rhan fwyaf o fenywod yn gwisgo llewys hir, a bod y rhai oedd yn gwisgo llewys byr:

…are only probationers …and are making valiant efforts to merit confidence so as to be accepted as full members and thereby be entitled to wear long sleeves.

3. treorchy eisteddfod staff

Prif Swyddogion yr Eisteddfod a Gohebwyr Arbennig, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Mae addysg yn bwnc sy’n ymddangos yn aml yn erthyglau’r ‘Ocean and National Magazine’ ac yma yn rhifyn arbennig yr Eisteddfod mae H. Willow yn ysgrifennu erthygl yn trafod hanfod addysg. Wrth drafod addysg mewn perthynas â’r Eisteddfod, mae Willow yn ysgrifennu y gellid dweud bod y … pwrpas addysgol y tu ôl iddi yn ei gwneud yn unigryw. Mae’n mynd yn ei flaen i wneud y pwynt bod defnyddio drama fel offeryn wrth addysgu iaith o … werth aruthrol, ac yn nodi bod yr Eisteddfod yn talu …swm mawr  yn nhermau gwobrau i wahanol fathau o awduron a grwpiau oedran.

4. scenes at the proclamation ceremony

Lluniau yn ystod y Seremoni Gyhoeddi, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Yn y flwyddyn arbennig hon, roedd Adran Gelf a Chrefft yr Eisteddfod hefyd wedi ychwanegu gwyddoniaeth at ei chylch gwaith. Cyfeiria Llewellyn Evans, Ysgrifennydd Anrhydeddus yr Adran Gelf, Crefft a Gwyddoniaeth yn benodol at ychwanegu’r adran Wyddoniaeth oherwydd y lleoliad, gan gyfaddef ei fod yn label eang, gan ei fod yn ymwneud yn bennaf â mwyngloddio, daeareg a daearyddiaeth leol, yn ogystal â’r crefftau sy’n gysylltiedig â’r diwydiant glo.

Roedd awduron eraill yn ymddiddori yn y modd y gellid cadw’r iaith Gymraeg, a’r diwylliant a’r traddodiadau Cymreig yn fyw y tu allan i’r Eisteddfod. Mae un cyfrannwr penodol yn trafod Urdd Gobaith Cymru, y gymdeithas lle mai bwriad y Parchedig T. Alban Davies oedd … ei adeiladu fel amddiffynnydd parhaol i’r iaith Gymraeg ac o draddodiad a diwylliant Cymreig. Gyda phob rhifyn yn cynnwys o leiaf un erthygl wedi’i hysgrifennu yn Gymraeg, bu golygyddion yr ‘Ocean and National Magazine’ yn hyrwyddo’r Gymraeg, nid yn unig yn rhifyn arbennig yr Eisteddfod ond yn y cyhoeddiad drwyddo draw.

Andrew Booth, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Pobl yn erbyn Cynnydd: Y Cyfnod Rhwng y Glo a’r Olew ym Mhrydain

Ar ddechrau’r 20fed ganrif, Prydain oedd prif bŵer diwydiannol y byd. Dyna oedd y bobl gyntaf i fabwysiadu’r diwydiant gan ddal grym dros ymerodraeth fyd-eang a’r fasnach ledled y byd.  Wrth i foneddigion sefydlu’r trefedigaethau hyn a lledaenu dylanwad Prydain, ffynhonnell wirioneddol ‘pŵer y wlad’ oedd ei phyllau glo, a oedd yn cynhyrchu 257 miliwn o dunelli o lo’r flwyddyn ar eu gorau.  Glo oedd tanwydd ei llongau masnachol ar draws y byd, glo roddodd fywyd i galonnau’r peiriannau mewn ffatrïoedd, a phŵer i’r llongau rhyfel mawr ei llynges.

Fodd bynnag, daeth tanwydd newydd i’r brig, un a fyddai’n gweddnewid Prydain a’r byd am byth; olew, yr aur du newydd. Byddai’n gwneud llynges Prydain yn gryfach nag erioed, ond hefyd yn fwy agored i niwed, gan ei harwain at ddibyniaeth ar wledydd tramor am ei thanwydd gan nad oedd digon o gronfeydd olew ar diroedd a reoleiddiwyd gan Brydain. Rhoddodd y Capten Bernard Acworth rybudd yn erbyn ‘dibyniaeth ar olew’ y wlad mewn araith yng Nghlwb Busnes Caerdydd ac arweiniodd hyn at lu o ddarnau yn y Western Mail yn rhoi barn ar ddefnydd olew yn hytrach na glo ar gyfer y llynges.

dcomc287---web

Mae’r casgliad swmpus yn Archifau Morgannwg yn cynnig golwg ar yr adeg allweddol hon yn hanes diwydiannol Cymru. Drwy’r cyfrolau o ddarnau papurau newydd, gallwn ni ddarganfod gwahanol feddyliau a barn ar y mater o’r cyfnod hwnnw. Mae un o’r cyfrolau hynny yn dangos, ymhlith llawer o bynciau eraill, y drafodaeth o amgylch y newid o lo i olew a hydrogenu.

dncb-15-6-18---web

Mae papurau eraill, megis llyfr cofnodion y Pwyllgor Ymchwilio i Lo, yn trafod cynlluniau ar gyfer gweithgynhyrchu olew o’r glo yn ne Cymru, gan ganolbwyntio yn bennaf ar ddichonolrwydd ac ymarferoldeb o greu ffatrïoedd i ddefnyddio dulliau hydrogenu a charboneiddio i gynhyrchu olew ysgafn (e.e. petrol) ac olew trwm (olew crai).

didc-11 pg2---web

Fodd bynnag ni ddwynodd hyn ffrwyth, oherwydd cymhlethdodau a phrisiau uchel y prosesau.

Y newid fwyaf fodd bynnag, fyddai i fywydau y cannoedd a miloedd o lowyr a fyddai’n mynd yn ddi-waith er lles y cynnydd, yn bygwth i ddileu cannoedd o gymunedau bach ond cryf sydd wedi sicrhau’r glo i’r genedl ers cenedlaethau. Efallai gan ystyried hyn, siaradodd cyfranwyr at y cyhoeddiad poblogaidd ym maes glo, Ocean and National Magazine, am y mater hwnnw nifer o weithiau hefyd, ac roedd erthyglau yn cadw’n gyfredol â’r ddadl, gan barhau i hyrwyddo’r diwydiant glo bob amser.

4. d1400-9-7-3 web ready

Ar ôl 1914, dechreuodd y cynhyrchiad glo ostwng, yn raddol yn gyntaf, ond gan leihau yn flynyddol bron. Er bod y gorsafoedd pŵer yn dal i gymryd glo, ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, dechreuodd un o gwsmeriaid mwyaf y pyllau glo ymadael a dilynodd eraill yn fuan wrth i longau ar draws y byd ymuno â’r newid. Drwy ddogfennau’r Archifau, rydym yn gallu cofnodi y newidiadau hyn a gweld ymateb y bobl a sut gwnaethant addasu i’r bygythiad newydd hwn.

Adam Latchford, Hyfforddai

Y Diwrnod pan chwaraeodd Aladin ar Barc yr Arfau

Gwelwyd digwyddiad a hanner ar Barc yr Arfau Caerdydd bron i 130 mlynedd yn ôl, ddydd Iau 23 Ionawr 1889, pan aeth XV Aladin i’r cae i herio XV Dick Whittington. Gyda’r Athro Hud a lledrith o Tseina, Abanazar, yn gefnwr a Widow Twankey a’r Ymerawdwr Congou yn y pac, roedd tîm Aladin, a ffurfiwyd o gast pantomeim y Theatre Royal, yn gyfuniad grymus. Arweiniwyd XV Dick Whittington, a gynrychiolai Theatr y Grand, gan Idle Jack, ac yn ôl y sôn aeth 16 chwaraewr i’r cae – 15 a’r gath efallai. Adroddodd y South Wales Daily News y cefnogwyd y ddau dîm gan “dorf wych” a oedd yn cynnwys cast llawn y ddwy theatr. Seren y prynhawn oedd Mr Luke Forster neu Abanazar. Nid yw’r adroddiad yn datgelu a ddefnyddiodd ei rymoedd hud a lledrith ai peidio ond, trwy ei ymdrechion, tîm Aladin a orfu…o un cais a 4 minor i ddim. Ond doedd Mr E W Colman, sef Idle Jack Theatr y Grand ddim am aros yn y cysgodion gan iddo gael ei gario ar ysgwyddau’r cefnogwyr i ddathlu …rhediad y gêm o’i linell 25 ei hun i linell 25 y Royal.

Y tu hwnt i’r miri, roedd hyn yn fater difrifol wrth i’r ddwy theatr ymgiprys i ddenu’r torfeydd a oedd yn heidio i Gaerdydd bob nos i fynychu’r pantomeimiau. Wedi eu cadw yn Archifau Morgannwg y mae casgliad o daflenni hyrwyddo’r perfformiadau pantomeim yn y Theatre Royal.

rsz_d452-3-18

Wedi ei leoli ar gornel Stryd Wood a Heol yr Eglwys Fair, safle a feddiannwyd yn ddiweddarach gan Theatr Tywysog Cymru, adeiladwyd y Theatre Royal ym 1878. Yn ei ddydd fe ddaliai 2000 o bobl mewn awditoriwm o felfed coch moethus. Aladin a’i Lamp Hudol oedd yr wythfed pantomeim i gael ei lwyfannu yn y theatr. Trwy gyfrwng yr amryw daflenni hyrwyddo a gynhyrchwyd ar gyfer y cynhyrchiad, o fis Rhagfyr 1888 hyd fis Chwefror 1889, gallwn weld ei fod yn un o gynyrchiadau mwyaf a helaethaf y flwyddyn. Mewn ymdrech i ddenu’r torfeydd rhoes y taflenni hyrwyddo fanylion am y cast a chrynodeb o bob golygfa gyda manylion y gosodiadau a’r perfformiadau oedd i’w gweld. Gwnaed pob ymdrech i lenwi’r theatr nos ar ôl nos, gyda threnau arbennig wedi eu trefnu o Abertawe, Merthyr a Rhymni gyda thocynnau gostyngedig ar gyfer y rheiny oedd yn prynu tocynnau theatr yn yr orsaf cyn camu i’r trên.

rsz_d452-3-20

Gyda phennawd fel …pantomeim godidocaf Cymru, roedd deuddeg golygfa yn Aladin a’i Lamp Hudol, pob un â’i olygfeydd addurnedig yn portreadu strydoedd a marchnadoedd Tseina, Ogof Aladin, y Palas Hedegog a Chartref y Sphinx. Yn yr adolygiad a gyhoeddwyd yn y papurau lleol disgrifiwyd yr olygfa yn Neuaddau Alhambra fel y piece de resistance. Roedd i bob golygfa ei phrif act ac yn Neuaddau Alhambra arweiniwyd yr olygfa gan y Chwiorydd Wallace, Fannie, Emmie a Nellie …a’u caneuon a’u dawnsfeydd arbennig. Cawsant gefnogaeth gan y ddau gomedïwr Sawyer ac Ellis (a ddisgrifiwyd fel dawnswyr esgidiau mawr anhygoel) fel dau heddwas …a lwyddai i sicrhau bod y gynulleidfa yn ei dyblau. Os nad oedd hynny’n ddigon, deuai’r olygfa i’w therfyn gyda ‘Baled Hardd y Gwyfynod’ a berfformiwyd gan chwedeg o ddawnswyr – un o dri bale a lwyfannwyd yn ystod y perfformiad. Sêr y pantomeim oedd Miss Howe Carewe, a ddisgrifiwyd fel …Aladin hynod gyfareddol, a Miss Marie Clavering fel y Dywysoges. Cefnogwyd hwy gan Luke Forster a Frank Irish fel Abanazar a Widow Twankey. Dim ond cyfran fechan o’r actorion oedd y prif rai gyda’r taflenni hyrwyddo yn nodi cast o 30 o actorion ynghyd â rhannau ychwanegol a dawnswyr.

Mae yna wyth taflen hyrwyddo ar gyfer Aladin a’i Lamp Hudol yn Archifau Morgannwg ac maent yn dangos y modd yr addaswyd y pantomeim a’i newid yn ystod ei rediad o ddau fis. Y nod oedd apelio i bob oed ac adnewyddu’r actau, y caneuon a’r dawnsfeydd fel y byddai pobl yn dod yn eu holau drachefn a thrachefn. Er enghraifft, erbyn diwedd Ionawr roedd criw o acrobatiaid a gêm bêl-droed wedi eu hymgorffori i’r perfformiad. Yr arfer hefyd oedd i’r prif actorion gael noson fuddiant ac mae taflenni ar gael i hysbysebu’r nosweithiau a nodwyd ym mis Ionawr ar gyfer Miss Howe Carewe ac eraill. Ond, ceir arwyddion nad oedd popeth gystal â hynny. Erbyn Ionawr mae’r taflenni hyrwyddo yn cadarnhau bod Marie Clavering wedi ei newid am Miss Florence Bankhardt a oedd wedi cyrraedd …yn syth o’r New Opera House, Chicago, i chwarae rhan y Dywysoges. Roedd arwyddion hefyd fod y comedïwyr dan bwysau i wella eu perfformiad – a chymysg oedd y canlyniad. Wrth basio sylw ar y deunydd newydd a gyflwynwyd gan Frank Irish fel Widow Twankey, roedd y South Wales Daily News yn croesawu hanes comig y gêm b͏êl-droed rhwng Caerdydd ac Abertawe ond yn llai canmoliaethus i’r cyfeiriadau at ‘Adam a’r dail ffigys’.

Y gwir plaen oedd, er bod Aladin wedi ei ganmol fel y pantomeim gorau i gael ei lwyfannu yn y Theatre Royal, bellach roedd lleoliad newydd yn ymgiprys i ddenu’r torfeydd panto sef y Grand Theatre of Varieties ar Heol y Porth. Ar ôl agor y flwyddyn flaenorol, roedd y Grand yn llwyfannu ei phantomeim cyntaf ac roedd ei pherchnogion yn daer am greu argraff. Roedd y Grand yn theatr mwy a mwy ysblennydd na’r Royal ac wedi ei disgrifio fel yr harddaf o’i fath. Roedd hefyd wedi ymrwymo i wario cyllideb fawr i’w phantomeim cyntaf, Dick Whittington a’i Gath. Ddiwedd Ionawr 1889 adroddodd y Western Mail fod miloedd o hyd yn tyrru bob nos i’r Grand, gyda llawer yn methu â chael sedd. Daeth y papur i’r casgliad hwn:

The success is due without a shadow of a doubt, to the all-round excellence of everything that goes to make up the pantomime.

Ymddengys efallai fod XV Aladin wedi ennill y gêm ar Barc yr Arfau. Fodd bynnag, er ymdrechion glew, ail ddaeth Theatr y Royal ym mrwydr y pantomeimiau 130 mlynedd yn ôl adeg y Nadolig 1888. Pwy ddwedodd ‘O na wnaethon nhw ddim!’? Mae gen i ofn fod y dystiolaeth yn awgrymu ‘O do mi wnaethon nhw’!

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Mae modd gweld taflenni hyrwyddo’r cynyrchiadau ar gyfer y Theatre Royal rhwng 1885 a 1895, gan gynnwys ‘Aladin a’i Lamp Hudol’ yn Archifau Morgannwg, cyf D452. Gellir gweld yr adroddiadau papur newydd ar-lein ar wefan Welsh Newspapers Online. Mae’r adroddiad ar gyfer y gêm ar Barc yr Arfau yn y South Wales Daily News ar 24 Ionawr 1889.

Cadw Ffotograffau ar Wydr

Mae casgliad y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn Archifau Morgannwg yn cynnwys tua 4000 o blatiau gwydr negatif, sy’n dogfennu cloddio am lo yn Ne Cymru.  Mae’r platiau gwydr hyn yn dangos ystod o bynciau yn ymwneud â bywyd y lofa, uwchlaw‘r ddaear ac oddi tani.  Gan fod platiau gwydr yn cynnig mwy o sefydlogrwydd dimensiynol o’u cymharu â chynheiliaid plastig, maent yn aml i’w gweld mewn casgliadau mawr diwydiannol sy’n cynnwys llawer o ddelweddaeth dechnegol ac atgynyrchiadau o fapiau a chynlluniau.

Er bod y cynheiliaid yn cynnig mwy o sefydlogrwydd cemegol na’u cyfatebwyr seliwlos nitrad ac asetad, mae gwydr yn dod â’i broblemau ei hun.  Gall y gwydr ddirywio, yn enwedig gwydr hŷn, am ei fod yn cynnwys cyfrannau sy’n sensitif i ddŵr sy’n gallu gollwng mewn amgylcheddau oriog a microhinsoddau caeedig.  Yn ogystal a difrodi’r gwydr, gall y broses ddirywio hon hefyd effeithio ar yr emylsiwn ffotograffig.

figure 5

Enghraifft o emylsiwn sydd wedi dirywio

Y prif broblemau sy’n effeithio ar y negatifau plât gwydr yng nghasgliad y  Bwrdd Glo yw platiau wedi torri ac emylsiwn wedi difrodi.  Rhoddwyd amgaeadau newydd ar y platiau a dorrwyd sy’n clustogi a gwahanu’r teilchion gwydr a chynnig posibilrwydd o driniaeth bellach yn y dyfodol.  Rhaid atgyweirio’r platiau sydd ag emylsiwn wedi ei ddifrodi cyn y gellir eu digideiddio, eu hamgáu o’r newydd a’u gweld gan y cyhoedd, gan wneud eu cadwraeth yn flaenoriaeth o bwys.

Ym mis Hydref cynhaliodd Oriel Gelf Ontario yn Nhoronto weithdy ar gadw ffotograffau ar wydr, yr aeth y gwarchodwr project Stephanie Jamieson iddo, diolch i gyfraniadau hael gan Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru, Sefydliad y Gweithwyr Brethyn ac Ymddiriedolaeth Anna Plowden.  Cynhaliwyd y cwrs tridiau yma gan Katherine Whitman, Gwarchodwr Ffotograffau yn Oriel Gelf Ontario a Greg Hill, Uwch Warchodwr Deunyddiau Archif a Ffotograffau yn Sefydliad Cadwraeth Canada.  Dechreuodd y cwrs gyda diwrnod o ddarlithoedd ar gemeg a natur gwydr, hanes ffotograffiaeth ar wydr ac adnabod technegau a deunyddiau.  Rh oddwyd sgyrsiau gan Stephen Koob, Pennaeth Cadw ar Wydr yn Amgueddfa Corning; Sophie Hackett, Curadur Ffotograffiaeth yn Oriel Gelf Ontario a Katherine Whitman.

Canolbwyntiodd yr ail ddiwrnod ar addysgu technegau trwsio ac argymhellion storio.  Roedd amser hefyd i drafod manylion casgliadau unigol a rhannu profiadau o weithio gyda’r math hwn o ddeunydd.

Ar y diwrnod olaf, cafodd mynychwyr y gweithdy gyfle i roi cynnig ar y technegau a ddysgwyd ganddynt yn stiwdio gadwraeth yr Oriel.  Roedd hyn yn golygu trwsio platiau gwydr oedd wedi torri a sadio emylsiwn.  Roedd un dull o drwsio’n defnyddio cwyr gludiog i ddal y darnau mân o wydr yn eu lle tra’n ei roi at ei gilydd yn fertigol mewn feis.  Rhoddwyd glud wedyn ar y toriad gan ddefnyddio darn o wlân dur ar ffon.

trying the vertical assembley method

Rhoi cynnig ar y dull cydosod fertigol

Er mwyn sadio’r emylsiwn a ddifrodwyd, gosodwyd lleithder dan reolaeth i’r fflochiau oedd yn codi er mwyn ymlacio’r gelatin cyn brwsio glud ar i’r gwydr oddi tanodd.  Ychwanegwyd pwysau ysgafn â phlygwr asgwrn wedyn drwy bondina a gadawyd i’r ffloch sychu dan bwysau.

Roedd y gweithdy hwn yn hynod berthnasol i’r ystyriaethau cadwraeth sydd i’w cael yng nghasgliad y Bwrdd Glo yn Archifau Morgannwg.  Y cam nesaf fydd i brofi a pherffeithio’r technegau trwsio hyn cyn dechrau gweithio ar y platiau gwydr negatif a ddifrodwyd.

Stephanie Jamieson, Atgyweiriwr Prosiect Glamorgan’s Blood

AP CF logos

 

‘Bu farw’r dynion hyn dros eu gwlad’: Cofeb Ryfel Penarth, Tachwedd 1924

Ymhlith y cofnodion yn Archifau Morgannwg mae rhaglen a argraffwyd ar gyfer seremoni a gynhaliwyd ar 11 Tachwedd 1924 i ddadorchuddio’r Gofeb Ryfel yng Ngerddi Alexandra, Penarth.

20181207_082427_resized

Gellir gweld y gofeb ar dudalen flaen y rhaglen gyda’r arysgrif ‘Er cof am wŷr Penarth a fu farw dros eu gwlad yn y Rhyfel Mawr 1914-18’. Roedd y dyddiad a ddewiswyd ar gyfer y seremoni yn symbolaidd am ei fod yn nodi chwe blynedd ers arwyddo’r Cadoediad a roes ddiwedd ar yr ymladd yn y Rhyfel Mawr – y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ar gyfer cenedlaethau diweddar, mae Diwrnod y Cofio, ar 11 Tachwedd, wedi bod yn nodwedd ar fywyd ym mhob pentref a thref ar hyd a lled y wlad bron a bod. Mae’n nodi arwyddo’r Cadoediad a roes ddiwedd ar y Rhyfel Mawr ym 1918 a’r rheiny a fu farw mewn dau Ryfel Byd a chyrchoedd diweddarach. Fodd bynnag, ym 1924, i ryw raddau, roedd yn ddatblygiad newydd a nodwyd am y chweched tro yn unig. Collodd dros 700,000 o ddynion a merched y lluoedd Prydeinig eu bywydau yn y Rhyfel Mawr a chladdwyd y mwyafrif ohonyn nhw dros y dŵr, o Fflandrys i Galipoli i Balesteina. O gymharu hyn a rhyfeloedd a fu cyn hynny, roedd y colledion yn anferthol ac arweiniodd hynny at alw i gael diwrnod coffa cenedlaethol. Cymaint oedd cryfder teimladau pobl fel bod papurau newydd ym 1924, chwe blynedd wedi diwedd yr ymladd, yn adrodd bod unigolion mewn sawl tref wedi eu harestio a’u dwyn i’r ddalfa am beidio â nodi’r ddwy funud o dawelwch ar 11 Tachwedd.

Er bod cyrchoedd blaenorol, gan gynnwys Rhyfel Crimea a Rhyfel De Affrica, wedi eu coffáu drwy godi nifer bychan o gofebion, roedd y Rhyfel Mawr yn wahanol am iddo gyffwrdd â bron pob cymuned drwy’r deyrnas. Roedd pob cymuned felly yn awyddus i ganfod modd priodol i nodi’r cyfraniadau a wnaed gan wŷr a gwragedd lleol. Os edrychwch ar y braslun ar ddalen flaen y rhaglen fe welwch, yn y cefndir, danc milwrol. Yn y blynyddoedd wedi’r Cadoediad roedd nifer o drefi a dinasoedd wedi llwyddo i gael gafael ar offer milwrol, yn aml tanciau neu ynnau maes. Cafodd rhain eu harddangos mewn mannau cyhoeddus i ddathlu’r fuddugoliaeth ac i atgoffa am y rhai a gollodd eu bywydau yn y gwrthdaro.  Fodd bynnag, roedd codi’r Senotaff yn Whitehall, Llundain yn symboleiddio ymgyrch i greu cofeb fwy parhaol ar gyfer y meirwon. Roedd y digwyddiadau ym Mhenarth ym mis Tachwedd 1924, felly, yn rhan o symudiad cyffredinol a ymledodd drwy’r wlad i gofio a choffáu’r meirwon. Yn ardal Caerdydd yn unig y diwrnod hwnnw, roedd dwy gofeb arall yn cael eu dadorchuddio, ym Marics Caerdydd ac yn Ysbyty Brenhinol Caerdydd.

Byddai wedi bod yn ddiwrnod emosiynol iawn. Derbyniodd dau ddyn o Benarth, Richard Wain a Samuel Pearse, fedal Croes Fictoria. Ganed Wain ym Mhenarth a derbyn ei addysg yn Ysgol Gadeirlan Llandaf ac Ysgol Ramadeg Penarth. Roedd yn gapten dros dro 20 oed yn y Corfflu Tanciau pan fu farw ym 1917 ym Mrwydr Cambrai, un o’r brwydrau cyntaf lle defnyddiodd Byddin Prydain ei arf pwerus newydd. Roedd Samuel Pearse wedi gadael Penarth ac ymfudo i Awstralia yn 14 oed. Bu’n ymladd gyda lluoedd Awstralia yn Galipoli ac yn ddiweddarach yn yr Aifft a Ffrainc. Wedi arwyddo’r Cadoediad priododd yn Durham a bu’n oedi cyn dychwelyd adref am fod ei wraig yn feichiog. Dewisodd ymrestru gyda nifer o Awstraliaid yn lluoedd Byddin Prydain a oedd yn cael eu gyrru i gefnogi Byddinoedd y Gwynion yn Rhyfel Cartref Rwsia, ac fe’i lladdwyd yn yr ymladd, yng ngogledd Rwsia, ym mis Awst 1919.

Pwysleisiwyd maint y colledion gan nifer yr enwau a arysgrifwyd ar Gofeb Penarth, sef tua 307. Roedden nhw’n amlygu bod pob rhan o’r gymdeithas wedi ei chyffwrdd. Archer Windsor-Clive oedd trydydd mab Iarll Plymouth ac roedd wedi chwarae criced dros Forgannwg a Chaergrawnt. Fel swyddog yng  Ngwarchodlu Coldstream, roedd yn un o’r dynion cyntaf i gael ei yrru i Ffrainc a hefyd yn un o’r cyntaf i farw. Dim ond 23 oed ydoedd pan laddwyd ef yn ystod brwydr Mons ym mis Awst 1914, mis cyntaf y rhyfel.

Mae cofeb Penarth yn cynnwys enw gwraig, Emily Ada Pickford. Roedd Emily yn athrawes gerdd leol o Benarth ac yn arweinydd ar Gôr Merched Penarth. Roedd hi’n perthyn trwy briodas i deulu’r Pickford a oedd yn argraffwyr lleol ac a gynhyrchai y Penarth Times.  Ym mis Chwefror 1919 roedd hi yn Ffrainc gyda chriw cyngerdd yn rhoi adloniant i’r lluoedd. Bu farw wrth deithio yn ôl i Abbeville wedi cyngerdd gyda’r hwyr, pan lithrodd ei char oddi ar y ffordd i afon Somme. Erbyn 1924 roedd Cyngor Ardal Tref Penarth yn cael ei gadeirio gan Constance Maillard, y wraig gyntaf i’w hethol i’r Cyngor a chadeirydd benywaidd cyntaf y Cyngor. Fel ysgrifennydd cyntaf Cymdeithas Swffragetiaid Penarth, mae’n bosib iawn y bu Constance yn allweddol wrth sicrhau bod enw Emily wedi ei gynnwys ar y gofeb.

Mae’r rhaglen yn Archifau Morgannwg yn nodi manylion y seremoni ddadorchuddio ym 1924, ond mae cofnodion Cyngor Ardal Tref Penarth yn adrodd hanes y penderfyniad i gomisiynu a chodi’r gofeb. Bu’r cynllunio ar gyfer y gofeb ar waith am gryn amser, gyda sefydlu is-bwyllgor i’r Cyngor ym 1923. O ganlyniad, roedd y Cyngor wedi gwahodd Syr William Goscombe John i gyflwyno dyluniad ar gyfer cofeb addas. Yn wreiddiol o Dreganna yng Nghaerdydd, roedd William Goscombe John yn gerflunydd adnabyddus a oedd wedi cwblhau llawer o gofadeiliau cyhoeddus dros y wlad, gan gynnwys cerflun John Cory o flaen Neuadd y Ddinas. Roedd galw mawr am ei sgiliau i ddylunio Cofebau Rhyfel ac, yn yr un flwyddyn ag y dadorchuddiwyd Cofeb Penarth, fe ddyluniodd hefyd gofebau ar gyfer Llandaf, Caerfyrddin a’r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig yn Wrecsam. Roedd yn arwydd o bwysigrwydd y gofeb i ffi o £2,000 gael ei chytuno gan y Cyngor a fyddai, yn ôl prisiau heddiw, dros £80,000. Byddai hyn yn dyblu’r gyllideb wreiddiol a neilltuwyd ar gyfer y gofeb. Y cynllun gwreiddiol oedd gosod y gofeb gyferbyn â Penarth House, ond cytunwyd yn y pen draw y byddai safle ym Mharc Alexandra, gyda’i olygfa dros y môr, yn fwy addas. Yr unig addasiadau i ddyluniad gwreiddiol Syr William oedd i ychwanegu, ar waelod y gofeb, y geiriau ‘Bu farw’r gwŷr hyn dros eu gwlad. Ydych chi’n byw drosti.’

Doedd y seremoni ddadorchuddio ddim yn un hawdd ei threfnu. Fe’i cynlluniwyd yn wreiddiol ar gyfer mis Medi 1924 ond newidiwyd hynny’n ddiweddarach i 11 Tachwedd.  Rhaid cofio y bu seremonïau tebyg yn cael eu cynnal ar draws y wlad ond buan iawn y chwalwyd gobeithion y byddai ffigyrau blaenllaw fel y Llyngesydd Earl Beatty yn bresennol. Yn lle hynny, daeth milwyr o’r Gatrawd Gymreig, a leolwyd ym Marics Caerdydd, yno i fod yn osgordd er anrhydedd. Arweiniwyd y seremoni gan yr Aelod Seneddol lleol, y Capt Arthur Evans, a’r Parch. Hassal Hanmer, oedd ill dau wedi gwasanaethu yn y rhyfel, gyda chefnogaeth gan Gôr Cyn-Filwyr Penarth.

Rhoddwyd y dasg o ddadorchuddio’r gofeb i Mrs F Bartlett, Mrs P Fitzgerald a Mr G Hoult. Wrth sefyll ymhlith yr ASau a’r milwyr rheng roedd un ffactor a oedd yn uno’r tri ynghyd. Roedd pob un wedi colli tri mab yn y rhyfel. Roedd y gofeb wedi’i gwneud o wenithfaen wen gyda ffigwr efydd buddugoliaeth, â llawryf a chleddyf yn ei ddwylo, yn sefyll ymhen blaen cwch. Gellir gweld y rhaglen ar gyfer y seremoni ar 11 Tachwedd 1924 yn Archifau Morgannwg, cyf. DXOV3/11. Fe’i cadwyd gan Constance Maillard a’i throsglwyddo gyda’i phapurau i’r Archifau. Os ydych yn dyfalu beth ddigwyddodd i Constance, mi wnaeth hi oroesi i ddathlu ei phen-blwydd yn 100 oed ac mae gwahoddiad i’w phen-blwydd hithau hefyd wedi ei gadw yn yr Archifau (cyf.: DXFX/8).  Gellir cyrchu cofnodion Cyngor Ardal Tref Penarth hefyd yn Archifau Morgannwg, cyf. UDPE/C/1/5, gan gynnwys papurau yr Is-Bwyllgor Coffa, cyf. UDPE/C/1/21. Mae’r Sefydliad Ffilm Prydeinig newydd ryddhau ffilm dawel du a gwyn o’r seremoni.

Fel ôl-nodyn, gwnaed gwaith adfer sylweddol ar Gofeb Ryfel Penarth fel rhan o ddigwyddiadau’r canmlwyddiant. Gellir ei weld yng Ngerddi Alexandra, Penarth.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Pethau Da a Chofroddion yn yr Ysgol: Dathliadau’r Diwrnod Heddwch, dydd Llun 21 Gorffennaf 1919

Roedd dydd Llun 21 Gorffennaf 1919 yn ddiwrnod i’w gofio pan gafodd 40,000 o blant ysgol yng Nghaerdydd wahoddiad i barti te dathliadol fel rhan o’r Dathliadau Heddwch a gynhaliwyd ar draws y wlad dros 4 diwrnod. Er y llofnodwyd y Cadoediad ym mis Tachwedd 1918, ni chwblhawyd Cytundeb Versailles, a ddaeth â’r rhyfel i ben yn ffurfiol, tan fis Mehefin 1919. I nodi’r digwyddiad hwn penderfynwyd rhoi gŵyl banc ar 19 Gorffennaf a gofyn i awdurdodau lleol drefnu cyfres o ddathliadau ar draws y wlad.

 

Gellid bod wedi ystyried bod y dathliadau yn ysgolion Parc Ninian ychydig yn arbennig gan y daeth Syr J Herbert Cory yno, ac yntau’n AS lleol ac yn fab i un o farwniaid glo a llongau Caerdydd, John Cory o John Cory and Sons. Fodd bynnag, roedd gan y staff a’r disgyblion lawer mwy i’w ddathlu oherwydd bod 21 Gorffennaf yn nodi’r diwrnod cyntaf iddynt ddychwelyd i’w hysgol ers mis Mai 1915. Gellir olrhain hanes Ysgol Fechgyn ac Ysgol Ferched Ninian trwy gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, yn benodol cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd a’r llyfrau log a gedwid yno gan benaethiaid y ddwy ysgol.

 

Mae’r stori’n dechrau ar 13 Mai 1915 pan gofnododd W H Nettleton, pennaeth Ysgol Fechgyn Parc Ninian, y canlynol yn llyfr log yr ysgol:

 

item 14

 

Holiday in the afternoon, Thursday and Friday 14th to enable the men to remove the furniture and stock to Court Road School as this school, Ninian Park, has been requisitioned by the War Office for a temporary Military Hospital during the War [EC42/1/1, 13 Mai 1915, t122].

 

Pan sefydlwyd 3ydd Ysbyty Cyffredinol y Gorllewin yng Nghaerdydd i dderbyn y clwyfedigion o Ffrainc, roedd angen dybryd am le ysbyty addas.  Roedd Ysgol Parc Ninian, a oedd yn cynnwys ysgol y merched ac ysgol y bechgyn, yn un o saith adeilad ysgol y dewiswyd eu defnyddio fel ysbytai trwy gydol y rhyfel, o dan reolaeth y fyddin. Cafodd y ddwy ysgol eu hadleoli i Ysgol Court Road. Ni fyddai wedi bod yn beth hawdd i’r ddwy ysgol symud, gydag oddeutu 10 aelod o staff a 350 o ddisgyblion ym mhob un. Ac eto, er mawr syndod, roedd yr ysgolion yn gweithredu fel arfer y dydd Llun canlynol, sef 17 Mai. Dros y 4 blynedd nesaf, roedd ysgolion Parc Ninian yn rhannu safle ag Ysgol Court Road gyda phob ysgol yn gweithredu amserlen un sesiwn. Fel y nododd Margaret Ferguson, pennaeth Ysgol Ferched Parc Ninian, roedd hyn yn golygu y byddai ysgolion Parc Ninian yn defnyddio’r safle o 8.45 tan 12.30 yna Court Road o 1.30 tan 5.15. Yr wythnos ganlynol byddai’r trefniant yn cael ei wrthdroi gyda Court Road yn cael y sesiwn foreol (cyf. ED42/3/1, 17 Mai 1915, t 277).

 

Yn y cyfamser roedd y fyddin wedi dechrau addasu Ysgol Parc Ninian i ‘w newid yn ysbyty. Roedd hyn yn gofyn am waith sylweddol i addasu’r tu mewn i greu wardiau ysbyty ac ystafelloedd llawdriniaeth yn ogystal â gwelliannau i’r cyflenwad dŵr, y goleuadau a’r system wresogi. Rydym yn ffodus bod dau ffotograff o ysbyty milwrol Parc Ninian a dynnwyd ym 1917 yng nghofnodion Archifau Morgannwg. Mae un yn dangos ystafell ddosbarth wedi’i haddasu yn cael ei defnyddio fel ward ysbyty (cyf.: DX486/1/1). Mae’r llall yn ffotograff o’r ystafell lawdriniaeth (cyf.: DX486/1/2).

 

DDX486001

 

Byddai’n amser anodd iawn i’r staff a’r disgyblion ond bydden nhw, ynghyd ag eraill, wedi derbyn bod angen gwneud aberthau yn ystod y rhyfel. Fodd bynnag, gellid disgwyl y byddent yn dychwelyd i’r ysgol yn fuan ar ôl llofnodi’r Cadoediad ar 11 Tachwedd 1918. Fel y dengys cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd, roedd yn amser hir cyn bod modd i’r fyddin drosglwyddo’r ysgolion yn ôl i’r awdurdod lleol.  Roedd nifer sylweddol o glwyfedigion yng Nghaerdydd o hyd i ofalu amdanynt ac ni fu modd i’r oedd Cyrnol Hepburn, Pennaeth Milwrol 3 Ysbyty Cyffredinol y Gorllewin, ddychwelyd Ysgol Parc Ninian i’r awdurdod lleol tan 11 Mai 1919, chwe mis ar ôl llofnodi’r Cadoediad. Parc Ninian oedd y drydedd o’r ysgolion ysbyty i gael eu dychwelyd i’r awdurdod addysgol. Ni wastraffwyd unrhyw amser wrth fynd ati i alluogi defnyddio’r safle fel ysgol eto a dechreuodd y gwaith hwnnw ar 19 Mai.

 

Roedd y rhestr waith er mwyn gwneud yr adeilad yn addas ei ddefnyddio fel ysgol yn heriol iawn. Mae cofnodion yr Is-bwyllgor Adeiladau a Safleoedd yn cadarnhau bod angen adnewyddu’r systemau gwresogi, goleuo a dŵr yn llwyr. Yn ogystal, rhoddwyd gorchymyn i lanhau a diheintio’r ysgolion yn drwyadl. Mewn rhai achosion croesawyd y newidiadau a wnaed gan y fyddin. Er enghraifft, cafodd y gwelliannau i’r cyflenwad dŵr eu cadw. Fodd bynnag, bu cryn drafodaeth ynghylch cadw’r goleuadau trydan dros dro a’r newidiadau a wnaed i system wresogi’r ysgol ai peidio.  Ym Mharc Ninian cafodd y system gwresogi ager pwysedd isel ei gosod ym mis Medi 1915 gyda phibellau a rheiddiaduron i bob ystafell.  Dyma’r hyn a nodwyd hyn am y system wresogi (yn Ysgol Parc Ninian ac Ysgol Lansdowne Road) yng nghofnodion y pwyllgor:

 

…is not one that we would have advocated for schools but as both installations have to be completed with all possible speed and all necessary structural damage avoided, it was the only system which could have been used (BC/E/1/19, 13 Mai 1919, t 165).

 

Felly, argymhellwyd y dylid ei chadw ar yr amod yr ychwanegid gwresogyddion lle’r oedd angen ym mhob ystafell ddosbarth a datgysylltu a gwasanaethu’r boeler:  Fodd bynnag, ni chadwyd y system goleuadau trydan, gyda’r awdurdod lleol yn dewis adnewyddu’r goleuadau nwy presennol yn yr ysgol (ref.: BC/E/1/19, 17 Mehefin 1919, t 203).

 

Roedd tu allan yr adeilad mewn cyflwr gwael amlwg ac roedd angen atgyweirio a phaentio’r ffenestru a gosod arwyneb newydd ar y lle chwarae. Yn olaf, roedd rhaid dychwelyd y celfi. Unwaith eto nid oedd hyn yn hawdd ei wneud ac mae cofnodion y pwyllgor yn cofnodi:

 

The whole of the furniture has been returned after some difficulty as it was scattered in various part of the City, it having been loaned to other schools during the war period.

 

Aeth y gwaith yn Ysgol Parc Ninian ac yn Ysgol Lansdowne Road rhagddo bron ar y cyd, gan fanteisio ar gronfa o 80 o ddynion, gan gynnwys 25 o gyn-filwyr, a gyflogwyd gan y Cyngor i wneud gwaith ail-addasu. Amcangyfrifwyd mai’r gost ar gyfer y ddwy ysgol oedd £4000 i’w thalu gan y fyddin, gan roi ystyriaeth i gyfarpar a gadwyd at ddefnydd yr ysgolion. Er enghraifft, prisiwyd y system gwresogi ager yn Ysgol Parc Ninian yn £315 gyda’r swm hwn yn cael ei ddidynnu o’r bil a anfonwyd i’r fyddin. Ar y llaw arall, roedd yn amlwg bod yr awdurdod lleol yn awyddus i ddod o hyd i arian am ei gostau ac roedd y bil terfynol, yn ogystal â chynnwys gwaith adeileddol, hefyd yn cynnwys y costau am glirio deunydd milwrol diangen o’r ysgolion ac atgyweirio cyfarpar, gan gynnwys pianos, a adawyd yn yr ysgolion ac a ddifrodwyd.

 

Felly roedd 21 Gorffennaf 1919 yn ddiwrnod arbennig iawn. Er na ddisgwylid i’r ysgol ailagor tan ddechrau tymor yr hydref, penderfynodd penaethiaid ysgol y merched ac ysgol y bechgyn y dylid cynnal y parti te dathliadol ym Mharc Ninian yn hytrach nag yn Court Road. Roedd y gwaith o gynllunio’r diwrnod wedi bod ar y gweill ers peth amser gyda’r Pwyllgor Addysg yn dyrannu 1 swllt a 3 cheiniog y disgybl i ysgolion ddarparu te a phrynhawn o fabolgampau. Mi wnaeth yr awdurdod logi a dosbarthu 50 o foeler dŵr i ysgolion lle nad oedd cyfleusterau i wneud te (cyf.: BC/E/1/19, 3 Gorffennaf 1919, t 211).

 

Mor gynnar â 23 Mai 1918, nododd Margaret Ferguson yn ei llyfr log:

 

I sent my numbers to Ed Office for which tea was to be provided for Peace celebration – 360+12=372 [EC42/3/2, 13 Mai 1919, t 32].

 

Nid yw’n glir pryd cafodd y penderfyniad ei wneud i ddarparu’r parti te ym Mharc Ninian ond yn ddiau roedd y Pwyllgor Addysg yn awyddus i ddangos ei ysgolion wedi’u gweddnewid. Mae’n rhaid bod rheoli’r dathliad ar yr un amser â’r symud yn waith trefnu heriol. Ar 16 Gorffennaf nododd Margaret Ferguson:

 

School closes today in order to have Thursday 17th and 18th inst for removal of all stock to Ninian Park School. On Monday 21st inst the Peace tea will be given to the scholars in Ninian Park School. The building is not quite ready but we can have the tea in the hall. After the Peace Tea our summer vacation begins [Ysgol Ferched Ninian Park, llyfr log, EC/42/3/2, 16 Gorffennaf 1919, t 34].

 

Er bod glaw wedi cwtogi’r dathliadau awyr agored ar y dydd, doedd dim byd yn gallu torri ar frwdfrydedd y disgyblion, a nododd Margaret Ferguson:

 

Log book 2

 

The Peace Tea given to the scholars on 21 July passed off very successfully; sports could not be held owing to the rain; but there were games in the central hall. They all enjoyed themselves very much and I had some difficulty to get them home. Sir Herbert and Lady Cory visited this Department and each of them addressed the children who thanked them for their liberality [EC42/3/2, 29 Awst 1919, t 36].

 

Mae ffotograffau o’r dathliadau ar draws Caerdydd yn dangos plant wedi’u gwisgo fel milwyr, morwyr a nyrsys ar gyfer yr achlysur. Bu i rai ysgolion gynnal ‘Tablo Heddwch’ gyda disgyblion yng ngwisg ffigyrau gwladgarol, gan gynnwys Britannia.  Yn amlwg roedd digon o bopeth ac adroddwyd bod y rhan fwyaf wedi dewis cwrw sinsir yn hytrach na the. Nododd Margaret Ferguson yn log yr ysgol ar 12 Medi ei bod hi’n dal yn dosbarthu  …losin a oedd yn weddill o’r Te Heddwch…  (cyf.: EC42/3/2, 12 Medi 1919, t 36). Cafodd y disgyblion un peth da olaf ar ddechrau’r tymor newydd ym mis Awst:

 

…mugs given by Councillor J C Gould MP in commemoration of the signing of the Armistice between the Allies and the Central Powers, 11 November 1918… [EC42/3/2, 26 Awst 1919, t 35].

 

Roedd yr ysgol ar waith unwaith eto ym Mharc Ninian. Roedd y rhyfel a’r alltudiaeth pedair blynedd wedi dod i ben.

 

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

 

 

Gellir gweld cofnodion Ysgol Fechgyn Parc Ninian ac Ysgol Ferched Parc Ninian ar gyfer y cyfnod hwn yn Archifau Morgannwg cyf. EC/42/1/1 ag EC/42/3/1-2. Ceir y ffotograffau o ysbyty Parc Ninian ym 1917 yn DX486/1/1-2. Ceir cofnodion Pwyllgor Addysg Dinas Caerdydd a’i is-bwyllgorau yn BC/E/1/19.