Archifdy Morgannwg, 1939-1989 – dathliad a ohiriwyd

Eleni rydym yn dathlu 75 mlwyddiant Archifau Morgannwg. 1989 oedd hanner can mlwyddiant yr hyn a elwid yn Archifdy Morgannwg bryd hynny. Dyma’r erthygl sy’n nodi’r dathliad hwnnw, a luniwyd gan Archifydd y Sir Mrs Patricia Moore ar gyfer Adroddiad Blynyddol 1989:

Sefydlwyd Archifdy Morgannwg gan Gyngor Sir Morgannwg ym 1939, a phenodwyd Emyr Gwynne Jones fel yr archifydd sirol llawn amser cyntaf yng Nghymru – cyn hynny, dim ond Sir Fynwy a oedd wedi gwneud unrhyw ddarpariaeth ar gyfer gofalu am ei gofnodion, drwy benodi ymgynghorydd ym 1938.

Ar ôl y rhyfel, aeth Miss Madeleine Elsas, sef olynydd Jones, ati’n egnïol i sefydlu cronfa o archifau yn y sir drwy wahodd deunyddiau drwy rodd neu gyfraniad.  Heddiw, mae Cydwasanaeth a ariennir gan dair sir newydd Morgannwg yn cynnwys y prif swyddfa yn Neuadd y Sir, Parc Cathays, Caerdydd, Swyddfa Gofnodion Ardal yn Neuadd Sir Gorllewin Morgannwg, Abertawe, ac Ystorfa Gofnodion yn Neuadd Sir De Morgannwg yng Nglanfa Iwerydd, Caerdydd. Mae dwy ystafell chwilio brysur, un yng Nghaerdydd ac un yn Abertawe, yn darparu ar gyfer dros 6,000 o ymwelwyr bob blwyddyn, a chedwir rhai casgliadau mewn hanner dwsin o storfeydd mewn mannau eraill.  Mae’r casgliad cyfan yn llenwi rhwng pum a chwe milltir o silffoedd. Yn anffodus, ni chafwyd cynnydd cyfatebol yn nifer y staff. Mae gan Forgannwg naw archifydd. Mae’n bosibl fod hyn yn swnio fel nifer gweddol, ond nid felly ydyw o gymharu â’r 12 yn Hampshire, 15 yng Nghaint ac 17 yng Ngorllewin Swydd Efrog. At hynny, rhennir y staff rhwng y tair prif storfa.

Gwaith adfer yn yr ystafelloedd sicr

Gwaith adfer yn yr ystafelloedd sicr

Fodd bynnag, yn hytrach na dathlu ein cyflawniadau, bu’n rhaid i ni gymryd camau brys yn ystod y flwyddyn. Yn ystod gaeaf 1988/89 cafwyd lleithder cynyddol mewn nifer o’r ystafelloedd diogel. Ofer fu’n hymdrechion i reoli’r lleithder hwnnw.  Ar ôl galw swyddogion Cyngor Morgannwg Ganol i archwilio seiliau’r adeilad, canfuwyd bod ein problemau’n deillio o lefelau dŵr uchel o dan Neuadd y Sir. Bu’n rhaid i ni ddefnyddio pob aelod o staff a oedd ar gael i fynd i’r afael â’r argyfwng hwn, ac o ganlyniad i hynny bu’r ystafell chwilio gyhoeddus yng Nghaerdydd ar gau am bedwar mis. Bu’n rhaid archwilio, logio a symud dros filltir o gofnodion, codi gorchuddion y lloriau a datgymalu’r silffoedd. Mae gwaith Cyngor Morgannwg Ganol i fynd i wraidd y broblem a’i rheoli yn mynd rhagddynt o hyd. Yn ogystal, rydym yn parhau i fonitro’r casgliadau a gedwir o hyd ym Mharc Cathays, er mwyn sicrhau nad yw’r amodau andwyol yn peri difrod iddynt. Er i ni fwynhau cacen pen-blwydd i nodi’r achlysur, nid oedd fawr o awydd gennym am ddathliadau eraill, ac yn hytrach na threulio amser ar baratoi cyhoeddiadau newydd a gweithgareddau eraill, bu’n rhaid i ni dreulio ein hamser yn gwneud gwaith brys yn yr ystafelloedd diogel.  Rydym yn dal i geisio ymdrin â’r ôl-groniad o ohebiaeth a cheisiadau a gafwyd yn ystod y cyfnod roedd y swyddfa ar gau, ac nid yw’r dogfennau a symudwyd ymaith ar gael i’r cyhoedd o hyd.  Mae’r contractwyr yn dal i archwilio’r sefyllfa, ac mae rhywfaint o waith adfer yn mynd rhagddo eisoes.

Gwaith adfer yn yr ystafelloedd sicr

Gwaith adfer yn yr ystafelloedd sicr

Dewiswyd ‘dŵr’ gan staff fel thema eu cyfraniadau i’r Adroddiad hwn cyn i’r problemau lleithder ddod i’r amlwg.Prin oeddem wedi sylweddoli i ba raddau y byddai dŵr yn effeithio ar Archifdy Morgannwg ym 1989.

Advertisements

Ffotograffau o Faesteg

Y 75ed eitem yn 2009 oedd cyfres o ffotograffau, cardiau post, rhaglenni a chylchlythyron yn ymwneud â Maesteg a’r cyffiniau. Mae’r deunydd ei hun yn dyddio rhwng 1900 a 2012 ac mae’r amrywiaeth yn golygu y bydd y casgliad o ddiddordeb mawr i lawer o bobl, yn arbennig y rheini sy’n astudio hanes cymdeithasol Cwm Llynfi.

Maesteg

Maesteg

Mae’r cardiau post o Faesteg yn cynnwys golygfeydd o eglwysi San Mihangel a Dewi Sant, capel Bethania, neuadd y dref, y gofeb ryfel a siambrau’r cyngor, yr ysbyty cyffredinol, y parc, yr orsaf drenau, y farchnad, Gwaith Glo Garth, a golygfeydd cyffredinol o’r strydoedd.Mae’r cardiau post hyn yn dyddio o 1900 i 1950 ac yn adlewyrchu cymaint mae’r dref wedi newid mewn cyfnod byr o amser.Mae ‘Canllaw Swyddogol’ ar Faesteg o 1948 hefyd wedi’i gynnwys yn y casgliad.

Maesteg

Maesteg

Bydd sawl eitem o ddiddordeb i bobl sy’n mwynhau hanes chwaraeon.Ceir rhaglenni o gemau rygbi rhwng Maesteg a Phen-y-bont ar Ogwr yn y 1960au.Hefyd mae rhaglen o ‘Gemau Cymru’ 1962.

Ymysg yr eitemau nodedig eraill mae ffotograff o ddathliadau Diwrnod Buddugoliaeth Ewrop ym Maesteg a ffotograff o ymweliad y Frenhines Mary â theulu glofaol lleol ym 1938.

Gallai archifau o’r fath fod yn ein cartrefi ni, wedi’u cuddio y tu ôl i gypyrddau neu mewn bocsys yn yr atig.Gall unrhyw un gyflwyno deunydd i’r Archifau, felly os oes gennych eitemau tebyg sy’n dangos hanes lleol, cysylltwch â ni i sicrhau y cânt eu cadw ar gyfer y dyfodol.

Cofrestri Etholwyr

Mae Cofrestri Etholwyr yn ymddangos fel y 75ain eitem i ddod i law ar bum achlysur rhwng 1975 a 1992. Mae’r cofnodion yn nodi’r rheiny sy’n gymwys i bleidleisio mewn etholiadau llywodraeth leol a seneddol.Yn Archifau Morgannwg, defnyddir Cofrestri Etholwyr yn aml gan haneswyr teulu a lleol i geisio canfod am ba hyd y bu teulu yn byw mewn cyfeiriad penodol ac i ddod o hyd i unigolion sydd ar goll.

Roedd Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1832 yn sicrhau mai dim ond dynion dros 21 oedd â’r hawl i bleidleisio, a hynny os oeddent yn berchen ar eiddo a oedd yn werth o leiaf ddwy bunt y flwyddyn.O ganlyniad i newidiadau pellach yn y ddeddfwriaeth gwelwyd cynnydd o ran hawliau pleidleisio dynion yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Dim ond ym 1918 y caniatawyd i ferched bleidleisio mewn etholiadau Seneddol am y tro cyntaf, ond gan mai 30 oed oedd yr oedran pleidleisio a nodwyd roedd rhaid i ferched ddisgwyl degawd arall cyn cael yr un hawliau pleidleisio â dynion.Er hynny, mae rhai merched yn ymddangos yn y Cofrestri Etholwyr o ddiwedd y 19eg ganrif, gan y rhoddwyd yr hawl i ferched a oedd yn berchen ar eiddo bleidleisio mewn etholiadau lleol dan delerau Deddf Llywodraeth Leol 1894. Yn ystod 1969 gostyngwyd yr oedran pleidleisio i bawb – yn ddynion a merched – i 18 oed.

Oherwydd eu bod yn cynnwys llawer o wybodaeth ac yn hawdd eu defnyddio mae Cofrestri Etholwyr yn adnodd gwerthfawr i haneswyr teulu a lleol yn enwedig o’u defnyddio ar y cyd ag adnoddau eraill megis cyfeirlyfrau masnach a ffurflenni cyfrifiad.

Mae’r gofrestr hynaf a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys cofnodion sy’n ymestyn o 1832 hyd heddiw ac eithrio rhai bylchau, sy’n cwmpasu’r rhan fwyaf o’r ddau Ryfel Byd.

Cofrestr Etholwyr Morgannwg, 1845

Cofrestr Etholwyr Morgannwg, 1845

Mae rhestr gyflawn o’r Cofrestri a gedwir gan Archifau Morgannwg ar gael ar ein catalog ar-lein, Canfod, ac mae canllaw ymchwilio ar gael ar ein gwefan: http://www.archifaumorgannwg.gov.uk/content.asp?nav=2,19&parent_directory_id=1&language=cym

Mapiau o Faes Glo De Cymru

Mae Archifau Morgannwg yn falch o gyflwyno dau gyhoeddiad newydd sydd wedi’u llunio i ddathlu ein pen-blwydd yn 75 oed.I gyd-daro â 30 mlwyddiant streic y glowyr 1984, mae dau fap ffacsimili o Faes Glo De Cymru wedi’u hargraffu, sy’n atgynyrchiadau o’r mapiau poblogaidd a werthwyd gan yr Archifau yn y flwyddyn 2000.

Map o Faes Glo De Cymru

Map o Faes Glo De Cymru

Fe’u cyhoeddwyd yn wreiddiol gan Gwmni Ystadegau Busnes Caerdydd, ac maent yn dyddio o 1923 a 1927. Maen nhw’n fanwl iawn ac wedi’u cyhoeddi mewn lliw sy’n dangos echdyniadau mwynol stêm a haenau bitwminaidd, eiddo glo carreg, y rheilffyrdd a oedd yn gwasanaethu’r ardal a phorthladdoedd.

Map o Faes Glo De Cymru

Map o Faes Glo De Cymru

Maen nhw ar gael i’w prynu am £6.00 yr un neu £10.00 am y ddau.Codir £2.00 am gostau pacio a phostio yn y DU. Cysylltwch â ni os hoffech archebu copi o un o’r mapiau neu’r ddau ohonynt.