Neuadd Sir Forgannwg, Parc Cathays, Caerdydd (Adeilad Morgannwg Prifysgol Caerdydd bellach)

D1093-1-6 p21

Sefydlwyd Cyngor Sir Morgannwg o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888 gan ysgwyddo ei gyfrifoldebau llawn ar 1 Ebrill 1889.   I ddechrau, roedd y Cyngor yn ymgymryd ag ystod gyfyngedig o swyddogaethau gweinyddol a ysgwyddwyd cyn hynny gan Ynadon Heddwch.  Fe wnaeth y cyngor hefyd etifeddu staff a swyddfa’r Ynadon.  Daeth y Clerc Heddwch, Thomas Mansel Franklen, yn Glerc y Cyngor Sir, yr arhosodd ei bencadlys yn Swyddfeydd y Sir, Heol y Porth, Caerdydd – er bod nifer o adrannau wedi’u lleoli yn rhywle arall.  Er y gellid cynnal rhai cyfarfodydd pwyllgor yn Swyddfeydd y Sir, nid oedd yr adeilad yn ddigon mawr ar gyfer cyfarfodydd chwarterol y cyngor llawn ac, am dros ugain mlynedd, cynhaliwyd y rhain am yn ail rhwng Neuadd Gwyn, Castell-nedd a Neuadd y Dref, Pontypridd.

Gyda threigl amser, a thwf mewn swyddogaethau a staff, dechreuodd y cyngor gydnabod yr angen am swyddfeydd canolog mwy addas, ynghyd â siambr barhaol ar gyfer ei gyfarfodydd ei hun.  Sefydlwyd Pwyllgor ganddynt yn gyntaf i archwilio opsiynau yn 1896 ond aeth dros ddegawd heibio cyn i’r Cyngor ddod i benderfyniad terfynol.

Roedd y penderfyniad a benododd bwyllgor 1896 yn pennu y dylai’r safle a ddewisid fod o fewn terfynau’r sir weinyddol.  Roedd hyn i bob pwrpas yn eithrio Caerdydd gan ei bod, fel Bwrdeistref Sirol, y tu allan i awdurdodaeth y Cyngor Sir.   Ystyriwyd safleoedd yn Nhrelái a Llandaf (nid oedd yr un ohonynt yn dod o fewn ffiniau Caerdydd ar y pryd), Pen-y-bont ar Ogwr, Llansawel, Castell-nedd, Pontypridd, a Phort Talbot.  Fodd bynnag, derbyniodd y Cyngor Sir gynrychiolaethau hefyd gan Gorfforaeth Caerdydd a oedd yn ‘awyddus i’r swyddfeydd hyn gael eu lleoli ym Mwrdeistref Sirol Caerdydd lle y cynhaliwyd gwaith Sir Forgannwg ers blynyddoedd lawer’.  Roedd y Gorfforaeth yn y broses o brynu Parc Cathays oddi wrth Ardalydd Bute a chynigiodd drafod darparu safle ar gyfer swyddfeydd sirol o fewn y Parc.

Roedd y Pwyllgor yn amlwg yn ffafrio Pontypridd, lle y gellid cael safle gan Ymddiriedolwyr Arglwyddes Llanofer yn yr hyn sydd bellach yn Barc Ynysangharad.  Fodd bynnag, gwrthwynebwyd hyn gan fwyafrif bychan o aelodau’r cyngor.  Ymddengys wedyn fod yr holl fater wedi’i roi o’r neilltu, gan godi o bryd i’w gilydd yng nghyfarfodydd y cyngor ond heb ddod i unrhyw gasgliad o bwys.

Yn 1903, penodwyd pwyllgor newydd i ystyried anghenion llety’r cyngor.  Daeth y canfyddiad o addasrwydd Pontypridd i’r amlwg unwaith eto pan wnaethpwyd ymdrech i gyfyngu ystyriaeth y Pwyllgor i safleoedd yn y dref honno, ond gwrthodwyd hynny.  Yn hytrach, penderfynwyd gohirio lleoli swyddfeydd y sir hyd nes bod adroddiad y pwyllgor wedi dod i law

Fel y digwyddodd, argymhellodd y pwyllgor y dylai’r Cyngor Sir benderfynu rhwng safle Llanofer ym Mhontypridd (os gellid cael telerau boddhaol), a safle un erw ym Mharc Cathays, yr oedd Corfforaeth Caerdydd yn barod i’w werthu am £3,000.  Ystyriodd y Cyngor Sir adroddiad y pwyllgor ar 25 Ebrill 1907 a phenderfynwyd bwrw ymlaen â’r safle yng Nghaerdydd.  Nid yw’n syndod i hyn ddigio Cyngor Dosbarth Trefol Pontypridd, a benderfynodd drefnu cynhadledd o Gynghorau Dosbarth Trefol a Gwledig Morgannwg a Bwrdeistrefi nad oeddent yn rhai sirol, er mwyn protestio yn erbyn codi’r swyddfeydd y tu allan i’r sir weinyddol.  Ond mae’n amlwg mai ofer y bu hynny.

Denodd cystadleuaeth ddylunio 190 o geisiadau ac, ym mis Rhagfyr 1908, cyhoeddwyd mai’r enillwyr oedd Vincent Harris a Thomas Anderson Moodie o Lundain.   Ar 30 Hydref 1909, dyfarnwyd y contract adeiladu i Turner & Sons o Gaerdydd.

Cynhaliodd y Cyngor Sir ei gyfarfod cyntaf yn siambr newydd y cyngor ar 14 Mawrth 1912.  Nododd yr aelodau ei nodweddion acwstig diffygiol.  Tynnont sylw hefyd at absenoldeb arwyddluniau Cymreig yn yr adeilad a gofynnwyd i’r ddau fater gael eu cywiro.  Roedd ei Fawrhydi’r Brenin Siôr V i fod i ymweld â Chaerdydd cyn hir ac roedd y Cyngor wedi gobeithio y byddai’n agor yr adeilad.  Ond ymddengys na fu hyn yn bosibl.  Yn hytrach, mae cofnodion cyfarfod y Cyngor Sir ar 19 Medi 1912 yn cofnodi’n gryno i’r ‘Cadeirydd ddatgan yn ffurfiol bod y Neuadd ar agor ac yna iddo gymryd y Gadair’.

Gyda chynnydd pellach yn swyddogaethau awdurdodau lleol, roedd angen mwy o le ac agorwyd estyniad, a ddyluniwyd gan Ivor Jones a Percy Thomas, ymn 1932; Nid yw hyn yn ymddangos ym mraslun Mary Traynor.  Arweiniodd yr ad-drefnu ar lywodraeth leol ym 19734 at weld Neuadd y Sir yn cael ei hetifeddu gan Gynor Sir Morgannwg Ganol – gan barhau â’r drefn afreolaidd o bencadlys cyngor y tu allan i ardal ei awdurdodaeth.    Ond, wedi ail-strwythuro pellach yn 1996 nid oedd angen yr adeilad mwyach o ran gofynion yr awdurdodau unedol newydd.  Caffaelwyd Neuadd y Sir gan Brifysgol Caerdydd, a’i ail-enwi yn Adeilad Morgannwg.

O 1939, bu Neuadd y Sir yn gartref i Archifdy Morgannwg, a arhosodd yno – hyd yn oed ar ôl iddo ddod i ddwylo’r brifysgol – nes i adeilad newydd Archifau Morgannwg, yn Lecwydd, agor yn 2010.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/6)
  • Cyngor Sir Morgannwg, cofnodion cyngor a phwyllgorau (cyf.: GC/CC/1/1-23)
  • Cyngor Sir Morgannwg, ffeiliau am ystyried safleoedd ar gyfer Neuadd y Sir (cyf.: GD/C/BU/3-4)
  • Cyngor Dosbarth Trefol Pontypridd, cofnodion (cyf.: UDPP/C/1/18)
  • Matthews, John Hobson (Ed): Records of the County Borough of Cardiff, Vol V, t 236
  • Jiwbilî y Cynghorau Sir 1889-1939 – Morgannwg (cyf.: lib/R/25)
  • South Wales Daily News, 29 Mai 1896
  • Evening Express, 14 Medi, 16 Hydref ac 17 Rhagfyr 1896
  • Weekly Mail, 6 Mawrth 1897
  • Evening Express, 18 Tach 1903
  • Evening Express, 19 Mehefin 1907
  • https://en.wikipedia.org/wiki/Glamorgan_Building

Fairwater House, Llandaf, Caerdydd

Saif Fairwater House ger pen gorllewinol Heol y Tyllgoed, Caerdydd, mwy neu lai’n gyferbyn â’r Ganolfan Sgïo ac Eirfyrddio bresennol.

D1093-1-5 p31

Wedi’i gynllunio gan David Vaughan, fe’i codwyd ym 1844 ar gyfer Evan David, perchennog tiroedd sylweddol ym Morgannwg ac mewn mannau eraill.  Fel yr adeiladwyd yn wreiddiol, roedd gan y tŷ deulawr ddwy brif ystafell fyw, sef ystafell fwyta a pharlwr, gyda’r ddwy ar ochr ddeheuol y llawr gwaelod.  Lan lofft roedd naw ystafell wely o wahanol feintiau, ac ‘ystafell fach’.  Nid oes unrhyw ystafell ymolchi yn ymddangos ar y cynllun.  Roedd yr adeiladau allan yn cynnwys cerbyty a stabl gyda 4 côr.

Bu farw Evan David ym 1862 a’i wraig, Anne, ym 1867.  Yna symudodd eu mab, Evan Williams David, i Fairwater House a dywedir ei fod wedi ehangu a gwella’r adeilad ar gost sylweddol, er mai dim ond am gyfnod cymharol fyr roedd yn gallu mwynhau’r tŷ cyn iddo ef farw ym 1872.

Roedd gan Evan Williams David dri o blant, gan gynnwys gefeilliaid Evan Edgar a Jessie Anne, a aned ym 1853.  Priododd Jessie George Frederick Insole ym 1878 a buont yn byw yn Fairwater House am rai blynyddoedd.  Fodd bynnag, trosglwyddwyd yr eiddo yn ddiweddarach i fab Evan Edgar, Uwchgapten Evan John Carne David, a wasanaethodd fel Uchel Siryf Morgannwg ym 1930.  Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, symudodd yr Uwchgapten David allan a daeth Fairwood House yn hostel yr awdurdod lleol ar gyfer dynion oedrannus.  Fe’i caewyd yn y 1980au a’i ddymchwel yn ddiweddarach.  Mae datblygiad tai modern bellach ar y safle.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5)
  • Papurau David Vaughan, Pensaer o Dresimwn, Llandaf Fairwater House: cynllun a gweddlun ar gyfer Mr. E. David, 1844 (cyf.: DV/31/1-3)
  • Hanes y Teulu David o’r Tyllgoed (cyf.: DDAV/1)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Who’s Who in Wales 1933
  • Williams, George: A List of the Names and Residences of the High Sheriffs of the County of Glamorgan from 1541 to 1966
  • Cyfrifiad 1851 – 1891
  • Calendrau Profeb Cenedlaethol Lloegr a Cymru 1863, 1868, 1872 & 1927
  • Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt, 1261-1900

 

Y Dreill-long Tamura

Mae’r ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys nifer o fflyd llongau pysgota Neale and West a oedd yn gweithredu o Gaerdydd ac Aberdaugleddau o 1888. Mae’r rhan fwyaf ohonynt yn cynnwys lluniau o’r fflyd o dreill-longau ager a gyflwynwyd i Gaerdydd gan y cwmni newydd. Gyda’u cyrff dur a thanwydd glo lleol rhad, buan y disodlodd y treill-longau’r badau hwyl bychain a fyddai’n pysgota ar Fôr Hafren.  Gyda phŵer ager a rhew i gadw’r pysgod yn ffres, daeth y cyfle i fflyd o Gaerdydd allu mynd i’r môr dwfn i bysgota. Yn ogystal, gyda diwydiant a masnach yn dod â niferoedd mawr o bobl i dde Cymru, roedd marchnad barod ar gyfer y pysgod a ddeuai treill-longau Neale and West i Ddoc Gorllewinol Bute.

DX194-8-76

Y Tamura wedi docio (DX194/8/76)

Mae’r ffotograff uchod o’r dreill-long Tamura. Gellid adnabod llawer o fflyd Neale and West drwy ddefnyddio enwau Siapaneg. Credir bod yr arfer hwn wedi datblygu o ganlyniad i gysylltiadau â chwmnïau pysgota o Siapan ac mewn ambell ffordd, mae hyn yn swnio’n wir. Ar droad y ganrif roedd y Japaneaid yn ceisio moderneiddio eu fflyd bysgota ac roedd parch mawr at ddyluniad a dulliau fflyd longau Prydain, a chânt eu hefelychu yn eang.

Gall adnabod treill-longau penodol fod yn anodd gan fod enwau’n cael eu hailddefnyddio’n aml, ac roedd dwy dreill-long yng Nghaerdydd o’r enw Tamura. Yn rhan o raglen adnewyddu fflyd bysgota Caerdydd gyda threill-longau ager diweddarach a mwy, adeiladwyd y Tamura gyntaf ar gyfer Neale and west ym 1917 yn yr iardiau llongau yn Selby yng ngogledd-ddwyrain Lloegr.  Fodd bynnag, cafodd y dreill-long fwyaf newydd ei hawlio ar unwaith gan y Llynges Frenhinol a gwasanaethodd tan ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf fel llong glirio ffrwydrynnau.

Collwyd nifer o dreill-longau Neale and West a ddefnyddiodd y Llynges naill ai oherwydd ffrwydrynnau neu ymosodiadau gan gychod U. Nid dyma fu tynged y Tamura ond byr fu ei hamser gyda fflyd Caerdydd. Erbyn 1919 roedd yn ôl yng Nghaerdydd a chofnodwyd hi, yn ddadleuol, yn codi dalfa yn Pier Head, mewn dociau a oedd ar glo yn ystod streic. Bedair blynedd yn ddiweddarach, fodd bynnag, drylliodd ar greigiau mewn niwl, yn agos i Benrhyn y Santes Ann yn Sir Benfro. Er i’r capten a’r criw lwyddo i gyrraedd y lan yn ddiogel, collwyd y dreill-long.

DX194-8-68

Treill-long anhysbys wedi taro creigiau (DX194/8/68)

O fewn blwyddyn roedd y Tamura wedi ei disodli gan dreill-long newydd o’r un enw a honno hefyd wedi’i hadeiladu yng ngogledd-ddwyrain Lloegr, ym Middlesbrough y tro hwn. Ymddengys, ar adegau, y bu’r busnes yn dda.  Cofnododd un adroddiad fod y Tamura, gyda thair treill-long arall gan Neale and West, wedi dal 1600 o flychau o bysgod mewn un diwrnod yng Nghaerdydd. Deuai fflyd Caerdydd â chegddu adref yn bennaf, ond y diwrnod hwnnw roedd y ddalfa yn cynnwys penfreision, mecryll, lledod, cathod môr a draenogiaid y môr.  Roedd yn amlwg, fodd bynnag, bod y fflyd eisoes yn gorfod mynd llawer ymhellach, a byddai’r Tamura yn aml yn gweithredu ym Môr yr Iwerydd, tua’r gorllewin o Iwerddon.

DX194-8-5

Treillwyr yn gollwng rhwydau (DX194/8/5)

Fel bob amser roedd y peryglon yn arwyddocaol i’w chriw o 12, a fyddai’n aml i ffwrdd am bythefnos neu fwy, yn agored i holl rymoedd yr Iwerydd.  Ym mis Tachwedd 1927 taflwyd prif swyddog y Tamura i’r môr gan don anferth a boddodd yn y dymestl. Yn yr un storm collodd un o’r criw, hefyd o Gaerdydd, dri bys ar ôl i’w law gael ei dal mewn winsh.

DX194-8-6

Treillwyr yn glanio pysgod (DX194/8/6)

Er bod Neale and West yn parhau i weithredu o Gaerdydd tan 1956, bu’r Tamura yn un o nifer o dreill-longau a werthwyd i gwmni yn Aberdaugleddau ym 1931. Bu’n gweithio o Aberdaugleddau tan 1939 pan, fel ei rhagflaenydd, hawliwyd hi gan y Llynges Frenhinol. Fel yr HMT Comet, ar un adeg; cafodd y dasg anodd o weithredu fel magl i ddenu cychod U yr Almaen i’r wyneb er mwyn i’r Llynges Frenhinol allu ymosod arnynt. Yn anffodus, blwyddyn yn unig y bu hi yn y llu morol, oherwydd suddodd ar ôl taro ffrwydryn oddi ar arfordir Falmouth ym mis Medi 1940.

Mae dirgelwch o gylch ein ffotograff o’r Tamura.  Mae’r cofnodion rydym wedi cael gafael arnynt yn dweud bod y treill-long wedi ei chofrestru yng Nghaerdydd dan CF47 ym 1917. Credwn fod yr ail dreill-long yn defnyddio CF12, tan ei throsglwyddo i Aberdaugleddau. Ac eto mae ein ffotograff yn dangos CF13 yn glir. A gafodd ei newid ar ryw bwynt oherwydd amharodrwydd i hwylio treill-long a gofrestrwyd dan rif 13? Os oes unrhyw un a all ein helpu i egluro’r dirgelwch hwn, yna cysylltwch â ni.

Mae’r ffotograff o’r Tamura yn un o gasgliad a ddelir gyda phapurau J J Neale yn Archifau Morgannwg dan gyfeirnod DX194. Gellir mynd atynt ar-lein ar http://calmview.cardiff.gov.uk/.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y Barque Favell – “Fy Llong Dlos o Fryste”

Ymhlith y nifer o ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg, mae casgliad o luniau morol a roddwyd gyda phapurau J.J Neale, cydberchennog Neale and West, masnachwyr pysgod cyfanwerthol yng Nghaerdydd. Mae nifer yn cynnwys eu fflyd o dreillongau a arferai weithio o Gaerdydd ac Aberdaugleddau. Mae casgliad bychan o ffotograffau o longau a welid bryd hynny fel ‘rhywbeth arbennig’, ac roedd y Barque Favell yn sicr yn deilwng o’r disgrifiad hwnnw.

DX194-7-5

Y barque Favell yn cyrraedd Bae Falmouth, Mehefin 1930 (DX194/7/5)

Favell oedd y llong hwylio’r dyfnfor olaf a adeiladwyd ym Mryste gan Charles Hill and Sons, a chafodd ei henwi ar ôl gorwyres sefydlwr y cwmni.  Roedd y llong, a lansiwyd ym 1895, gyda’i thri mast, ei chorff dur a’i hadeiladwaith llyfn, yn berffaith ar gyfer masnachu rhwng Prydain ac Awstralia yn cario grawn. Mae’r tri ffotograff hyn i gyd o 1930 pan aeth y Favell a hyd at 20 llong arall a elwid y ‘windjammers’ ar ras flynyddol o Awstralia yn cludo grawn. Hi oedd yr ail ‘windjammer’ i gyrraedd Falmouth y flwyddyn honno, wedi gwneud y daith mewn 115 diwrnod. Gellid bod wedi ystyried y buasai morio llong hwylio rownd yr Horn yn dipyn o orchwyl i’w chriw o 26 ond ar y daith allan, chwythodd cylchwynt o Ynysoedd Cabo Verde bob hwyl ond un oddi arni.

DX194-7-4

Y barque Favell ‘ger yr horn’, 1930 (DX194/7/4)

Bu’n dipyn o achlysur pan gyrhaeddodd Favell ddociau Caerdydd ar 11 Medi 1934 yn cludo dwy fil tunnell o grawn ar gyfer melinau Spillers. Roedd ffotograffau o’r Favell yn y papurau lleol, ynghyd â chyfweliad ag un o’i chriw a oedd wedi gweithio i gwmni Hain Steamship.  Roedd y daith o Awstralia y flwyddyn honno wedi cymryd 149 diwrnod a disgrifiodd y ‘moroedd anferthol’ a wynebont ar ôl ‘hedfan’ rownd yr Horn.  Ar un adeg cafodd aelod o’r criw ei drosglwyddo i long Monowai yn sling y llong i gael triniaeth feddygol, ond eto daeth i’r casgliad bod …bywyd morol yn wych a hoffwn ei weld yn cael ei adfywio yn ein gwlad ni.

Y gwir amdani oedd nad oedd bellach yn gwneud synnwyr busnes cadarn i ddefnyddio llongau hwylio i fewnforio grawn o Awstralia. Cafodd y Favell ei chynnal yn ei blynyddoedd olaf gan y cyfleoedd a gynigai i’r rhai roedd angen profiad hwylio arnynt fel rhan o sicrhau eu tystysgrifau is-gapten. O Gaerdydd gadawodd am Helsingfors yn y Ffindir a’r iard dorri. Wrth iddi hwylio heibio i Lands End ar ei thaith olaf, adroddodd y papurau lleol eu bod wedi gweld y llong …â’i holl hwyliau wedi codi, gan roi golygfa hardd i’r rhai a oedd yn ddigon ffodus i’w gweld.

Mae’r ffotograff o Favell yn cyrraedd Falmouth yn 1930 yn debyg iawn i ffotograff a gafodd sylw yng nghylchgrawn cwmni hwylio Pacific Steam, Sea Breezes ym 1931. Mewn erthygl ategol y disgrifiodd ei chapten, Sten Lille, hi fel ‘Fy Llong Dlos o Fryste’.  Mae cymuned forol ym Mryste’n dal i gofio’n annwyl am y Favell ac mae hi ar arwyddlun Bristol Shiplovers’ Society. Ceir hefyd darlun a model o’r Favell yn amgueddfa’r ddinas. Mae model arall i’w gweld yn Llundain yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol. Mae tri ffotograff o’r Barque Favell yn rhan o’r casgliad a gedwir yn Archifau Morgannwg dan gyfeirnod DX194/7/3-5.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

 

Eglwys Fethodistaidd Trelái, Heol Orllewinol y Bont-faen, Caerdydd

Yn 1858, agorodd Methodistiaid Cymreig Trelái gapel â 160 o seddi yn Mill Road yn lle eu hen addoldy, sef ysgubor wedi’i haddasu.  Cynhelid gwasanaethau yn y Gymraeg a’r Saesneg ond, dros y ddau ddegawd nesaf, roedd cymaint o ddirywiad yn yr aelodaeth oedd yn siarad Cymraeg fel y prynwyd yr adeilad, ym 1879, gan y Methodistiaid Wesleaidd Seisnig – am £200 – gan eu brodyr Cymreig.

Erbyn troad yr 20fed ganrif, ysgogwyd y gynulleidfa gan yr aelodaeth gynyddol i chwilio am safle mwy o faint.  Cyd-drafododd yr ymddiriedolwyr brydles o 88 mlynedd ar gyfer tir ar gornel Heol Orllewinol y Bont-faen a Paget Road (Colin Way erbyn hyn), a gosodwyd cerrig sylfaen y capel presennol ar 16 Tachwedd 1910.

D1093-1-5-25

Braslun o Eglwys Fethodistaidd Trelai gan Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5 t25)

Dyluniwyd y cynllun gan bensaer o Gaerdydd, H P Sanders, ac mae ganddo nodweddion cyffredin o’r cyfnod Gothig Diweddar (Gothig Sythlin).  Cafodd y contract adeiladu ei osod i George Beames am y swm o £2894-10-0, ac agorwyd y noddfa orffenedig ym mis Mai 1911.  Yn 1947, prynodd yr ymddiriedolwyr rydd-ddaliad y safle, gan sicrhau dyfodol yr eglwys.

Fel yr adeiladwyd ef yn wreiddiol, roedd gan y capel seddi ar gyfer tua 800 o addolwyr.  Ond yn y blynyddoedd mwy diweddar, mae’r tu mewn wedi cael ei isrannu i greu ardal addoli lai gyda gweddill yr adeilad wedi’i addasu at ddefnydd y gymuned.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5)
  • Cofnodion Cylchdaith Fethodistaidd Caerdydd, Eglwys Fethodistaidd Trelái, cofnodion cyfreithiol yn ymwneud ag eiddo ag ymddiriedolaeth (cyf.: D889/12/1)
  • A Golden Milestone: Ely Methodist Church, 1911 to 1961 (ref.: Lib/C/116)
  • Harrison, Arthur W: Ely Methodist, A History of the Church and its Environment, 1806 – 1974
  • Rose, Jean: Cardiff Churches through Time
  • http://www.britishlistedbuildings.co.uk/

Y Blaidd Mawr Drwg yn perfformio ym Mharc yr Arfau Caerdydd, Ionawr 1890

Yn y dyddiau pan oedd Ysbyty Brenhinol Caerdydd yn llwyr ddibynnol ar danysgrifiadau’r cyhoedd, roedd y Theatre Royal yn aml yn cynnal perfformiadau gyda thâl y tocynnau’n cael eu rhoi i’r ysbyty. Ym mis Ionawr 1890 fodd bynnag, rhagorodd rheolwr y theatr, Edward Fletcher, ei hun drwy drefnu gêm bêl-droed elusennol ym Mharc yr Arfau a rhoddwyd yr holl elw i’r ysbyty.

D452-4-22

Y cynnig oedd bod cast pantomeim yr Eneth Fach a’r Fantell Goch – ‘Pretty Little Red Riding Hood’ – a ddisgrifiwyd gan Fletcher fel …llwybr llaethog o sêr, yn gorymdeithio drwy’r strydoedd mewn cert agored a ddarparwyd gan westy’r Royal, i’r maes. Y cast fyddai’n chwarae’r gêm, mewn gwisgoedd llawn, gyda chyfeiliant cerddorol gan y Band Hwngaraidd.

Mae’r poster ar gyfer pantomeim y Theatre Royal y flwyddyn honno yn rhoi awgrym o’r rhai a ddewiswyd ar gyfer ‘tîm’ yr Eneth Fach a’r Fantell Goch ym Mharc yr Arfau ar 15 Ionawr 1890. Er enghraifft, gwyddom fod yr Eneth Fach a’r Fantell Goch, y Bachgen Glas, y Blaidd, y Cadno Cyfrwys a’r ddeuawd gomedi, Turle a Volto, wedi cael sicrwydd o rannau yn y cast gwreiddiol.  Fodd bynnag, bu dyfalu mawr yn y wasg, a ysbrydolwyd gan Fletcher mae’n siŵr, am y cast cyfan.  Bu colofnwyr dan ffugenwau ‘Man about Town’ a ‘A Theatr Goer’ yn dadlau a ddylai Alice Leamar (Eneth Fach a’r Fantell Goch) neu Rosie St George (Y Bachgen Glas) gymryd y ciciau at y pyst.  Hefyd cwestiynwyd lawer y penderfyniad i hepgor y milwyr benywaidd trawiadol (y chwiorydd Ada ac Amy Graham).

Er gwaethaf trafferthion munud olaf, pan awgrymwyd nad oedd Clwb Caerdydd wedi rhoi ei ganiatâd i ddefnyddio Parc yr Arfau, aeth y gêm yn ei blaen. Ychydig iawn o adroddiadau sydd am y gêm, er bod y cyfeiriadau at ‘… ludicrous burlesque from beginning to end’ yn dweud y cyfan mae’n debyg. O gofio bod y llain yn drwm, mae’n rhaid bod Fletcher wedi wynebu bil glanhau gwisgoedd difrifol gan fod gan y pantomeim bedair wythnos arall i fynd.

Serch hynny, ar ôl i’r llwch setlo, cyflwynwyd £68 i George Coleman, Ysgrifennydd Ysbyty Sir Forgannwg a Sir Fynwy. Fel ysbyty oedd yn ddibynnol ar roddion roedd pob tamaid bach yn gymorth a diolchwyd i Edward Fletcher, yr Eneth Fach a’r Fantell Goch, ei chwmni a hyd yn oed y Blaidd Mawr Drwg.

Mae’r poster ar gyfer Yr Eneth Fach a’r Fantell Goch yn cael ei gadw yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod D452/4/22. Gellir ei weld ar-lein ar http://calmview.cardiff.gov.uk/.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Neuadd y Sir, Glanfa’r Iwerydd, Caerdydd

Cafodd Cyngor Sir De Morgannwg ei greu yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974.

D1093-1-1-20

Ond yn wahanol i awdurdodau cyfagos, ni etifeddodd ganolfan ddinesig barod.  Ar y dechrau, roedd y Cyngor yn prydlesu adeilad swyddfeydd yn Heol Casnewydd ond nid oedd hyn yn ddigon mawr i gynnwys ei holl swyddogaethau canolog.

Ar ddechrau’r 1980au, penderfynwyd datblygu canolfan newydd wrth ymyl Doc Dwyrain Bute.  Ar wahân i fanteision a fyddai ynghlwm wrth greu Neuadd Sir bwrpasol, ystyriwyd bod y penderfyniad i adeiladu yn y lleoliad hwn hefyd yn sbardun ar gyfer adfywio economaidd a chymdeithasol mewn ardal a oedd, ar y pryd, yn anghyfannedd gan mwyaf.

Wedi’i gynllunio gan adran y Pensaer Sirol, mae adeilad ar lan y doc yn cynnwys tri llawr yn gyffredinol ond mae’n codi’n uwch mewn mannau.  Rheolwyd y gwaith adeiladu, a barodd o 1986 tan 1988, gan Norwest Holst Limited.  Agorwyd Neuadd y Sir yn swyddogol ar 1 Hydref 1988 gan y cyn-Brif Weinidog, yr Arglwydd Callaghan, a oedd wedi gwasanaethu fel Aelod Seneddol dros yr etholaeth a oedd yn cynnwys tiroedd dociau Caerdydd o 1945 tan 1987.

D1093-1-5-17

Yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol ymhellach ym 1996, cafodd Cyngor Sir De Morgannwg ei ddiddymu a daeth Neuadd y Sir yn bencadlys Cyngor Caerdydd wedi hynny.  Mae’n parhau i weithredu fel adeilad dinesig.

David Webb, Gwifoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Arcêd y Castell, Stryd y Castell, Caerdydd

Cafodd cynlluniau ar gyfer y rhan o Arcêd y Castell o Stryd y Castell – gan gynnwys y fynedfa a ddarluniwyd gan Mary Traynor – eu cymeradwyo ar 10 Chwefror 1887.

Picture1

Daeth rhan y Stryd Fawr ychydig yn hwyrach ond cwblhawyd y ddwy erbyn mis Hydref 1889, pan agorwyd yr arcêd gan Faer Caerdydd.

Wedi’i hadeiladu ar dir oedd yn eiddo Ardalydd Bute, dyluniwyd y gangen sy’n ymestyn o’r gogledd i’r de gan bensaer yr Ardalydd, Edwin Wortley Montague Corbett, a greodd 23 o unedau siop ar lefel y llawr gwaelod.  Er eu bod yn cydweddu’n dda â’i gilydd, lluniodd pensaer lleol gwahanol, Samuel Rooney, gynlluniau ar gyfer cangen y Stryd Fawr gyda’i 25 o siopau yn ymestyn o’r dwyrain i’r gorllewin.

Roedd cynllun Rooney yn cynnwys unedau busnes ychwanegol ar lefel oriel.  Er bod gan y siopau ar y llawr gwaelod storfeydd mewn isloriau a grisiau amgaeedig i’r ystafelloedd ar yr ail lawr, roedd y llawr cyntaf yn cynnwys swyddfeydd hunangynhwysol y gellid eu cyrchu o falconi, sy’n dal i fod yn nodwedd atyniadol o’r arcêd hon.

Mae cyfeirlyfrau o’r 1890au yn rhestru amrywiaeth o fusnesau a sefydliadau eraill a oedd yn meddiannu’r siopau a’r swyddfeydd.  Roedd y rhain yn cynnwys cyflenwyr dillad, nwyddau cartref a bwydydd, yn ogystal ag optegwyr, ffotograffwyr, elusennau ac undebau llafur.  Bellach wedi’i hadnewyddu fel rhan o Ardal yr Arcedau, mae Arcêd y Castell yn parhau i gynnwys amrywiaeth eang o fusnesau bach lleol.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/6)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer arcêd newydd – y Stryd Fawr at Stryd y Castell, 1887 (cyf.: BC/S/1/6177)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cyfrifiad 1891
  • The Weekly Mail, 6 Tachwedd 1886
  • The Weekly Mail, 10 Medi 1887
  • Western Mail, 28 Hydref 1889
  • http://castlequarterarcades.co.uk/castle-quarter-arcades-history/

 

Cwrdd â’r Staff: George Tunstall Coleman – yr Ysgrifennydd a’r Uwch-arolygydd cyntaf yn Ysbyty a Fferyllfa newydd Morgannwg a Sir Fynwy

Dyma’r seithfed mewn cyfres o erthyglau am adeiladu ac agor Ysbyty a Fferyllfa Morgannwg a Sir Fynwy ym mis Medi 1883. Mae’n seiliedig ar gofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Picture1

Mae llawer o’r hyn a wyddom am yr Ysbyty yn y 1880au yn ganlyniad i waith George Tunstall Coleman. Fel Ysgrifennydd i’r Ysbyty, roedd George Coleman yn llunio’r adroddiadau blynyddol a chofnodion y pwyllgorau niferus a oedd yn rheoli’r Ysbyty. George hefyd oedd yr aelod o staff yn yr Ysbyty a oedd yn gyfarwydd i’r cyhoedd, trwy ysgrifennu colofn wythnosol i’r papurau newydd a oedd yn nodi nifer y cleifion oedd wedi cael eu trin. Cymerwyd gofal mawr i ddiolch i gyfranwyr am eu rhoddion caredig a oedd yn amrywio o 3 llond cert o goed tân gan gwmni lleol a deuddeg pâr o ffesantod gan yr Arglwydd Windsor i barsel o hen lieiniau gan gyfrannwr anhysbys. Daeth pob colofn i ben gydag apêl am fwy, gan gynnwys … llyfrau, blodau, llysiau, hen flancedi, calico a llieiniau.

Ar y pryd, roedd George yn 31 oed. Efallai y cofiwch ddarllen mewn erthygl gynharach mai George, ynghyd â’r Llawfeddyg Mewnol, Philip Rhys Griffiths, a oedd wedi canu i’r cleifion ar noswyl Nadolig gyntaf yr ysbyty newydd. Roedd yn ganwr dawnus a byddai’n perfformio’n gyhoeddus yn aml. Y noson honno, roedd yng nghwmni Miss Anita Strina, merch i frocer llongau lleol. Efallai nad oedd llawer o bobl yn gwybod hyn ond roeddent wedi dyweddïo a buon nhw’n priodi 4 mis yn ddiweddarach, ym mis Ebrill 1884, yn Eglwys Sant Andrew.

Fel dyn newydd briodi, roedd angen i George wneud ei ffordd ei hun yn y byd ac roedd yn cydnabod, yn well na’r rhan fwyaf o bobl, yr heriau a fyddai ynghlwm wrth sicrhau bod yr ysbyty newydd yn gweithredu’n effeithiol. Daeth â syniadau newydd ac egni i’w rôl ac roedd hynny’n ffodus iawn, am fod ei ddyletswyddau’n mynd ymhell y tu hwnt i waith pwyllgor. Nid oedd fawr ddim yn digwydd yn yr Ysbyty nad oedd yr Ysgrifennydd yn ei oruchwylio. George oedd yn delio â masnachwyr lleol a pherchnogion siopau i gytuno ar bris am y bwyd a’r cyflenwadau a brynwyd gan yr Ysbyty bob mis. Yn ogystal, roedd yn rheoli pob agwedd ar gynnal a chadw’r adeiladau, ynghyd â chyflogi staff anfeddygol, gan gynnwys y porthorion, a recriwtio i swyddi newydd, sef peiriannydd, garddwr, a hyd yn oed barbwr i siafio’r cleifion bob bore.

Roedd arian – neu ddiffyg arian – bob amser yn bryder i’r Ysbyty. Ym 1884 roedd dal angen dod o hyd i £6,000 i dalu am gost yr adeilad newydd. Ac yntau’n gyfrifydd hyfforddedig, byddai George Coleman yn llunio’r cofnodion ariannol ar gyfer y llywodraethwyr bob mis. George hefyd a roddai iddynt obaith trwy ddangos dawn ryfeddol ar gyfer codi arian. Roedd yn gwneud llawer o’i waith o flaen y cyhoedd. Er enghraifft, cafodd Edward Fletcher, rheolwr y Theatre Royal a J Tayleure, perchennog syrcas Caerdydd, ei ddarbwyllo ganddo i gynnal perfformiadau codi arian i’r Ysbyty bob blwyddyn. Trefnodd nifer o ddigwyddiadau sylweddol hefyd, gan gynnwys perfformiad clodwiw gan fand Gwarchodlu’r Grenadwyr yn Neuadd Gyhoeddus Caerdydd.

Fodd bynnag, roedd yn fwyaf llwyddiannus yn ei waith y tu ôl i’r llenni. Roedd y casgliad ar gyfer yr Ysbyty a oedd yn cael ei gymryd mewn ffatrïoedd a gweithleoedd bob blwyddyn ar ‘Ddydd Sadwrn yr Ysbyty’ yn rhan bwysig o incwm blynyddol yr Ysbyty. Gofynnwyd i George weithio’n agos gyda’r pwyllgor trefnu ac, yn benodol, y ddau Ysgrifennydd Anrhydeddus. Nid yw’n hysbys a oedd ganddo unrhyw rôl wrth annog colofnydd y Western Mail, ‘Pendragon’, i ledu’r si y byddai’n ofynnol i’r Ysgrifenyddion Anrhydeddus wneud yn iawn am y gwahaniaeth os na lwyddwyd i gasglu £1000. Serch hynny, er y codwyd mymryn yn is na’r targed, amcangyfrifwyd bod dros 30,000 o weithwyr wedi cyfrannu rhwng 6 a 9 ceiniog i apêl yr Ysbyty.

Roedd tanysgrifiadau blynyddol gan gwmnïau ac unigolion yn hanfodol i gyllid yr Ysbyty ac roedd yn ofynnol i’r Ysgrifennydd fynd ar ôl y tanysgrifwyr presennol i dalu eu dyledion ac erfyn am arian newydd. Cymaint oedd pwysigrwydd y gwaith hwn fel y rhoddwyd pàs iddo gan Reilffordd Dyffryn Taf er mwyn iddo allu teithio am ddim i gyfarfodydd. Yn aml, roedd rhywfaint o fargeinio wrth sicrhau arian newydd, gyda George yn cynnig penodiadau i swyddi anrhydeddus, fel Is-Lywydd yr Ysbyty, a’r hawl i enwebu nifer cytunedig o gleifion ar gyfer triniaeth yn yr Ysbyty yn gyfnewid am danysgrifiadau mawr.

Roedd George Coleman mor werthfawr i’r Ysbyty fel y cafodd ei deitl ei uwchraddio ym mhen dim i Ysgrifennydd ac Uwch-arolygydd. Ac yntau’n gweithredu fel llygaid a chlustiau’r Llywodraethwyr, roedd gofyn iddo archwilio pob agwedd ar reoli’r adeilad yn ddyddiol. Yn anffodus, ni ddaeth gyrfa George i ben boddhaol. Ar ôl dros 20 mlynedd yn y swydd, canfu ymchwiliad i ddulliau ariannu ‘afreolaidd’ ei fod wedi trefnu taliad am filiau personol trwy gyfrifon yr Ysbyty. Er efallai mai esgeulustod oedd hwn trwy bwysau mawr busnes, roedd yn ddigon iddo orfod ymddiswyddo. Mewn gwirionedd, roedd y rôl wedi tyfu’n rhy fawr i un person. Arwydd o dwf parhaus yr Ysbyty oedd bod ei swydd yn cael ei llenwi gan ddau benodiad ar wahân – Ysgrifennydd Pwyllgor ac Uwch-arolygydd – gyda’r olaf, i bob pwrpas, yn rheolwr cyffredinol cyntaf yr Ysbyty.

Mae’r erthygl hon yn seiliedig ar Adroddiadau Blynyddol Ysbyty a Fferyllfa Morgannwg a Sir Fynwy, y gellir dod o hyd iddynt yn Archifau Morgannwg, dan rif cyfeirnod DHC/50.  Gellir dod o hyd i gofnodion y Pwyllgor Rheoli ar gyfer y cyfnod hwn yn DHC/5-6. I’r rhai sydd am wybod mwy am yr hyn a ddigwyddodd i George ac Anita, symudon nhw i Lundain lle roedden nhw’n rhedeg gwesty bach. Bu farw George yn 1915 yn 62 oed ac fe’i claddwyd yng Nghaerdydd.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Corinthiaid Caerdydd

I’r rhai ohonoch sy’n gweld eisiau eich pêl-droed, dyma lun o’r casgliad yn Archifau Morgannwg o dîm lleol enwog.

Picture1

Rydym ni’n credu mai dyma’r ffotograff cyntaf oll o’r ‘Cardiff Corinthians’, sydd efallai’n fwy adnabyddus mewn cyfnodau mwy diweddar fel Corries Caerdydd. Mae cofnodion cynnar y Corinthiaid hefyd yn yr Archifau.

Ni allwn egluro pam fod dyddiad 1897-98 ar y ffotograff. Mae ein cofnodion yn dangos bod y clwb wedi’i sefydlu mewn cyfarfod a gynhaliwyd yn Nhŷ Coffi’r Criterion ar ddydd Gwener 22 Gorffennaf 1898. Felly mae’n debyg mai dyma’r tîm a chwaraeodd yn yr hyn a gredwn oedd tymor cyntaf y clwb, sef 1898-99. Fodd bynnag, os gallwch ein helpu i egluro hyn, cysylltwch â ni.

Fel y gwelwch o’r enwau ar y ffotograff, deilliai craidd y tîm o dri theulu i gyd yn byw yn ardal Treganna – sef teulu’r Gibson, y teulu Price a’r teulu Hill. Roedd pawb yn y cyfarfod yn chwarae i Glwb Criced Alpha ac fe sefydlwyd y Corinthiaid, yn y lle cyntaf, i gynnig camp i chwaraewyr yr Alpha yn ystod misoedd y gaeaf.

Y chwaraewr sy’n eistedd ynghanol y rhes flaen yw Fred Price, capten y tîm yn ei dymor cyntaf, a wasanaethodd yn ddiweddarach fel Ysgrifennydd y Clwb a’r Trysorydd. Disgrifiwyd Fred gan ei gyd-chwaraewyr fel ‘chwaraewr egnïol, gwrol, glân’ ac ‘un o’r cymrodyr gorau a fu’n byw erioed’. Roedd hefyd yn gricedwr talentog â’r bat a’r bêl ac, yn arbennig, â’i fat gan y byddai’n gwasgaru maeswyr y gwrthwynebwyr i’r ffin pan ddeuai i’r wiced.  Roedd ei farwolaeth gynnar yn 29 oed cynnar ym 1905 yn golled fawr.

Yn y blynyddoedd cynnar bu’r Corinthiaid yn chwarae eu gemau, yn bennaf, ar Gaeau Llandaf. Bydd y rhai ohonoch sy’n gyfarwydd â’r Corries yn sylwi nad ydynt yn gwisgo eu crysau chwarterog enwog. Yn y flwyddyn gyntaf fe ddewison nhw grysau aur a siorts gwyrdd ond gan newid y flwyddyn ganlynol i ‘grysau chwarterog ysgarlad ac aur’.   Roedd yn dymor cyntaf anodd gyda’r tîm yn ennill ond 4 o’u 22 gêm. Fodd bynnag, megis dechrau yr oedd hi i’r Corinthiaid o Gaerdydd, gyda’r clwb yn mynd ymlaen i ennill rhes o gwpanau, gan gynnwys Cwpan Amatur Cymru, ar sawl achlysur. Nhw hefyd oedd un o’r timau tramor cyntaf i gael eu gwahodd i Sbaen i chwaraeyn erbyn clwb mawr Barcelona.

Mae Corries Caerdydd yn dal yn fyw ac yn iach heddiw, gyda’u cartref yng Nghae Glan-yr-afon, Radur.  Gellir gweld rhestr o’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg ar gyfer y Cardiff Corinthians (cyfeirnod D751) drwy’r catalog yn http://calmview.cardiff.gov.uk/.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg