South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd., Stryd Bute a Herbert Street, Caerdydd

Mae’n debyg bod South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd. wedi dechrau gweithredu yng Nghaerdydd fymryn cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ni cheir unrhyw gyfeiriad ato cyn 1913, ond y flwyddyn honno wnaeth Cyfarwyddiadur y Western Mail restru’r cwmni yn 43 Bute Street. Erbyn 1915, roedd y cwmni’n meddiannu ar safle mawr ar gornel yn wynebu Bute Street a Herbert Street, lle’r oedd yn cynhyrchu ac yn cyflenwi oferôls, dyngarîs, driliau, crysau, singledi a siwtiau oel caci a gwyn. Ym 1915, cafodd y cwmni ei gontractio i gynhyrchu miloedd o gitbagiau ar gyfer Corfflu’r Fyddin Gymreig am 1/11½d (ychydig yn llai na 10 ceiniog) yr uned.

D1093-2-21 to 44 021 (SWARE)

Ym 1940, cafodd y cwmni ganiatâd i adeiladu estyniad i’w ffatri, a chredir bod darlun Mary Traynor yn portreadu wyneb yr estyniad hwn ar Herbert Street. Lluniwyd y cynlluniau ar gyfer yr estyniad gan T. Elvet Llewellyn, pensaer o Gaerdydd.

Erbyn y 1950au, roedd y cwmni’n marchnata ei gynhyrchion o dan yr enw brand Stamana (cywasgiad o STAndardMANufActuring yn ôl pob tebyg) ac mae cyfeirlyfrau yn dangos ei fod yn dal i weithredu o’r un safle – yr adnabuwyd erbyn hynny yn Stamana House – yn y 1970au. Bellach, mae’r adeilad wedi cael ei ddymchwel; mae rhan o’i safle wedi cael ei defnyddio i ledaenu’r ffordd, ac mae’r gweddill yn llecyn gwyrdd wedi’i dirlunio erbyn hyn ar ochr ddwyreiniol Stryd Bute rhwng Herbert Street a’r llwybr i gerddwyr a beicwyr sy’n arwain o dan reilffordd Bae Caerdydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/21]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer estyniad i adeilad ffatri premises, 42 Bute Street, 1940 [BC/S/1/34142]
  • Western Mail Cardiff Directory, 1913
  • The City and Port of Cardiff – Official Handbook, 1955
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://cymru1914.org/cy/view/archive_file/3907059/3
Advertisements

Marchnad Nonpareil, James Street, Caerdydd

Yn ystod yr wythnosau nesaf, bydd ein blog yn dychwelyd at dynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym.  Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol ac unigryw gan Mary Traynor, artist o Gaerdydd, sydd wrthi ers diwedd y 1960au yn ceisio tynnu lluniau o adeiladu Caerdydd a’r ardal gyfagos sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel.  Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos mewn amgueddfeydd amrywiol dros y blynyddoedd ac mae’n tynnu sylw at lawer o adeiladau sydd wedi diflannu ers hynny.  Mae’r casgliad yn cynnwys ei llyfrau braslunio a’i gwaith rhydd, yr oedd rhai ohonynt wedi’u fframio ac yn cael eu harddangos cyn hynny.  Mae’r brasluniau a’r paentiadau hyn yn ategu sawl cyfres arall o gofnodion a gedwir yn yr archifau, gan ddarparu ffynhonnell werthfawr i’r rhai hynny sy’n ymchwilio i hanes adeiladau yn yr ardal.

Mae David Webb, sy’n wirfoddolwr yn Archifau Morgannwg, wedi bod yn defnyddio’r cofnodion hyn i ymgymryd â gwaith ymchwil i hanes rai o’r adeiladau a gaiff eu cynnwys yn rhan o waith celf Mary Traynor.

Roedd Marchnad Nonpareil yn sefyll ar gornel James Street a Louisa Street, yn ardal Butetown o Gaerdydd.  Roedd yr adeilad wedi’i leoli yn rhifau 48 a 49 James Street tan tua 1905 pan gafodd y stryd ei hail-rifo ac yna roedd yr adeilad yn meddiannu rhifau 27 a 29.

d1093-2- 025 Non Pareil Market, James Street_compressed

Mae plac carreg uwchben trydydd llawr rhif 27 (49 gynt) yn dweud ‘The Nonpareil Market 1889’ sydd wedi bod yn fater o ddirgelwch.  Roedd y safle yno cyn y flwyddyn honno – ceisiwyd cymeradwyaeth i ychwanegu’r trydydd llawr mor fuan â 1871.  Yn 1889, derbyniodd Frederick Ward, cigydd, gymeradwyaeth adeiladu ar gyfer addasiadau i 48 a 49 felly gellid tybio bod y plac wedi’i osod fel rhan o’r gwaith hwn.  Fodd bynnag, mae’r rheswm dros wneud hynny yn aneglur.  Mae Nonpareil yn air Ffrengig, sy’n golygu heb ei ail, ond nid oes unrhyw gofnod o’r enw ‘Marchnad Nonpareil’ yn cael ei ddefnyddio fel cyfeiriad neu enw busnes yno.  Roedd busnes Ward wedi’i leoli yn rhif 49, ac roedd siop yn rhif 48 a oedd yn cael ei rhedeg gan yr entrepreneur enwog, Solomon Andrews.  Gan fod Andrews yn rhan o’r fasnach adeiladu hefyd, gellir honni mai ef oedd tu ôl i osod y plac – ond nid oes tystiolaeth i ddangos hynny.

Roedd Ward & Co, Cigyddion Môr, dal wedi’u rhestru yma yng Nghyfeiriadur 1972 Kelly’s – a oedd, erbyn hynny, wedi estyn i siop flaenorol Solomon Andrews, ond mae llun Mary Traynor yn dangos fod y safle wedi’i gau erbyn 1980.  Yna cafodd yr adeilad ei ddymchwel fel rhan o ailddatblygiad mawr. Cafodd rhywfaint o’r safle ei gymryd ar gyfer lledaenu’r ffordd, ond mae fflatiau modern bellach yn meddiannu gweddill y safle ar Louisa Place.    Mae’r plac ‘Nonpareil Market’ wedi’i ail-osod yn agos at ei lleoliad gwreiddiol, mewn mynedfa fwaog dros lwybr troed i mewn i’r datblygiad newydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/20]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 49 James Street, 1871 [BC/S/1/90569]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 48 & 49 James Street, 1889 [BC/S/1/7416]
  • Butcher’s Cardiff District Directory, 1882-83
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://wearecardiff.co.uk/2014/04/18/100-days-in-cardiff-the-non-pareil-market/
  • Williams, Stewart, Cardiff Yesterday, cyf. 31, delwedd 69

Nadolig y Gorffennol ym Morgannwg

Pwy sy’n dwad dros y bryn,
yn ddistaw ddistaw bach;
ei farf yn llaes
a’i wallt yn wyn,
a rhywbeth yn ei sach?

rsz_ddm-49-10_008

Wrth i ni gyrraedd y dyddiau olaf i siopa cyn y Nadolig, mae’n ddiddorol edrych yn ôl ar yr hyn yr oedd ein cyndeidiau’n ei brynu ar gyfer eu Nadoligau hwythau. Mae papurau Sybil Rolley o’r Tyllgoed, Caerdydd (cyf.  D790), sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg, yn dangos yr hyn yr oedd un teulu’n ei brynu ar gyfer eu dathliadau Nadolig.

Mae un gyfrol yn cofnodi’u cyllidebau ar gyfer pob Nadolig o 1951 hyd at 1965, gan ddogfennu eu prydau a chost pethau ‘ychwanegol’ megis addurniadau ac anrhegion! Wrth gwrs, mae hefyd yn cofnodi’r cynnydd ym mhris y Nadolig dros y cyfnod, a’r amrywiaeth o fwyd ac anrhegion yr oedd pobl yn eu derbyn. Roedd y bwyd Nadolig a gofnodwyd yn cynnwys, ymysg pethau eraill, llaeth ‘Ideal’, tuniau cig tafod, blancmange, a Melysion Twrcaidd. Yn fwy cyfarwydd i’n rhestrau siopa Nadolig presennol, byddai Bisgedi Siocled Cadbury, Tango a bocsys ‘Milk Tray’.

rsz_pic_039

rsz_pic_040

Mae’r anrhegion sydd ar y rhestr yn cynnwys cynion, y record ‘Mary’s Boy Child’, sigaréts, a slip neilon gyda phapur £1. Ni cheir ddim un o’r eitemau mwy cyfarwydd y gallem ofyn amdanynt heddiw, fel teganau neu bethau electroneg.

rsz_pic_038

Nid dyma’r unig archif ar thema’r Nadolig sydd gennym. Ymhlith eraill mae cofnodion Siop Adrannol David Morgan (cyf. DDM), sy’n cynnwys llawer o luniau o’r siop yn ystod tymor yr Ŵyl. O thema’r ‘Old Woman who lived in a Shoe’ o’r 1930au, i’r menwod cwningaidd fel coblynnod a Siôn Corn cyhyrog y 1960au, a’r ‘wal o gracyrs’ enwog, mae gennym ddetholiad o luniau sy’n cofnodi hanes y siop dros y Nadolig. Maent yn dangos steils a ffasiynau newidiol cyfnod y Nadolig tra bu David Morgan yn masnachu yng Nghaerdydd.

rsz_ddm-49-4_007

rsz_ddm-49-4-010

rsz_ddm-49-10_017

Gobeithiwn y caiff pob un o’n dilynwyr amser gwych dros yr Ŵyl.

Nadolig Llawen!

‘Adloniant Doniol Hud Artistig’: Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn cefnogi Ymdrech y Rhyfel

Un o’r eitemau mwyaf anarferol yng nghofnodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd a gedwir yn Archifau Morgannwg yw poster (28cm gan 43cm) gyda thaflenni maint cerdyn post ategol yn hysbysebu prynhawn o ‘Humorous Entertainment of Artistic Magic including Sleight of Hand, Novel Magical Effects and Oriental Magic’. I’w gynnal yn Neuadd Cory yng Nghaerdydd, ar 6 Ionawr 1919 am 2pm, roedd y sioe i’w chynnal gan Mr Douglas Dexter, ‘The well-known entertainer of London’. Hefyd, roedd eitemau cerddorol i’w darparu gan Barti Mr Shapland Dobbs.

Poster

Er bod y pynciau a drafodwyd gan ddarlithoedd Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn amrywiol iawn, roedd hyn, heb amheuaeth, yn dir newydd i Gymdeithas a sefydlwyd i astudio’r gwyddorau naturiol. Rhoddwyd yr eglurhad ar gefn y taflenni.

Ticket

Ticket reverse

This invitation is issued by the members of the Cardiff Naturalists’ Society who desire to give a pleasant afternoon to members of the Forces who happen to be in Cardiff.

Er i’r rhyfel ddod i ben  gyda’r Cadoediad ar 11 Tachwedd 1918, roedd miloedd o ddynion a merched yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn aros i ddod adref. Yn Ionawr 1919 roedd Caerdydd yn ganolbwynt mawr i filwyr a oedd yn dychwelyd i dde Cymru. Roedd hefyd nifer o ysbytai milwrol yn y dref a’r ardaloedd cyfagos. Roedd Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn amlwg am chwarae’i rhan wrth helpu i roi adloniant i’r lluoedd arfog. Gallai’r gyngerdd hefyd fod wedi cyfrannu at ‘Bythefnos Diolch’, cyfres o ddigwyddiadau a drefnwyd gan Faer Caerdydd yn Ionawr 1919 i wobrwyo’r milwyr a chodi arian at elusennau gan gynnwys Cronfa’r Brenin i Filwyr a Morwyr Anabl. Roedd yr adloniant am ddim i ‘Filwyr, morwyr a’r llu awyr (boed o Brydain, y Trefedigaethau a Chynghreiriaid) ar wyliau neu sy’n yr Ysbyty’. Roedd y Gymdeithas yn disgwyl i Neuadd Cory fod dan ei sang ac roedd yn lleoliad llawer mwy na’r rhai a ddefnyddiai ar gyfer y rhan fwyaf o’i darlithoedd cyhoeddus. Er hynny, rhybuddiai’r taflenni:

It is regretted that the accommodation will not permit the admission of others than men in uniform.

Roedd Dexter yn ŵr adnabyddus. Fe’i ganed yn Arthur Marks yn Eastbourne ym 1878 ac yn athro wrth ei waith, gwnaeth Dexter gryn argraff fel consuriwr  ac fel cleddyfwr o’r safon orau, a ddewiswyd i dîm Prydain yng Ngemau Olympaidd 1936. Ar brynhawn 6 Ionawr byddai’r rhai a ddaeth draw wedi gweld sgiliau un o brif aelodau’r Cylch Hudol. Ymhlith repertoire Dexter roedd triciau fel y Trywaniad Triphlyg, y’i cadwodd dan gêl, i’r graddau y gwnaeth siwio consuriwr arall a gyhuddodd o ddwyn ei syniadau. Roedd y cyfeiriad at hud artistig fwy na thebyg yn cyfeirio at dric yr oedd Dexter yn ei ddatblygu bryd hynny a oedd yn cynnwys sgarffiau sidan gwyn yn cael eu gosod mewn powlen wag ac yn dod ohoni’n lliwiau, fel petaen nhw wedi’u trochi mewn dei.

Yn Nhrafodion 1919 adroddwyd:

… an entertainment was held at the Cory Hall under the auspices of the Society, to which all of the wounded sailors and soldiers in the Military Hospitals were invited. Over 700 attended and had a thoroughly enjoyable time [Trafodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, Cyf LII, 1919, Caerdydd, 1922].

Heb amheuaeth cafodd Douglas Dexter gryn gymeradwyaeth gan y milwyr. Aeth ymlaen i berfformio mewn nifer o Berfformiadau Royal Variety ac i’r Brenin Siôr V yng Nghastell Windsor ym 1928. Cafodd y Fedal Aur gan y Cylch Hud ym 1926. Ond i Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, fodd bynnag, aeth pethau’n ôl i’r arfer yn ddiweddarach yn y mis gyda darlith gan Dr A E Trueman ar 23 Ionawr 1919, ‘Astudiaeth Ddaearyddol o Ardal Caerdydd.’

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

‘Diwrnod hyfryd a braf’: Taith Maes Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd i Abaty Tyndyrn, Mehefin 1873

Os dychmygwch fod cyfarfodydd cynnar Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd i gyd y tu ôl i ddrysau caeedig yn Heol Eglwys Fair, ac aelodau’r gymdeithas yn syllu drwy eu microsgopau a gwrando ar siaradwyr dysgedig, dyma chwalu’r syniad hwnnw gan lyfrau cofnodion y Gymdeithas sydd yn Archifau Morgannwg.  O’r cychwyn cyntaf, trefnodd y Gymdeithas gyfres o Deithiau Maes bob blwyddyn ar draws de Cymru.  Mae’r llyfrau cofnodion yn cynnwys crynodebau a chynlluniau nifer o dripiau o’r fath.  Y ddelwedd a gawn yw y cafodd pawb a oedd yno ddiwrnod llawn mwynhad ond hynod brysur.  Mae’r cofnodion o 6 Mehefin 1873 yn nodi’r trefniadau ar gyfer Taith Maes Gyntaf 1873, ar 17 Mehefin, i Abaty Tyndyrn, a ddisgrifiwyd fel “One of the most romantic ruins in Britain.”

rsz_20171011_093944_resized

The Members and Visitors will leave the Cardiff Station of the South Wales Railway by the 9.27am Train, to arrive at Chepstow at 11.17. Here carriages will be in waiting to convey the party to the top of Wyndcliffe.

The view from the summit of Wyndcliffe cannot be surpassed; it is nearly 900 feet above the level of the river, and from it may be viewed some of the most beautiful and extensive prospects in Great Britain, and a wonderful range over portions of nine counties.

The party will then pass down through the wood to the Moss Cottage, which will be thrown open to visitors presenting their tickets, and thence on to the new road, where the carriages will be waiting to convey the party on to the Abbey.

After dinner (at the Beaufort Arms) John Prichard, Esq., of Llandaff, Diocesan Architect, will deliver a Lecture on the Abbey, illustrated by Diagrams and an examination of the building will take place; after which Mr W Adams, the President, will read his paper on the Ancient Iron Works of the District.

The Party will leave Tintern Abbey at about 6.30pm per carriages for Chepstow Station, and arrive at Cardiff at 9.35 [Cofnodion cyfarfod, 6 Mehefin 1873, DCNS/3/1].

Am bris o chwe swllt a chwe cheiniog a chost y daith drên, roedd yn ddiwrnod llawn o ystyried bod yn rhaid ymdrin â busnes misol arferol y Gymdeithas dros bryd o fwyd, gan gynnwys ystyried pum cais aelodaeth.  Fodd bynnag, nid fu teithiau o’r fath bob amser yn llwyddiant ysgubol, a nodwyd ei bod yn …absolutely necessary that members and their friends should intimate to the Hon Secretary … their intention to be present. Cafodd y daith a gynlluniwyd i Aberddawan ym mis Gorffennaf y flwyddyn gynt ei chanslo gan nad oedd digon wedi cofrestru, a hynny am ei bod yn cyd-daro â chyfarfod y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol yng Nghaerdydd.

Ond bryd hyn fodd bynnag, cafwyd taith lwyddiannus dros ben.  Nodwyd yng nghofnodion y diwrnod bod darlith John Prichard wedi’i chyflwyno yng nghorff yr Abaty i: …a large and appreciative audience. Fe’i dilynwyd gan daith o amgylch yr Abaty a: …having spent a most agreeable and enjoyable day the party then commenced their return journey to Cardiff.

Gellir dod o hyd i fanylion nifer o deithiau maes y Gymdeithas yn ystod y cyfnod hwn, gan gynnwys Abaty Tyndyrn ar 17 Mehefin 1873 a Llantrisant ar 5 Gorffennaf 1870, yng nghofnodion Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd sydd yn Archifau Morgannwg [DCNS/3/1].

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

‘Dal i fynd ar hyd afon Nîl!’ Rhaglen ddarlithoedd cyhoeddus gyntaf a lansiwyd gan Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, 27 Tachwedd 1873

Sefydlwyd Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd ym mis Medi 1867 ac yn nhymor yr hydref eleni mae’n dathlu ei phen-blwydd yn 150 oed.  Yn rhan o’r digwyddiadau y mae’r Gymdeithas wedi eu trefnu, bydd Iolo Williams yn cynnal darlith gyhoeddus, yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ddydd Iau 5 Hydref.  Mae’n briodol bod y dathliadau’n cynnwys digwyddiad o’r fath gan fod darlithoedd cyhoeddus y Gymdeithas bob amser wedi’u hystyried yn ffordd werthfawr o gynnig cyfleoedd i’r cyhoedd ehangach ymwneud â’r gwyddorau naturiol a’u mwynhau.

Gellir olrhain blynyddoedd cynnar y Gymdeithas drwy’r cofnodion sydd yn Archifau Morgannwg.  Mae’n amlwg yr ystyrid cyfarfodydd y gymdeithas ar y dechrau fel cyfle i’r aelodau rannu eu gwybodaeth am amrywiol agweddau ar y gwyddorau naturiol.  Er enghraifft, yn y cyfarfod cyntaf un ar 11 Medi 1867, daeth un o’r aelodau cyntaf, Philip Robinson, â chasgliad o loÿnnod byw Prydeinig i’w harddangos ac er mwyn i’r rhai a oedd yn bresennol gael eu harchwilio.  Yn y trydydd cyfarfod, ar 11 Tachwedd 1867, traddododd aelod arall, yr Athro Joseph Gagliardi, ddarlith ar y gwahanol rywogaethau o bysgod.  Ar y cyfan, gosododd hyn y patrwm a fu wedyn ar gyfer y cyfarfodydd yn ystod y cyfnod hwn, er, ar adegau, ategwyd y rhaglen gan siaradwyr gwadd.

O fewn blwyddyn, cynhaliodd y Gymdeithas ei “Hymgomwest” gyntaf. Gan ddefnyddio Neuadd y Dref ar Heol Eglwys Fair, Caerdydd, roedd yr Ymgomwest yn cynnwys cyfres o arddangosfeydd ar agweddau ar y gwyddorau naturiol ac yn defnyddio casgliadau’r Gymdeithas a rhai dan fenthyciad gan Amgueddfeydd.  Ategwyd yr arddangosfeydd ar sawl achlysur gan ddarlithoedd cyhoeddus yr Ystafelloedd Cyfarfod.  Erbyn mis Ebrill 1873 roedd hyn mor boblogaidd fel y cafodd tair darlith gan siaradwyr a oedd yn rhan o’r Gymdeithas, Edmund Wheeler, Cymrawd y Gymdeithas Amaethyddol Frenhinol, eu hailadrodd yr wythnos ganlynol.  Cymeradwywyd y Gymdeithasol yn y papurau newyddion lleol a nodwyd bod y digwyddiad wedi adfywio “… the drooping Naturalists’ Society”.

Wedi’i hannog gan lwyddiant yr Ymgomwest ym mis Ebrill 1873, cyhoeddodd y Gymdeithas ei chyfres gyntaf o ddarlithoedd cyhoeddus ym mis Tachwedd 1873.   Y bwriad oedd cynnal y darlithoedd yn yr Ystafelloedd Cyfarfod bob pythefnos o fis Tachwedd tan fis Ebrill yn cynnwys amrywiaeth o siaradwyr amlwg.  Roedd yn amlwg y cyhoeddwyd hyn â rhywfaint o anniddigrwydd o ystyried costau defnyddio’r neuadd a’r ffioedd ar gyfer y siaradwyr gwadd.  Er y cynlluniwyd gweithredu system docynnau ar gyfer bob darlith, gan godi tâl mynediad gwerth chwe cheiniog ar aelodau a swllt ar bobl nad oeddent yn aelodau, mynegwyd pryder y byddai’r Gymdeithas ar ei cholled yn ofnadwy.  Hyd yma, nid oedd rhan fwyaf y siaradwyr gwadd wedi codi tâl am eu gwasanaethau ac i roi sicrwydd i bryderon aelodau, cytunwyd sefydlu cronfa arbennig, a fyddai bron yn sicr wedi’i gwarantu gan nifer o aelodau’r gymdeithas, er mwyn talu unrhyw gostau o’r gyfres ddarlithoedd.

Serch hynny, cyhoeddwyd y rhaglen darlithoedd cyhoeddus yn frwd ym mis Tachwedd a rhoddwyd hysbysebion yn y papur newydd lleol yn nodi manylion am y siaradwyr a’r pynciau y bwriedid eu trafod.  Roedd y rhaglen yn amrywiol iawn ac yn cynnwys darlithoedd ar “Ddadansoddi Sbectrwm”, “Trysorau’r Dyfnderoedd” a hyd yn oed “Atgofion Personol Wellington”.  Fel y mae cofnodion cyfarfod y Gymdeithas ar 18 Tachwedd 1873 yn cadarnhau, nid oedd unrhyw draul i’w wahardd.

The Committee have now completed their arrangements for the delivery of series of popular and scientific Lectures to be given fortnightly during the present session. The lectures are provided by the Society at some considerable expense and are intended for the intellectual enjoyment of all classes.

Many of the lectures will be illustrated by beautiful drawings and dissolving views, and by the performance of brilliant and costly experiments.

The Committee solicit the special attention of the Public to this Series of Lectures which is the first attempt to supply a want long felt in Cardiff, viz the Periodical Delivery of First Class Scientific Lectures, by thoroughly able Professional Men. It is proposed in the event of this experiment proving successful, to establish a continuous Winter Series, embracing the highest Scientific and Literary talent which can be obtained.

The first lecture will be delivered by Edward H Jones, Esq, FCS, Analytical Chemist, on “Egypt” and 1000 miles up the Nile, being a tour amongst the ancient Temples and ruins of Egypt and Nubia, and illustrated by paintings and photographs, shown by the aid of lime light and dissolving views [Cofnodion, 18 Tach 1873, DCNS/3/1]

rsz_lectures_1

Roedd llawer iawn yn y fantol ar noson y ddarlith gyntaf ar 27 Tachwedd.  Adroddodd Guardian Caerdydd a Merthyr y diwrnod canlynol:

There was a large and fashionable audience, the room being crowded. The lectures … promise to prove as interesting as they will be intellectual and a rich treat is in store…. [Cardiff and Merthyr Guardian, 28 Tachwedd 1873]

Yn y digwyddiad, roedd y ddarlith yn unrhyw beth ond “gwledd”.  Crynhowyd y ddarlith ym mhapur newydd y South Wales Daily News, mewn adroddiad hirfaith, fel a ganlyn:

… a disconnected, unintelligible descriptive outline of a number of places situated between Southampton and the second cataract of the Nile and back through the Suez Canal.

… the precipitate manner in which the audience left the room when the curtain was drawn across the views, without even thanking Mr Jones for his trouble, will perhaps convince him that a description of scenes that might have pleased the juveniles of a school would be ill- suited to the intelligence of the adult educated persons of both sexes present.

Ar y cyfan, roedd y ddarlith wedi:

…caused the greatest disappointment to the vast majority of the audience [South Wales Daily News, 28 Tachwedd 1873]

Mae’n rhaid y bu’n ergyd difrifol i’r Gymdeithas a dim ond ychydig ddyddiau oedd ganddynt i adfer y sefyllfa cyn y ddarlith nesaf ar 3 Rhagfyr.  Eto, roedd yr Ystafelloedd Cyfarfod dan eu sang a doedd dim dewis ond ymddiheuro am y llanast ar y 27ain.  Cynigiodd Cadeirydd y noson y 3ydd o Ragfyr, Mr Lukis, ei ddamcaniaeth i’r gynulleidfa yn yr Ystafelloedd Cyfarfod, sef:

…the Mr Jones they had was the wrong one and must have been an imposteur as he had not turned up since that evening – not even to call on Dr Taylor for his honorarium [South Wales Daily News, 4 Rhagfyr 1873]

Yn ffodus i’r Gymdeithas, roedd y ddarlith y noson honno ar “Ffenomena Sain” i’w chyflwyno gan Edmund Wheeler, y cymeradwywyd ei gyfres o ddarlithoedd gystal ym mis Ebrill.  Cadarnhaodd adroddiad y papur newydd drannoeth fod:

The lecture was a very able one throughout and was highly appreciated by the audience

Roedd y gyfres ddarlithoedd yn ôl ar y trywydd iawn.

Felly, wrth i Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd baratoi am ei darlith gyhoeddus ddydd Iau 5 Hydref eleni, does dim amheuaeth bod “gwledd” yn aros y rhai sy’n bwriadu mynd i’r Amgueddfa Genedlaethol.  Fodd bynnag, o ystyried amgylchiadau cyfres darlithoedd cyhoeddus gyntaf y Gymdeithas yn 1873, efallai y byddai’n werth edrych eto i weld a ydynt wedi gwahodd yr Iolo Williams “cywir”.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffosiliau rhedyn a chors…hefyd modrwy arian hynafol a sampl o graig wen: Sefydlu Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd ym mis Medi 1867

Ar 11 Medi 2017 mae Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn dathlu ei phen blwydd yn 150 oed. Dyma’r gymdeithas fywyd gwyllt fwyaf hirhoedlog yn yr ardal ac mae ei phen blwydd yn cael ei nodi gydag arddangosfa yn Amgueddfa Stori Caerdydd er mwyn dangos hanes cyfoethog y Gymdeithas. Mae’r arddangosfa yn canolbwyntio ar sefydlu’r gymdeithas, ei rhan yn creu yr Amgueddfa Genedlaethol, darganfyddiadau gwyddonol ac aelodau amlwg.

Wedi ei sefydlu yn y lle cyntaf i hyrwyddo astudiaethau natur, daeareg a’r gwyddorau ffisegol, mae cofnodion y Gymdeithas, gan gynnwys ei lyfr cofnodion, cylchlythyron ac adroddiadau wedi eu cadw yn Archifau Morgannwg. Mae’r cofnodion yn rhoi cyfrif manwl o hanes creu’r gymdeithas a’i amrywiol weithgareddau o 1867 hyd y dydd heddiw.

Mae’r cyfeiriad cyntaf at ‘Gymdeithas’ i’w gael yn Awst 1867 gyda’r nodyn canlynol… cyfarfod cychwynnol aelodau’r ‘Gymdeithas Naturiaethwyr’ wedi ei chynnal yn ystafell uchaf y Llyfrgell Rydd… ar 29 Awst 1867. Wedi ei chadeirio gan y Bon. William Taylor, MD gyda chyfanswm o 11 yn mynychu, cytunwyd y byddai’r Gymdeithas yn cael ei galw yn Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd a bod….Pwyllgor i gael ei greu er mwyn paratoi rheolau ar gyfer rheoleiddio’r Gymdeithas. Bedwar diwrnod yn ddiweddarach cyfarfu’r grŵp drachefn i gytuno ar y rheolau. Er iddynt gael eu diwygio a’u hymestyn yn ddiweddarach roedd y rheoliadau gwreiddiol a nodwyd yn y llyfr Cofnod, ar 2 M]edi 1867, yn nodi nod y Gymdeithas fyddai Astudiaeth ymarferol o Astudiaethau Natur, Daeareg a’r Gwyddorau Ffisegol a ffurfio Amgueddfa yn gysylltiedig â’r Llyfrgell Rydd.  Roedd y pwyllgor cynllunio eisoes wedi hysbysebu mewn papurau lleol am aelodau ac wedi gwneud pwynt o bwysleisio bod …menywod yn gymwys i ymaelodi.

First meeting

Gyda chytundeb ar y diben a’r rheoliadau cynhaliwyd y cyfarfod llawn cyntaf ar 11 Medi 1867. Cadeiriwyd y cyfarfod gan William Adams, Llywydd cyntaf y Gymdeithas, a oedd yn beiriannydd sifil a mwyngloddio o Dredelerch. Mae’r cofnodion yn nodi’r 24 aelod a oedd yn bresennol y diwrnod hwnnw. Fodd bynnag, er yr hysbysebu am aelodau a’r ymrwymiad i agor y drysau i ferched, roeddent oll yn ddynion.

Drane's gifts

Beth felly am y Ffosiliau rhedyn a chors…a hefyd modrwy arian hynafol a sampl o graig wen a gofnodwyd yn y llyfr cofnod? Sefydlwyd y Gymdeithas er mwyn i’w haelodau rannu a datblygu eu gwybodaeth ar bob agwedd ar y gwyddorau naturiol. I’r perwyl hwn, tra bo nifer o siaradwyr amlwg, seminarau a thripiau maes gan y Gymdeithas, y disgwyliad oedd i aelodau rannu eu gwybodaeth, ymchwil ac mewn rhai achosion eu casgliadau personol. Er enghraifft, yn y cyfarfod cyntaf daeth sawl aelod â chasgliadau o ieir bach yr haf a mwsogl i’w harddangos ac i’w harchwilio.

Roedd ymrwymiad hefyd, o’r dechrau’n deg, i hyrwyddo diddordeb yn y gwyddorau naturiol i drigolion tref Caerdydd oedd yn cynyddu’n gyflym o ran ei maint. Yn benodol, nod y Gymdeithas oedd datblygu a chasglu stoc ar gyfer Amgueddfa. Defnyddiodd cyfarfodydd cyntaf y Gymdeithas Ystafell Amgueddfa’r Llyfrgell Rydd ar Heol Eglwys Fair, a roddwyd yn rhad ac am ddim ar y ddealltwriaeth y byddai’r gymdeithas yn datblygu ac ehangu casgliad yr Amgueddfa.  Aeth y Gymdeithas i’r afael â hyn gan ddefnyddio’i arian i brynu llyfrau a phethau i’w harddangos ar gyfer yr Amgueddfa, ac anogwyd aelodau i ychwanegu at y casgliad gyda phethau i’w harddangos… i gael eu gosod yn Amgueddfa Caerdydd ac i ddod yn eiddo i Gorfforaeth Caerdydd.

Mae cofnodion cyfarfod 11 Medi yn nodi taw ffosiliau rhedyn a chors, modrwy arian hynafol a sampl o graig wen oedd y gwrthrychau cyntaf un i gael eu rhoi i gasgliad y Gymdeithas ac, felly, i’r Amgueddfa. Yn arwyddocaol cawsant eu rhoi gan Robert Drane a adnabuwyd, tan ei farwolaeth ym 1914, fel aelod mwyaf adnabyddus Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd yn y cyfnod cynnar hwn. Caiff Drane, a symudodd i Gaerdydd yn 1855 yn 22 oed, ei gofio â phlac pres ar safle ei fferyllfa ar Heol y Frenhines sy’n nodi:

Here lived Robert Drane FLS naturalist, antiquary and connoisseur. This tablet was erected to his memory by the Cardiff Naturalists’ Society which was founded in these premises in the year 1867. 

Fel mae’r cofnodion yn cadarnhau, roedd Drane yn un o 24 a dderbyniwyd i’r Gymdeithas ar 11 Medi a chafodd ei ethol yn y cyfarfod hwnnw i Bwyllgor y Gymdeithas. Ar ben hynny, ef oedd aelod oes cyntaf y Gymdeithas, a’r unig un i fanteisio ar y dewis, yn y cyfarfod cyntaf, i brynu aelodaeth oes am bris o dair gini. Mae’n ddiddorol nodi o’r 24 a oedd yn bresennol dim ond 15 a dalodd eu ffioedd y diwrnod hwnnw ac fe gyflwynodd y Gymdeithas reoliadau yn fuan oed yn cadarnhau:

All Members whose Subscriptions are one year in arrear shall forfeit their privileges of Membership. Those who are two years in arrear shall have their names erased.

Wrth dderbyn Llywyddiaeth y Gymdeithas bron i dri deg mlynedd yn ddiweddarach, yn 1896, nododd Drane:

This Society first opened its eyes in a little room behind a chemist’s shop in 1867 when there were but three persons present – Mr Phil Robinson, Mr R Rhys Jones and myself, and I alone of these am with you now. For these reasons, and because I am the original life member, I may, in some sort, claim to be its founder.

I Drane roedd yn ddatganiad nodweddiadol awgrymog a rhywfaint yn bryfoclyd. Am ba reswm bynnag, doedd Robert Drane heb fod yn y cyfarfodydd cynllunio ac nid oedd yn un o swyddogion y Gymdeithas a nodwyd mewn hysbysiadau a roddwyd ym mis Awst 1867 yn y papurau lleol. Ond roedd yn amlwg yn ffigwr allweddol ar is-bwyllgor Amgueddfa’r Llyfrgell Rydd a sefydlwyd ym 1864. Yn benodol, roedd wedi arwain ar wella ac ehangu ystod y creiriau arddangos oedd i’w cael yn yr Amgueddfa. Er enghraifft, mae’r cofnodion yn nodi, ar 22 Mawrth 1864:

Mr Drane be authorized to buy British Birds stuffed for the Museum at his direction – not exceeding £5 value.

Fel un allweddol mewn ymdrechion blaenorol i wella casgliad yr Amgueddfa ac fel rhywun â diddordeb byw ym mhob agwedd bron ar y gwyddorau naturiol, byddai Robert Drane wedi bod yn adnabyddus i’r rhai hynny a ymgasglodd i lunio rheoliadau’r Gymdeithas, gan gynnwys Peter Price, cyd-aelod o is-bwyllgor yr Amgueddfa, a Philip Robinson o’r Llyfrgell Rydd. Mae’n debygol iawn felly, i gynlluniau ar gyfer creu’r Gymdeithas gael eu deor mewn cyfarfod yn siop Drane fel y nodir ar y plac ar Heol-y-Frenhines. Mae un nam bach ar y darlun hwn fodd bynnag am na symudodd Drane i’r lleoliad ar Heol-y-Frenhines tan ddiwedd 1867 neu yn fwy tebygol 1868. Mae bron yn sicr felly y cafodd y cyfarfod y cyfeirir ato ei gynnal yn ei siop gyntaf yn 11 Stryd Bute. Fodd bynnag ni ddylid caniatáu i nam bychan dynnu oddi ar gystal stori.

O fewn blwyddyn, roedd aelodaeth y Gymdeithas wedi tyfu i 76. Roedd derbyn ym 1868, yr Ardalydd Bute yn Aelod Anrhydeddus yn bluen arbennig yn het y Gymdeithas ac yn arwydd o urddas a dylanwad cynyddol y Gymdeithas.

Invitation to Bute

Bute's response

Erbyn 1905, pan mai’r Gymdeithas fu’n sbarduno’r argymhelliad i’r Cyfrin Gyngor i leoli’r Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, hi oedd y gymdeithas wyddoniaeth fwyaf yng Nghymru.

Gall Cymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd felly, gyda chyfiawnhad, honni iddi fod yn asiant allweddol yn hyrwyddo astudiaethau ar y gwyddorau naturiol. Wrth i’r Gymdeithas ddathlu ei phen blwydd yn 150, byddai’n ddifyr gwybod os, yn rhywle yn y casgliadau yng Nghaerdydd, fod lle o hyd i ffosiliau, modrwy arian a chraig a roddwyd gan Robert Drane ym 1867.

Mae modd dilyn hanes y Gymdeithas yn y cofnodion a geir yn Archifau Morgannwg o Gymdeithas Naturiaethwyr Caerdydd, 1867-1991 (cyf. DCNS) a phapurau Robert Drane (cyf. DXIB).

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg