Yr Ail Ryfel Byd yng Nghaerdydd:  Yr “Alltudion” yn cael Bath yn y Glaw

Ym mis Mehefin 1942, bron i dair blynedd ers dechrau’r Ail Ryfel Byd, cyrhaeddodd y newyddion fechgyn Ysgol Gladstone yng Nghaerdydd y byddai sebon yn cael ei ychwanegu at y rhestr o eitemau i’w dogni mewn ysgolion.

EC31-2

Ysgol Stacey Road, 21 Mai 1942, t302 (EC31/2)

Mae’n siŵr bod y rhai yn iard yr ysgol a oedd yn gefnogwyr i fachgen ysgol “eternally scruffy” Richmal Crompton, sef William Brown, a’i fand o “outlaws” neu ‘alltudion’ 11 oed wedi derbyn y newyddion yn llawen. Ychydig a wyddent, fodd bynnag, mai byrhoedlog fyddai’r ddihangfa honno.

Roedd cyrchoedd awyr rheolaidd dros y dinasoedd mawrion wedi cymryd gadael eu hôl, gyda llawer o gartrefi’n cael eu dinistrio a theuluoedd mewn llety dros dro. Mewn ymateb, roedd Lever Brothers, cynhyrchwyr sebon enwog Lifebuoy yn eu ffatri ym Mhort Sunlight, wedi dyfeisio cynllun i ddarparu cymorth ymarferol i deuluoedd yn y dinasoedd a gafodd eu taro’n ddrwg gan y cyrchoedd. Ar ei gost ei hun, dyma’r cwmni yn gosod Unedau Bath Cawod symudol ar fflyd o bump ar hugain o faniau. Roedd pob cerbyd, a adwaenid fel y Lifebuoy Emergency Bath Service, yn cynnwys boeler stêm olew, tanc dŵr, wyth ciwbicl cawod y gellid eu datgymalu a chyflenwad digonol o sebon a thywelion. Roedd tri gofalwr benywaidd yn staffio’r faniau a oedd yn gyfrifol am symud yr offer o safle i safle a goruchwylio’r cawodydd.

Ni phetrusodd yr awdurdod lleol yng Nghaerdydd wrth dderbyn cael cynnig un o’r faniau gyda’r penderfyniad y byddai’n cael ei ddefnyddio, yn bennaf, mewn ysgolion. Fel mae’n digwydd, Ysgol Gladstone oedd un o’r ysgolion cyntaf yng Nghaerdydd i gael ymweliad, pan ymddangosodd y fan, gyda’i logo Lifebuoy, ar iard yr ysgol, Ddydd Mercher 17 Mehefin 1942. Roedd yn dipyn o achlysur gyda’r Maer, Alderman James Hellyer, ac aelodau eraill o’r cyngor hefyd yn bresennol i archwilio’r unedau cawod newydd.

Ar gyfer darpar ‘alltudion’ dim ond un ffordd o ddianc oedd. Roedd yn rhaid sicrhau cymeradwyaeth rhieni ar gyfer cawod a rhoddwyd blaenoriaeth i’r rhai nad oedd ag ystafell ymolchi ganddynt gartref. Fodd bynnag, mae’r cofnodion yn dangos bod 126 o fechgyn wedi cael cawod y prynhawn hwnnw o dan oruchwyliaeth nyrs yr ysgol a staff Lever Brothers.  I rai, dyma fyddai’r tro cyntaf iddynt weld cawod, yn hytrach na bath traddodiadol, a disgrifiwyd y ciwbiclau a osodwyd ar iard yr ysgol fel cael “bath yn y glaw”.

Dros y misoedd nesaf, byddai’r fan Lifebuoy yn dod yn olygfa gyfarwydd ar fuarthau ysgol ar draws y ddinas gan ddarparu gwasanaeth yr oedd mawr ei angen ar blant ysgol Caerdydd.

EC42-3-2

Ysgol Ninian Park, 19 Mehefin 1942, t283 (EC42/3/2)


EC30-1

Ysgol Babanod Splott Road, 26 Mehefin 1942, t340 (EC30/1)

Gallwch ddarllen mwy am ymweliad y “bath yn y glaw” ag Ysgol Gladstone yn y Western Mail & South Wales News, Dydd Iau 18 Mehefin 1942, t4.

Dyma un o gyfres fer o erthyglau ar Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel yn tynnu ar rai o’r cofnodion a gafodd eu cadw gan Brifathrawon ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgol sydd ar gof a chadw ar gyfer 1939-45 cysylltwch ag Archifau Morgannwg www.archifaumorgannwg.gov.uk

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Collfarnau yn erbyn Pobl Ifanc ym Morgannwg

Ar 4 Hydref 1857, ymddangosodd Edmund Matthews a Stephen Anderson, y naill yn 11 oed a’r llall yn 12, gerbron Cwrt Bach Bwrdeistref Caerdydd, wedi eu cyhuddo o ddwyn dwy sach gwerth 4 swllt. Yr un diwrnod, cyhuddwyd Sarah Taylor, 13 oed, o ddwyn 100 pwys o haearn o Gwmni Rheilffyrdd Bro Taf. Cafwyd y tri’n euog, a rhoddwyd dedfryd o lafur caled am dri mis i Edmund, un mis i Stephen a dau fis i Sarah. Nhw oedd y cyntaf i gael eu cofnodi mewn cyfres bwysig o ddogfennau’n ymwneud â chollfarnau yn erbyn pobl ifanc.

Jan Doc-Q-S-JC-1-2

Digwyddodd yr achosion llys hyn dan ‘Ddeddf Barnu a Chosbi Troseddwyr Ifanc yn gynt’ 1847. Anfonwyd collfarnau dan y Ddeddf hon at y Clerc Heddwch ac fe’u cadwyd ymhlith cofnodion y Sesiynau Chwarterol. Yr un fu’r system i bob pwrpas tan 1879. Yn y flwyddyn hon daeth trefniadau gweinyddol newydd i rym a rhoddwyd y gorau i gasglu’r collfarnau hyn ynghyd mewn system ganolog.

Mae’r collfarnau yn erbyn pobl ifanc wedi eu rhwymo mewn 14 o gyfrolau, gyda rhyw 150 o gollfarnau ymhob un. Mae’r erthygl hon yn canolbwyntio ar y gyfrol gyntaf, sy’n cynnwys collfarnau’r cyfnod rhwng 1847 a 1852. Mae pob collfarn yn ymddangos ar ddarn ar wahân o femrwn, ac mewn ffurf yr oedd y Ddeddf wedi penderfynu arni. Mae rhai wedi eu hysgrifennu’n gyfan gwbl mewn llawysgrifen, ond roedd llawer o lysoedd yn defnyddio ffurflenni wedi eu printio, gyda’r manylion yn unig mewn llaw ysgrifen.

Nodir y dyddiad yn gyntaf, ac yna’r lle; enw’r troseddwr; enwau’r ustusiaid a oedd llofnodi a selio pob ffurflen; y math o lys; dyddiad y drosedd ac oedran y troseddwr ar y dyddiad hwnnw; y lle y digwyddodd y drosedd; yr eitem a ddygwyd ac amcangyfrif o’i gwerth ac enw ei pherchennog; a’r ddedfryd, yn cynnwys lle byddai’n cael ei gweithredu. Weithiau mae mwy nag un troseddwr ar yr un ffurflen, os cyflawnwyd y drosedd ar y cyd ganddynt. Weithiau, bydd bylchau yn y wybodaeth – os bu’n amhosibl barnu oedran troseddwr, er enghraifft.

Roedd cyd-droseddu yn golygu bod y 141 o ddogfennau yn y gyfrol gyntaf yn cynrychioli 152 o gollfarnau. O’r rhain, Llys Heddlu Merthyr Tudful a benderfynodd ar 67 ohonynt. Roedd 33 yng Nghaerdydd, 22 yng Nghwrt Bach Abertawe ac 16 yng Ngahstell-nedd. Roedd y gweddill yn y Bont-faen, Pen-y-bont ar Ogwr, Llandaf, Caerffili, Llantrisant ac Aberdâr. Mae hyn fel petai’n cadarnhau’r gred bod troseddu gan bobl ifanc, neu erlyn troseddwyr ifanc beth bynnag, yn brin mewn ardaloedd gwledig.

Roedd llawer o’r lladradau’n gysylltiedig â diwydiant lleol. O’r 152 o gollfarnau, roedd 44 am ddwyn glo, yn amrywio o 10 pwys i 200 pwys. Mae ambell bwysau wedi ei nodi’n fanwl iawn – 29 pwys, 68 pwys ac ati – ac mae hyn yn awgrymu nad dyfalu yn unig a wnaed, ond mae’n anodd dychmygu sut byddai merch 13 oed wedi gallu dwyn 200 pwys o lo.  Merched oedd yn gyfrifol am ryw dri chwarter o’r lladradau glo hyn, gydag ugain ohonynt yn 13 oed neu’n hŷn, ac mae’n debygol bod y rhan fwyaf o’r rhain yn gweithio yn y pyllau glo, ond nid dan ddaear. Roedd haearn yn cael ei ddwyn hefyd, wrth gwrs.

Benjamin Evans, 13 oed, oedd yn gyfrifol am y lladrad diwydiannol mwyaf uchelgeisiol. Fe ddygodd ‘beiriant’ gwerth £50 oedd yn eiddo i Syr Josiah J. Guest o Waith Haearn Dowlais. Dyma’r eitem ddrutaf sydd yn y gyfrol. Mae ambell achos o raffau, sachau ac offer bychain yn cael eu dwyn hefyd yn y gyfrol, gyda’u gwerth ond yn swllt neu ddau i gyd.

Mae’n rhaid mai rheolwyr a pherchnogion y diwydiannau oedd y tu ôl i’r erlyniadau hyn. Gydag achosion eraill o ladrata, mae nifer o gwynion gan bobl oedd yn cadw siopau, yr oedd unrhyw ddwyn oddi wrthynt yn effeithio ar eu bywoliaeth.  Gellir gweld hyn drwy groesgyfeirio achosion o ddwyn bwyd ym 1852 gyda chyfeirlyfr masnach y flwyddyn honno: Yr un dyn mae’n siŵr oedd John Hughes, y dygodd Thomas Kenvin 84 pwys o datws oddi wrtho â John Hughes, groser, Stryd Fawr Dowlais. Mae’n bosibl mai John Cross oedd â siop groser yn Great Frederick Street Caerdydd oedd y dyn y dygodd Dennis Murray 2 bwys o gig moch oddi wrtho.

Roedd bwydydd eraill a gafodd eu dwyn yn cynnwys cig llo, lemwns, afalau a the a digwyddodd y lladradau hyn ym Merthyr, Abertawe a Chaerdydd. Mae’r cyfanswm o 10 collfarn yn rhyfedd o isel; mae’n bosibl bod pobl yn amharod i erlyn troseddau llai fel y rhain.

Cafodd dillad ac esgidiau hefyd eu dwyn Roedd bechgyn yn fwy tebygol o ddwyn cotiau, capiau neu fŵts, ond roedd y merched yn dueddol o ddwyn mwy. Y droseddwraig ifancaf oedd Mary Davies, 8 oed, a ddygodd ffrog gotwm, ffrog sidan, cynfas gwely a brwsh dillad. Dygodd Elizabeth Jones, 15 oed, fasged, ffrog werth 20 swllt, ffedog, hances, pâr o glogiau, boned ac ymbarél – i gyd wedi eu rhoi yn y fasged efallai? Mae’n siŵr mai eu gwerthu oedd y merched am eu gwneud, nid eu defnyddio. Elw hefyd oedd cymhelliad Elias Roberts yntau mae’n siŵr, pan ddygodd got, trowsus a 5 sofren. Cafodd bachgen arall ei ddedfrydu am ddwyn dwy hances ym mis Hydref 1852. Roedd yn ôl yn y llys chwe wythnos yn ddiweddarach am ddwyn cot.

Jan Doc-Q-S-JC-1-12

Mae 15 o gollfarnau am ddwyn arian, a llawer yn dwyn o bocedi pobl. Os cynhwysir y watsiau a ddygwyd, roedd 17 o ladradau oddi wrth bobl yn y gyfrol. Does dim merched yn y grŵp hwn, ac mae’r bechgyn yn dueddol o fod yn iau nag yn y grwpiau eraill. Bachgen 7 mlwydd oed a ddygodd un o’r watsiau. Mae bachgen 15 mlwydd oed yn eu plith, ac roedd e’n bennaeth ar gang o fechgyn iau. Mae nifer o achosion o grwpiau fel hyn. £15 mewn pwrs oedd y swm unigol mwyaf a gofnodwyd. Roedd y 5 sofren y soniwyd amdanynt uchod, a £4 mewn bwlch arian. Roedd arian mân hefyd yn cael ei ddwyn, y swm isaf oedd 3½d.

Mae amrywiol ladradau eraill hefyd. Nwyddau siop yw llawer ohonynt yn amlwg, lladrad ar y cyd o 96 o lestri er enghraifft. Mae nwyddau siop eraill yn cynnwys drych. Dygwyd hefyd blwm, tybaco, hadau berwr, rhaw a chloch.

Gellir gweld patrwm clir yn y dedfrydau. Mae gwahaniaeth mawr yng nghosbau’r merched a’r bechgyn. Y gyfraith ei hun oedd yn gyfrifol am hyn i raddau. Dim ond bechgyn a gâi eu chwipio, er enghraifft. Ond mae’n glir mai merched yn unig oedd yn derbyn dirwyon yn lle carchar. Cafodd hanner y merched ddirwy o 5s neu 10 swllt. O blith y bechgyn, roedd y ddirwy uchaf yn £3, sef y mwyaf y gellid bod wedi ei rhoi.

Cafodd chwe merch a chwe bachgen gyfnod byr o garchar fel cosb, tua 10 diwrnod yr un, ar gyfartaledd. Yn rhyfedd ddigon, roedd cosb llafur caled yn debyg i’r merched a’r bechgyn, gyda phob cosb yn 25 diwrnod yr un ar gyfartaledd. Cafodd 40 o fechgyn, fodd bynnag, eu dedfrydu i lafur caled ac i gael eu chwipio. 20 diwrnod o lafur caled oedd y cyfartaledd yma. Cafodd 17 o fechgyn eraill ddedfryd o garchar a chwipio, gyda 12 diwrnod yn y carchar ar gyfartaledd.

Roedd un newid mawr i’r dedfrydu yn ystod y cyfnod rhwng 1847 a 1879. Pasiwyd cyfres o Ddeddfau a gyflwynodd y dewis o anfon troseddwyr i ysgolion diwygio neu ddiwydiannol. Roedd yr ysgolion diwygio ar gyfer troseddau a allai fod wedi arwain at garchar. Roedd yr ysgolion diwydiannol ar gyfer pawb arall a ddeuai o flaen eu gwell. Fodd bynnag, mae’n ymddangos bod y cosbau newydd hyn wedi eu defnyddio ar ben y cosbau oedd eisoes ar gael, nid yn eu lle. Cafodd Thomas Barry, a ddygodd chwe tharten riwbob ym 1864, ei ddedfrydu i 14 diwrnod o lafur caled a 4 mlynedd mewn ysgol ddiwygio. Byddai troseddau o’r fath yn y 1850au wedi derbyn y llafur caled yn unig fel cosb. 

Jan Doc-Q-S-JC-5-57

Mae’r ychydig enghreifftiau hyn yn rhoi blas ar fywyd troseddwyr ifanc y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Diolch i waith diflino gwirfoddolwyr Archifau Morgannwg, yn enwedig Laurie Thompson, gellir chwilio calendrau Collfarnau Pobl Ifanc Morgannwg yng nghatalog Canfod yr Archifau http://calmview.cardiff.gov.uk/. Defnyddiwch y cyfeirnod Q/S/JC. Cewch wybod mwy yma am droseddau a chosbau Morgannwg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Efallai y dewch o hyd i rai o’ch cyndeidiau ymhlith y troseddwyr!

Solomon Andrews a Sinemâu Cynnar Morgannwg

Dechreuodd y sinema ym 1895 pan gynhaliodd Louis Lumière y tafluniad cyntaf o ddelweddau ffotograffig symudol i gynulleidfaoedd am dâl ym Mharis. Yn fuan daeth dangos lluniau symudol yn fath poblogaidd o adloniant. Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, datblygodd sinemâu’n gyflym i fod yn fath mawr o adloniant torfol, gan gyrraedd anterth poblogrwydd yn y 1930au. Erbyn 1934, roedd un sedd sinema ar gyfer pob deg person yn Ne Cymru. Roedd yn fusnes proffidiol i entrepreneuriaid lleol gymryd rhan ynddo.

Sefydlwyd cwmni S. Andrews a Son gan Solomon Andrews.  Wedi’i eni yn Trowbridge yn Wiltshire, ymgartrefodd Andrews yng Nghaerdydd yn y 1850au. I ddechrau, sefydlodd busnes fel pobydd a melysydd. Cyn bo hir, lledaenodd ei ddiddordebau busnes i feysydd mor amrywiol â threfnu angladdau, symud dodrefn, darparu gwasanaethau bysus a thramiau, siopau a siopau adrannol, rheoli a datblygu eiddo, a glofeydd.

Mentrodd y cwmni i fusnes y sinema am y tro cyntaf ym 1911, pan drodd y rinc sglefrolio yn Yr Ais, Caerdydd, yn sinema. Agorodd y sinema Central ym mis Mawrth 1911, ac arhosodd yn nwylo’r cwmni tan fis Tachwedd 1959, pan gafodd ei werthu gydag Adeiladau’r Aes, ar ôl difrod tân helaeth.

Yn dilyn llwyddiant y sinema Central, caffaelodd S. Andrews and Son dir yn Abertawe ac agorodd sinema’r Castle yno ym 1913.

Ym 1915 cafodd safle hen neuadd y dref yn Stryd Hannah, y Porth, ei brydlesu gan y cwmni, ac adeiladwyd sinema newydd.

DAB-18-2

Agorodd y sinema Central, yn y Porth, ym 1916, a bu’n gweithredu fel sinema tan 1974, pan gafodd ei chymryd drosodd yn gyfan gwbl fel neuadd bingo. Mae cofnodion ar gyfer y sinema hon yn cynnwys llyfrau arian parod sy’n manylu ar y cyllid wythnosol ar gyfer y blynyddoedd 1917 i 1930. Mae’r cyfrolau cynharach yn rhestru ffigurau derbyn wythnosol, ac maent yn rhoi gwybodaeth am raglenni ffilmiau. Mae yna hefyd lyfrau nodiadau sy’n rhoi’r rhaglenni ffilmiau wythnosol ar gyfer y cyfnod rhwng 1919 a 1945.

Ymhlith y ffilmiau niferus a recordiwyd yn y llyfrau nodiadau, mae teitlau clasurol amrywiol yn ymddangos, megis David Copperfield gyda W.C. Fields a Basil Rathbone (a ddangoswyd ym 1935), a Jane Eyre gyda Joan Fontaine ac Orson Welles (a ddangoswyd ym 1944). Ymhlith y ffilmiau poblogaidd roedd ffilm ias a chyffro Hitchcock The Lady Vanishes gyda Margaret Lockwood a Michael Redgrave (a ddangoswyd ym 1939), a The Wizard of Oz gyda Judy Garland (a ddangoswyd ym 1940). Cafodd y ffilm olaf ei chadw yn y Central am chwe diwrnod yn hytrach na’r tri diwrnod arferol, oherwydd ei phoblogrwydd.

DAB-42-1-5 Wizard of Oz

Roedd rhaglenni amrywiol yn cwmpasu chwe diwrnod, gan gynnwys ffilmiau Shirley Temple Poor Little Rich Girl (a ddangoswyd ym 1937), a The Little Princess (a ddangoswyd ym 1940), a hefyd Fred Astaire a Ginger Rogers yn Swing Time (a ddangoswyd ym 1937). Hollywood, o ddyddiad cynnar, oedd yn flaenllaw yn y diwydiant sinema ac adlewyrchir hyn yng nghofnodion y Central.

DAB-42-1-5 Proud Valley

Roedd dwy o’r ffilmiau a ddangoswyd yn sinema’r Central, yn y Porth, yn ymwneud yn fwy uniongyrchol â chymoedd De Cymru. Dangoswyd Proud Valley, gyda Paul Robeson a Rachel Thomas, ym 1940 ac eto ym 1943.  A chafodd y ffilm sydd fwy na thebyg yr un enwocaf a wnaed erioed am Gymru, sef How Green Was My Valley, ei dangos ym 1942.

Grŵp diddorol o gofnodion o sinema Central y Porth yw’r llythyrau rheoli, sy’n rhedeg o 1920 i 1947, gyda bwlch ar gyfer y blynyddoedd rhwng 1928 a 1934. Llythyrau gan reolwr y Central at gyfarwyddwyr Castle and Central Cinemas Ltd. yw’r rhain i roi gwybod iddynt am weithrediad dyddiol y sinema. Maent yn cynnwys y cyfnod pan oedd mynd i’r sinema ar ei anterth, ac maent yn helpu i daflu goleuni ar amodau cymdeithasol ac economaidd yng nghymoedd De Cymru. Mae’r wybodaeth a roddir yn y llythyrau yn cynnwys gweithrediad cyffredinol y sinema, rhaglen a phoblogrwydd ffilmiau, cynnal a chadw offer, atgyweirio’r adeilad, a llogi staff. Fodd bynnag, mae’r rheolwr yn sôn am ddigwyddiad lleol neu genedlaethol lle mae’n effeithio ar weithrediad y sinema a ffigurau presenoldeb. Felly mae’r llythyrau’n cynnwys gwybodaeth am streiciau lleol a chenedlaethol, y bwriad i gau pwll glo lleol, a thrychinebau lleol fel tân neu lifogydd.

Roedd y teulu Andrews hefyd yn berchen ar sinema Olympia, Heol y Frenhines, Caerdydd, a agorodd ym 1922.

Chwaraeodd Solomon Andrews a Son ran fawr yn hanes sinemâu ym Morgannwg. Roedd y cwmni’n darparu gwasanaeth adloniant pwysig, ac mae llawer o’r dogfennau sy’n ymwneud â’u cyfranogiad yn y diwydiant sinema wedi goroesi.  Mae cofnodion Solomon Andrews and Son ar gael i’w harchwilio yn Archifau Morgannwg a gellir pori trwy’r catalog, sydd ar gael trwy ein gwefan www.archifaumorgannwg.gov.uk, o dan gyfeirnod DAB.

Wncl Sam yn chwarae Siôn Corn, Rhagfyr 1941

Wyth deg mlynedd yn ôl, ym mis Rhagfyr 1941, roedd Caerdydd yn profi ei thrydedd Nadolig yn yr Ail Ryfel Byd. Er bod y gwaethaf o’r blitz ar ben, roedd y ddinas yn dal i fod yn destun cyrchoedd bomio rheolaidd. Mae’r cofnodion ar gyfer Ysgol y Merched Grangetown yn cadarnhau bod dros ddeg ar hugain o rybuddion cyrchoedd awyr wedi bod yn ystod oriau ysgol yn chwarter olaf y flwyddyn gyda’r plant yn treulio tair awr ar ddeg yn llochesi cyrchoedd awyr yr ysgol. I ryw raddau roedd bywyd normal wedi ailddechrau.  Roedd y bechgyn o ysgol Gymysg Llwynbedw unwaith eto’n mynd i gael gwersi nofio ym Maddonau Cilgant Guildford ond dim ond yn sgil codi cyfres o lochesi cyrchoedd awyr ar y llwybr o’r ysgol i’r baddonau. Yn ogystal, roedd gweld faciwîs yn parhau i gyrraedd Caerdydd yn fodd o atgoffa’n barhaus am effaith y bomiau ar ddinasoedd ledled y deyrnas.

Wrth gyflwyno dogni ar fwydydd sylfaenol, roedd y Nadolig, i’r rhan fwyaf o deuluoedd, yn debygol o fod yn brofiad go lwm. Felly, er bod oedolion wedi eu hoelio i’r newyddion dramatig bod fflyd Japan wedi ymosod ar ganolfan y llynges Americanaidd yn Pearl Harbour, mae’n bosibl y byddai gan blant Caerdydd fwy o ddiddordeb wedi bod mewn bwletin a gyhoeddwyd o Groto Siôn Corn. Yn benodol, roedd sawl papur yn adrodd stori bod Siôn Corn wedi recriwtio set newydd o gynorthwywyr fel y gallai olrhain a darparu anrhegion i blant a oedd wedi’u gwahanu oddi wrth eu teuluoedd a’u cartrefi o ganlyniad i’r cyrchoedd bomio.

Roedd Unol Daleithiau America wedi aros yn niwtral tan yr ymosodiad ar Pearl Harbour ym mis Rhagfyr 1941.  Roedd llawer ohonynt fodd bynnag yn benderfynol o helpu’r Cynghreiriaid, ac roedd nifer o sefydliadau elusennol wedi’u creu yn America i gynnig cymorth a rhyddhad i bobl Prydain. Y mwyaf adnabyddus, efallai, oedd Cymdeithas Gymorth Rhyfel Prydain neu’r British War Relief Society a ddarparodd lawer iawn o gymorth gan gynnwys bwyd, dillad a chyflenwadau meddygol. Er bod cyflenwadau i fod yn rhai “anfilwrol”, roedd y gymdeithas yn aml yn hwylio’n “go agos i’r gwynt” gyda, er enghraifft, y rhodd o hanner cant o unedau symudol a oedd yn darparu bwyd a diodydd poeth mewn canolfannau awyr ar gyfer lluoedd a chriwiau bomio yr Awyrlu Brenhinol.

Yn hydref 1941 troes y Gymdeithas ei golygon at baratoadau’r Nadolig. Roedd yn hysbys bod llawer o blant ledled Prydain wedi cael eu symud o’u cartrefi i ardaloedd diogel neu eu gorfodi i lety dros dro yn sgil y bomio.  Felly, creodd y Gymdeithas gynllun i blant ifanc i ddarparu anrhegion Nadolig a fyddai’n cael eu cludo i Brydain ar draws yr Iwerydd.

Picture1

Nid oedd yn dasg syml ym misoedd y gaeaf gyda llongau tanfor yr Almaen yn prowlan. Ac eto, yn nhrydedd wythnos Rhagfyr cafodd pedwar ar hugain o blant yn Ysgol Fabanod Sant Padrig yn Grangetown anrheg Nadolig cynnar gan Wncl Sam. I fechgyn roedd rhain yn cynnwys tegan mecanyddol a doliau i ferched.  Yn ogystal, cafodd pob un ohonynt ail anrheg, fel jig-so neu gêm fwrdd, ynghyd â phecyn o injaroc Americanaidd. Gadawyd i ysgolion nodi derbynwyr yr anrhegion ond, o ystyried nifer yr ifaciwis a gyrhaeddodd Gaerdydd o Birmingham, ynghyd â phlant lleol doedd dim prinder o ymgeiswyr teilwng.

Gwnaed cyflwyniadau tebyg mewn ysgolion ledled Caerdydd a ledled Prydain.  At ei gilydd, cafodd dros gan mil o blant anrheg Nadolig gan y Gymdeithas y flwyddyn honno; Pum mil o anrhegion oedd cyfran Caerdydd. Ym mlynyddoedd canlynol y rhyfel daeth anrhegion Nadolig gan Wncl Sam yn rhan o galendr yr ysgol yng Nghaerdydd. Er mai dim ond ar gyfer y rhai mwyaf anghenus y gellid darparu anrhegion, roeddent yn cynnig peth o ysbryd yr Ŵyl i blant oedd â’u bywydau wedi’u chwalu gan ryfel.

Dyma’r drydydd o gyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgolion sydd gennym ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg www.archifaumorgannwg.gov.uk.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Pen-blwydd Ysbyty Athrofaol Cymru yn 50

Ddydd Gwener 19 Tachwedd 1971, agorwyd y Ganolfan Addysgu Meddygol, Parc y Mynydd Bychan, neu fel y gwyddom bellach, Ysbyty Athrofaol Cymru (YAC), yn swyddogol gan Ei Mawrhydi’r Frenhines.

D670-26 edited

Ar adeg ei agor, dyma oedd yr ysbyty addysgu mwyaf blaengar yn Ewrop, yn unigryw o ran integreiddio adrannau’r ysgolion meddygol yn ardaloedd yr ysbyty. Ar ei 50fed pen-blwydd mae ein blog yn edrych ar sut y daeth yr ysbyty addysgu i fodolaeth.

Yn ystod hanner cyntaf yr 20fed ganrif, cafodd Caerdydd ei hehangu’n fawr ac roedd angen mawr am ysbyty i ateb y galw. Ym 1959 lansiwyd cystadleuaeth bensaernïol i ddylunio Canolfan Addysgu Meddygol i Gymru ar y safle 53 erw yn y Mynydd Bychan, a brynwyd gan Gorfforaeth Caerdydd ym 1952.

Roedd brîff dylunio manwl wedi’i roi yn manylu ar y llety angenrheidiol a sut y bwriadwyd iddo weithio:

The convenient inter-relationship of the many different kinds of department will be the most important feature of the design, such as the close integration of the departments of Medicine, Surgery. Obstetrics and Gynaecology, Paediatrics, Anaesthetics, Pathology, Mental Health and Industrial Health, with the hospital and its wards, most of the accommodation of the Medical School as well as the teaching accommodation for 4th, 5th and 6th years to form an integral part of the hospital.

The convenient juxtaposition of the school departments to work in the wards should be something more than a physical relationship and should lead to mutual benefits both to patients and to teaching and research.

Cafodd y gystadleuaeth, a oedd wedi cyffroi’r gymuned bensaernïol y’i chofleidiodd, ei hyrwyddo gan Fwrdd Llywodraethwyr Ysbytai Unedig Caerdydd a Chyngor Ysgol Feddygol Genedlaethol Cymru. Syr Percy Thomas (PPRIBA) oedd Cadeirydd y panel. Derbyniwyd 40 o ddyluniadau, ac roedd y trefnwyr yn gwbl grediniol bod:

…the schemes produced completely justified the competition’

Cyhoeddwyd y canlyniadau ar 23 Mai 1960.

Dyfarnwyd y drydedd wobr o £2000 i Ddyluniad rhif 25. Roedd y sylwadau ar y dyluniad yn cynnwys:

…it did not make best use of the site, but an interesting alternative arrangement.

The arrangement of the specialised and clinical departments is generally convenient, but the detailed design is not completely satisfactory.

The residential accommodation for nurses is most attractive and is thoughtfully arranged.

Dyfarnwyd yr ail wobr o £3000 i Ddyluniad rhif 29:

…makes good use of the site…but the external communications could be improved.

Fodd bynnag:

‘the provision for future extension is weak in this plan’.

Aeth y sylwadau ymlaen i ddweud:

While we consider this design solved most of the many problems satisfactorily, there are some features which could not be accepted.

Y dyluniad arobryn, a gafodd £5000, oedd dyluniad rhif 27, a gyflwynwyd gan S.W. Milburn a Phartneriaid o Sunderland.

D670-2-2 edited

Roedd y panel yn:

much impressed with the spacious layout of this scheme… The attractive approaches to the various buildings and the thoroughfares within them are designed for the ease of patients, visitors and staff.

Unwaith eto, roedd nyrsys yn uchel ar y rhestr o flaenoriaethau.

The nurses’ accommodation is well situated and planned, and their recreational facilities form a pleasant and attractive group providing a refreshing contrast in environment.

Gydag angen am lawfeddygon deintyddol, sefyllfa sy’n arbennig o bwysig yng Nghymru, penderfynwyd mai’r Ysgol a’r Ysbyty Deintyddol fyddai’r cam cyntaf i gael eu hadeiladu.

D670-3-i edited

Cwblhawyd Cam 1 yn 1965.

D670-3-ii edited

Cynhaliwyd seremoni Torri Tir Cam 2 ar 2 Mai 1966 a chynhaliwyd seremoni gosod y garreg gopa ar 4 Gorffennaf 1969. Fe’i cwblhawyd o’r diwedd yn 1971.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion

Cyfeiriadau:

  • D670 – Papurau John Surtees o Gaerdydd
  • DHC/114 – Cofnodion Ysbyty Brenhinol Caerdydd, Canlyniadau Cystadleuaeth Bensaernïol, Mai 1960

Cofeb Scott ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r tirnod mwyaf adnabyddus ym Mharc y Rhath yw tŵr y cloc ger y promenâd ym mhen deheuol y llyn. Mae’r tŵr yn gofeb i ymdrechion arwrol Capten Robert Falcon Scott a fu farw, gyda thri o’i dîm, yn yr Antarctig ym 1912 ar eu taith yn ôl o Begwn y De.

Mae’r cysylltiadau rhwng taith Scott a Chymru yn rhai cryf. Roedd tîm Scott yn cynnwys dau Gymro.  Roedd yr Is-swyddog Edgar Evans yn dod o Rosili ac yn un o’r tîm pedwar dyn a aeth gyda Scott i Begwn y De.  Roedd Edwards Evans, dirprwy’r alldaith a chapten y Terra Nova, sef llong Scott, er iddo gael ei eni yn Llundain, o dras Gymreig ac yn aml yn disgrifio’i hun fel Cymro.

Roedd y daith bron yn gwbl ddibynnol ar roddion ac, yn ddiau, roedd cael Edgar ac Edward Evans o fewn y tîm o gymorth enfawr wrth godi arian yng Nghymru. Cymaint felly fel bod Scott yn frwd i gydnabod y cyfraniad gwych a wnaed gan fusnesau a chymunedau Cymru i gwrdd â chostau’r daith.

Mae’n debyg bod y cytundeb â Chymru ac, yn benodol, Caerdydd wedi’i selio, fodd bynnag, gyda’r penderfyniad y byddai’r Terra Nova, ar ôl gadael Llundain, yn galw yng Nghaerdydd i dderbyn tanwydd ychwanegol a chynnal rownd olaf o ddigwyddiadau codi arian. O Ddoc Bute yng Nghaerdydd, felly, cychwynnodd y Terra Nova o’r diwedd, ar 15 Mehefin 1910, i hwylio tua’r Antarctig. Roedd ond yn naturiol, felly, fod pobl Caerdydd yn teimlo cysylltiad agos â Scott a’r Terra Nova.

Yr hyn nad yw mor adnabyddus yw nad tŵr y cloc oedd y gofeb gyntaf i Gapten Scott ym Mharc y Rhath.   Ar ôl methiant taith Scott, dychwelodd y Terra Nova i Gaerdydd ym 1913 a chafodd ei hagor i ymwelwyr fel rhan o ymgyrch genedlaethol i godi arian i ddibynyddion y rhai a fu farw, ac i godi cyfres o gofebion.

Yn ystod ei harhosiad, ac i nodi’r cysylltiad arbennig â Chymru, tynnwyd y flaenddelw o’r llong a’i gyflwyno i Ddinas Caerdydd gan Frederick Charles Bowring, un o berchnogion y llong. Fe’i dadorchuddiwyd ym Mharc y Rhath ddydd Llun 8 Rhagfyr 1913 a’i ddisgrifio yn y wasg leol fel a ganlyn:

… the most inspiring of all the monuments that are being erected in many parts of the world in memory of Captain Scott.

Yn y seremoni hon awgrymwyd yn gyntaf y dylid adeiladu tŵr cloc yn y parc fel cofeb arall i Gapten Scott.  Cyflwynwyd cynlluniau ar gyfer y tŵr ym mis Mawrth 1914 a dechreuodd y gwaith adeiladu yn ystod haf y flwyddyn honno.  Cwblhawyd y tŵr, a adeiladwyd i fod yn debyg i oleudy, erbyn 1915, fel y nodwyd gan y plac y gellir ei weld ar y tŵr heddiw. Credir yn aml fod asgell y gwynt ar ben y goleudy yn fodel o’r Terra Nova. Mewn gwirionedd, y Discovery ydyw, llong Scott o daith Antarctig gynharach.

Arhosodd blaenddelw’r Terra Nova, a gerfiwyd o dderw, yn y parc am bron i ugain mlynedd cyn cael ei symud i Amgueddfa Genedlaethol Cymru ym 1932. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf fe’i disodlwyd gan ardd goffa newydd ym mhen gorllewinol y promenâd.  Wedi’i greu yn 2010 i nodi canmlwyddiant taith Scott, enillodd y dyluniad wobr yn sioe flodau Chelsea cyn cael cartref parhaol ym Mharc y Rhath yn 2012. Felly, y tro nesaf y byddwch yn ymweld â Pharc y Rhath, yn ogystal ag edmygu Tŵr y Cloc a adnewyddwyd yn ddiweddar, beth am edrych ar yr Ardd Goffa hefyd?

D332-18-23-11

Yn yr erthygl flaenorol, gwnaethom hefyd addo sôn ychydig mwy wrthych am y sawl dewr a blymiodd i’r dŵr o ben tŵr y cloc. Y fenyw dan sylw oedd Mrs D Allen ac ym mis Awst 1922, dringodd yr ysgolion sy’n cysylltu’r tair lefel o fewn tŵr y cloc cyn ymddangos ar y balconi. Yna syfrdanodd wylwyr trwy blymio o’r balconi i’r llyn islaw ac, fel y mae ffotograffau yn y wasg leol yn cadarnhau, llwyddodd a bu fyw i adrodd y stori.

Clwb Nofio Parc y Rhath, yn y cyfnod hwn, oedd un o’r mwyaf yn Ne Cymru.  Roedd yn cynnwys nifer o bencampwyr Cymreig a Chenedlaethol a gwahoddwyd y clwb yn aml i roi arddangosfeydd nofio mewn galas ar draws De Cymru.  Adeg y plymio, roedd Mrs Allen yn Ysgrifennydd Adran y Merched.  Roedd hi hefyd yn arbenigwr plymio ac wedi ennill sawl cystadleuaeth plymio.  Mae’n siŵr yr oedd y llyn yn ddyfnach yn y dyddiau hynny a, gyda’i phrofiad, nid oedd y penderfyniad i blymio i’r dŵr mor anniogel ag y mae’n swnio, o bell ffordd. Serch hynny, yr oedd yn dipyn o gamp.  Os gall unrhyw un ein helpu i gael gwybod mwy am Mrs Allen a’i phlymiad o Dŵr Coffa Scott, rhowch wybod i ni a byddwn yn cynnwys y wybodaeth mewn erthygl arall.

This is the fifth article in a series looking at the history of the park through the collection of photographs held at the Glamorgan Archives.

Dyma’r pumed erthygl mewn cyfres sy’n edrych ar hanes y Parc trwy’r casgliad o ffotograffau a gadwyd yn Archifau Morgannwg.  Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r lluniau uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/12-13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Dim un eiliad ddiflas – cân, dawns a’r bwrlésg: Y Pafiliwn Cyngerdd ym Mharc y Rhath

Efallai mai’r ffotograff heddiw o Barc y Rhath yw un o olygfeydd mwyaf adnabyddus y parc, gan edrych ar draws y llyn tuag at y promenâd gyda thŵr a chloc urddasol Cofeb Scott ar ochr chwith y llun.

D332-18-23-13

Edrychwch yn ofalus, fodd bynnag, ar yr adeilad ychydig yn is na’r promenâd ar ochr dde’r ffotograff.  Efallai bod rhywrai sy’n cofio’r strwythur a safai yn yr ardal lle mae teuluoedd bellach yn cael picnic ar y glaswellt ar ddyddiau o haf. Fodd bynnag, nid oes gan y rhan fwyaf o ymwelwyr unrhyw syniad bod un rhan o’r maes chwarae plant presennol unwaith yn gartref i bafiliwn cyngerdd mawreddog a oedd yn darparu adloniant drwy gydol misoedd yr haf.

Mae’n debyg i’r llun gael ei dynnu ar ddechrau’r 1920au, o gofio i’r pafiliwn gael ei agor gan Arglwydd Faer Caerdydd, Yr Henadur James Taylor, ar nos Wener 31 Gorffennaf 1921. Wedi’i chodi ar gost o £4,000 roedd yn cynnwys arena siâp hecsagon, gyda tho rhannol wydr, a oedd yn darparu gorchudd a seddau i gynulleidfa ynghyd â llwyfan cyngerdd ac ystafelloedd newid.

Roedd cerddoriaeth yn y parc wedi’i darparu’n rheolaidd ers 1903, gyda chodi bandstand ychydig islaw’r promenâd. Er bod perfformiadau gan fandiau pres a chorau wedi cael derbyniad da, o fewn ychydig flynyddoedd adroddodd Uwch-arolygydd y Parciau fod awydd a galw am ystod fwy amrywiol o adloniant. O ganlyniad, yn y blynyddoedd yn arwain at 1914 ac yn ystod y rhyfel, roedd partïon cyngerdd yn aml yn cael eu cyflogi gan Bwyllgor y Parciau i berfformio ym Mharc y Rhath.  Fodd bynnag, llesteiriwyd perfformiadau gan absenoldeb llwyfan parhaol ac roedd y gynulleidfa’n aml yn eistedd yn yr awyr agored ac ar drugaredd yr elfennau.

Nod y Pafiliwn Cyngerdd, a agorwyd ym 1921, oedd rhoi adloniant yn y parc ar sail broffesiynol gyda llwyfan o ansawdd theatr a system oleuo. Er mai 750 oedd capasiti cychwynnol yr ardal eistedd dan do, roedd cynlluniau eisoes ar y gweill i gynyddu hyn i 1,200. Aeth anrhydedd cael perfformiad yno gyntaf ar ddiwrnod yr agoriad i Gwmni Vaudeville Mr Bert Grey. Roedd y cwmni o dan yr enw “Pro Rata”, yn cynnwys Katherine Dawn, diddanwr ar y piano; Gwen Maddocks, soprano Cymreig; Ethel Dennison, digrifwraig a dawnsiwr; Tom Minshall, bariton; Billie Sinclair, digrifwr ysgafn; a Bert Grey, digrifwr a dawnsiwr.

Roedd yr adolygiad o’r noson gyntaf yn The Stage yn gadarnhaol iawn:

From the rise of the curtain to the finale there was not a dull moment and whether in song , dance or burlesque the party were equally at home.

Efallai yn bwysicach fyth, cafodd y perfformiad sêl bendith Pwyllgor y Parciau gydag Ernest Williams, y Cyfarwyddwr Cyngerdd, yn ddiau yn tynnu ochenaid o ryddhad ac yn llongyfarch “Pro Rata” ar ddarparu …un o’r sioeau disgleiriaf, gorau a glanaf a welwyd ym Mharc y Rhath ers blynyddoedd.

Yn y blynyddoedd canlynol bu fformat a oedd yn plethu  comedi, dawns a chân yn hynod lwyddiannus, gyda pherfformiadau â thocynnau y rhan fwyaf o nosweithiau am 7.30pm ynghyd â sioeau pnawn ar brynhawniau Mercher a Sadwrn. Daeth hanner cant o filoedd o bobl i gyngherddau yn y pafiliwn yn ystod tymor yr haf 1926.  Ond aeth y record yn y cyfnod hwn i berfformiad gan fand pres, ar brynhawn Sul ym Mehefin 1924, pan lwyddodd 1,800 o bobl wasgu i’r pafiliwn i glywed perfformiad gan y band arobryn The Besses o’ th’ Barn.

Roedd y Pafiliwn Cyngerdd yn nodwedd boblogaidd o Barc y Rhath am dros 30 mlynedd nes y barnwyd ei fod yn strwythurol anniogel ac fe’i datgymalwyd yn 1953. Yn ystod y cyfnod hwnnw bu’n gartref i berfformiadau di-rif ac yn aml fe’i defnyddiwyd ar gyfer amrywiaeth o weithgareddau, gan gynnwys sioeau garddwriaethol a hyd yn oed arddangosfeydd gymnasteg.

Nid agor y Pafiliwn Cyngerdd newydd oedd yr unig nodwedd a dynnodd y torfeydd i Barc y Rhath yn y cyfnod hwn.  Ym mis Awst y flwyddyn ganlynol, syfrdanodd menyw ifanc y gwylwyr ger llaw pan blymiodd o’r balconi ar ben Cofeb Scott i’r llyn a byw i adrodd yr hanes. Ond mwy am hynny a Chofeb Scott yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon yn edrych ar hanes y parc drwy’r casgliad ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

“Danteithion Ychwanegol” – Cerddoriaeth ym Mharc y Rhath

Rydym wedi dangos, yn ddiweddar, sawl llun o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath a gedwir yng nghasgliad T F Holley yn Archifau Morgannwg. Agorwyd y parc ym mis Mehefin 1894 a chymerwyd y ffotograffau dros gyfnod o 20 mlynedd hyd at ddechrau’r rhyfel ym mis Awst 1914.

Er bod y ffocws cychwynnol wedi bod ar y llyn, heddiw edrychwn ar adloniant a oedd yn cael ei ddarparu yn y parc ac, yn benodol, y llwyfan bandiau a oedd wedi’i leoli ychydig yn is na’r promenâd lle mae maes chwarae’r plant bellach wedi’i lleoli. Mae’r ddau lun yn y casgliad yn dangos Parc y Rhath ar brynhawn, neu o bosibl yn gynnar gyda’r nos, yn llawn ymwelwyr, llawer ohonynt yn eu dillad Sul gorau.

D332-18-23-2

Maent yn mwynhau’r parc ac, mewn un ffotograff, maent yn cymryd eu seddi i gyngerdd gael ei gyflwyno yn y llwyfan bandiau.

D332-18-23-3

Wrth ddyddio’r lluniau maen nhw’n sicr o 1903 ymlaen, gan y cafodd y llwyfan bandiau ei hadeiladu yn y flwyddyn honno ac yna dim ond ar ôl llawer o drafod.

Roedd y cynlluniau cychwynnol ar gyfer Parc y Rhath wedi cynnwys darpariaeth ar gyfer llwyfan bandiau a rhaglen reolaidd o adloniant cerddorol. Mae’n ddigon posibl bod Band Stampio Tun Caerdydd wedi darparu’r perfformiad cyntaf, ym mis Gorffennaf 1894, dim ond mis ar ôl i’r parc agor. Fodd bynnag, byddent wedi gorfod gwneud hynny ar y promenâd tra bod Pwyllgor y Parciau yn trafod a ddylid ariannu’r gwaith o adeiladu llwyfan bandiau.

Er bod llawer a wrthwynebodd unrhyw awgrym o berfformiadau ar ddydd Sul, cyllid oedd y prif rwystr. Hyd yn oed pan gafwyd cyfle i brynu un o’r ddwy lwyfan bandiau a ddefnyddiwyd ar gyfer Arddangosfa Caerdydd yn 1896, oedodd y Gorfforaeth, gan chwilio am sicrwydd y gellid lleihau’r costau ar gyfer adeiladu a llogi bandiau. Penderfynodd pwyllgor y Parciau o’r diwedd ym mis Rhagfyr 1902 gyda chytundeb y dylid adeiladu llwyfan bandiau ar gyfer tymor 1903 ar gost o £390.

Roedd y cyngerdd cyntaf bron yn sicr ddydd Llun y Sulgwyn, 1 Mehefin, 1903. Er gwaethaf cystadleuaeth gan atyniadau eraill, gan gynnwys cyfarfod rasio yn Nhrelái a Chwaraeon Hibernia yng Ngerddi Sophia, ymwelodd y nifer uchaf o bobl erioed â Pharc y Rhath i gael eu diddanu yn ystod y prynhawn a’r noson gynnar gan Fand Milwrol Caerdydd. Fel y nododd yr Evening Express, ar 3 Mehefin, “…gwerthfawrogwyd y danteithion ychwanegol yn fawr”.

Daeth cerddoriaeth yn y parc yn boblogaidd ar unwaith fel y dangosir gan yr adroddiad, y flwyddyn ganlynol, o Uwcharolygydd y Parciau, William Pettigrew. Er bod darpariaeth wedi’i gwneud i ddechrau ar gyfer 100 o gadeiriau sy’n plygu mewn man amgaeedig ger y llwyfan bandiau, cymaint oedd y galw bod 400 bellach ar gael i’w llogi ar gyfer pob perfformiad. Cyfanswm yr incwm o logi cadeiriau a gwerthu dros 15,000 o raglenni yn ystod 1904 oedd £80. Fodd bynnag, cafodd y record ei guro gan y £115 a ddarparwyd gan Bwyllgor y Tramffyrdd o’r refeniw ychwanegol a gymerwyd ar y tramiau a oedd yn rhedeg i Barc y Rhath.  Pan holodd un cynghorydd, yn 1905, pam y dewiswyd rhai parciau ar gyfer perfformiadau cerddorol, dywedwyd wrtho’n eithaf di-flewyn ar dafod fod y penderfyniadau’n seiliedig ar amcangyfrifon o ba mor bell y byddai’r perfformiadau’n cynhyrchu refeniw ychwanegol o wasanaethau tram i’r parc.

Ym mis Mehefin 1910 talodd dros 1500 o bobl i logi cadeiriau pan berfformiodd Band Cyfarthfa a’r Band Trefol yn y Parc. Fodd bynnag, amcangyfrifwyd bod y dorf gyfan yn agos i 5000, gyda llawer yn gwylio o’r gerddi a’r promenâd cyfagos. Fis yn ddiweddarach, mynychodd dros 16,000 “Carnifal Dŵr” YMCA a gynhaliwyd yn y Llyn, gydag adloniant gyda’r nos yn cael ei ddarparu gan fand Corfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin. Darparwyd y perfformiad olaf gyda’r nos gan arddangosfa o dân gwyllt a dyfodiad llong awyr siâp sigâr, a dreialwyd gan yr awyrennwr arloesol o Gymru, Ernest Willows, a oedd, er llawenydd y dorf, yn cylchu’r parc.

Gyda Pharc y Rhath yn cael ei ddisgrifio fel y “… gorau yn y wlad y tu allan i Hyde Park, Llundain” roedd galw cynyddol am fwy o adloniant. Roedd goleuadau trydan, a osodwyd yn 1911, yn caniatáu i berfformiadau yn y llwyfan bandiau barhau yn hwyrach yn y nos a hefyd ymestyn y tymor blynyddol ar gyfer cerddoriaeth yn y parc. Fodd bynnag, y broblem oedd bod y cyhoedd hefyd am gael amrywiaeth fawr o adloniant.

Yn 1910 roedd Pwyllgor y Parciau wedi ystyried yr achos dros faes perfformio newydd i’w ddefnyddio gan gorau a chantorion. Ychwanegwyd at hyn yr awgrym y gellid gwahodd partïon cyngerdd i berfformio yn y parc. O ganlyniad, cafodd Pettigrew gyfarwyddyd i ystyried yr hyn y gellid ei wneud ac adrodd yn ôl i Bwyllgor y Parciau.

Nid dyma’r diwedd i’r llwyfan bandiau o bell ffordd. Goroesodd am 30 mlynedd arall cyn cael ei symud o’i diwedd. Fodd bynnag, dyma oedd cyfnod newydd ar gyfer cerddoriaeth ac adloniant ym Mharc y Rhath y byddwn yn dangos yn yr erthygl nesaf yn y gyfres hon gan edrych ar hanes y parc drwy gasgliad o ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg.

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley, cyf.: D332/18/23/8.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y “Pysgotwr Nos” yn dod i Barc y Rhath

Mae llawer o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath yng nghasgliad Archifau Morgannwg. Ers ei agor ym mis Mehefin 1894 mae’r llyn yn y parc wedi bod yn lleoliad poblogaidd i genedlaethau o deuluoedd o bob rhan o dde Cymru.

Yn ddiweddar, fe dynnon ni sylw at ffotograff o’r platfform ymdrochi ger y promenâd.  Mae’r llun isod, a gymerwyd cyn 1914 hefyd, o ran o’r llyn sydd, efallai, ychydig yn llai cyfarwydd. Mae’n dangos yr ynysoedd ar ben uchaf (pen gogleddol) y llyn a’r bont lle mae Nant Lleucu yn llifo i’r llyn am y tro cyntaf. Y tu ôl i’r ffotograffydd y mae’r ardal a elwir yn Gerddi Gwyllt.

D332-18-23-8

Tynnir y llygad at y bobl sy’n mwynhau mynd ar gychod o amgylch yr ynysoedd. Edrychwch yn ofalus, fodd bynnag, ar un o’r ffigurau yn y blaendir.  Mae’n pysgota a’r tebygolrwydd yw, pe byddai wedi bod yn llwyddiannus y diwrnod hwnnw, y byddai ei fasged yn cynnwys brithyll. Pan agorwyd y llyn am y tro cyntaf, cafodd ei stocio â 1500 o frithyll brown a brynwyd o Loch Leven. Am flynyddoedd lawer, y brithyll brown a oedd yn teyrnasu yn y llyn i raddau helaeth, gyda’r pysgod yn cael eu hail-stocio â physgod a fagwyd yn neorfeydd y parc ei hun a leolid i ddechrau ger y gerddi botanegol ac yn ddiweddarach yn y Gerddi Gwyllt.

A chan gofio mantoli’r gyllideb, byddai cost yr ailstocio yn cael ei godi drwy roi trwyddedau pysgota a thrwy werthu canran o’r brithyll a fagwyd yn y deorfeydd.  O bryd i’w gilydd, byddai lefel y llyn yn cael ei ostwng ar gyfer gwaith cynnal a chadw. Pan ddigwyddai hyn, cai’r brithyll eu dal mewn cored bysgod yn y nant rhwng y ddwy bont islaw’r promenâd. Roedd hyn hefyd yn caniatáu i wiriadau gael eu gwneud ar y niferoedd. Ym mis Hydref 1909, adroddodd William Pettigrew, Uwcharolygydd y Parciau, fod 25,000 o silod brithyll wedi’u rhyddhau i’r llyn er mwyn cynnal lefelau stoc.

At ei gilydd, gweithiai’r system yn dda, er, ar un adeg, cyhoeddwyd rhybudd llym pan ymddangosodd nifer o frithyll yn siop gwerthwr pysgod lleol. Mae’n ymddangos, fodd bynnag, nad pysgotwyr lleol yn unig oedd yn mynd ar drywydd y brithyll. Ar sawl achlysur gwelwyd dyfrgwn yn y llyn ac, ar un achlysur, dyfrgi gwrywaidd llawn maint 22 pwys. O ganlyniad, gosodwyd trapiau er bod hyn wedi achosi rhywfaint o gythrwfl, gydag arsylwyr yn tynnu sylw at y ffaith bod llyswennod yn llawer mwy o berygl i’r brithyll ifanc iawn na’r dyfrgwn.

Efallai mai’r prif bysgotwr yn y llyn, fodd bynnag, oedd cath drilliw benodol a oedd yn eiddo i Mr H N Jenkins ac a enwyd gan y wasg fel y “pysgotwr nos”. Dywedodd Mr Jenkins fod ei gath yn ymddangos yn rheolaidd ar garreg ei ddrws yn gynnar bob bore gyda brithyll yn ei geg a adawyd yn rhodd i’w berchennog. Awgrymir yn aml bod pysgotwyr yn adrodd “celwydd golau” yn achlysurol, ond perchnogion cathod? Go brin!

Mae Archifau Morgannwg yn cadw sawl set o luniau o’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn. Mae’r llun uchod, a dynnwyd gan y ffotograffydd o Gaerdydd Ernest T Bush, yn cael ei gadw yng nghasgliad T F Holley cyf. D332/18/23/8.  Mae stori’r “pysgotwr nos” i’w gweld yn Papurau Newydd Cymru ar lein, Evening Express, 2 Tachwedd 1898.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Arcêd Wyndham, Caerdydd

Cymeradwywyd cynlluniau ar gyfer Arcêd Wyndham gan Gyngor Bwrdeistref Caerdydd ar 28 Ionawr 1886.  Wedi’i dylunio gan J P Jones ac, mae’n debyg, wedi’i henwi ar ôl y teulu Wyndham-Quinn (Ieirll Dwnrhefn), roedd yn cynnwys 35 o unedau siop, pob un â seler ac, yn y rhan fwyaf o achosion, lety ar y llawr cyntaf hefyd.  Roedd y fynedfa o Heol Eglwys Fair yn rhedeg trwy’r Adeiladau Teigil a fodolai yno, a chrëwyd ffasâd trillawr addurnedig a bwaog yn Lôn y Felin, lle roedd sawl uned ar yr ochr ddeheuol yn ffurfio’r Gwesty Arcêd Wyndham yn wreiddiol.  Caewyd y gwesty ar ddechrau’r 1950au, ac adferwyd yr unedau hyn i’w defnyddio fel siopau.

D1093-1-3 p36

Braslun Mary Traynor o Arcêd Wyndham

Rhwng 1923 a 1969, roedd canolfan Clwb Rygbi Crwydriaid Morgannwg yn Arcêd Wyndham, yr oedd ei agosrwydd at Barc yr Arfau Caerdydd yn gwneud y clwb yn lle yfed adnabyddus a phoblogaidd i gefnogwyr rygbi rhyngwladol.

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae agosrwydd Arcêd Wyndham at Lôn y Felin ac Ardal Gaffis Heol Eglwys Fair wedi sbarduno troi sawl uned fanwerthu yn sefydliadau arlwyo.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd: