Tai ym Mhlas Dumfries, Caerdydd

Enwir Plas Dumfries ar ôl Iarll Dumfries – teitl cwrteisi a ddefnyddiwyd gan fab hynaf yr Ardalydd Bute.  Fodd bynnag, mae gwahaniaeth o ran ynganiad; mae Iarllaeth Dumfries yn odli gyda’r gair Saesneg ‘peace’ tra bod pobl Caerdydd yn odli enw’r stryd gyda’r gair Saesneg ‘peas’.

Cyfyngwyd datblygiadau preswyl i ochr ddwyreiniol y stryd, gyda’u cefnau tuag at Reilffordd Bro Taf.  Roedd yn cynnwys tua 24 o dai sylweddol, yn dyddio o’r 1870au.  Roedd y rhan fwyaf yn ffurfio teras sengl yn rhedeg o Heol y Frenhines, gyda phum pâr o dai filas ar y pen gogleddol.  Mae ceisiadau am gymeradwyaeth adeiladu yn awgrymu y cafodd yr eiddo eu hadeiladu ar sail hapfasnachol gan nifer o adeiladwyr lleol, gan gynnwys James Purnell a Samuel Shepton (a oedd mewn gwirionedd yn byw gyda’i deulu yn rhif 2 Plas Dumfries ym 1881).

Mae’n ymddangos na fu rhif 1 Plas Dumfries erioed yn dŷ preifat.  I ddechrau, roedd Clwb Morgannwg yno.  Roedd gan y Clwb, a ffurfiwyd ym 1874, tua 150 o aelodau, sef dynion proffesiynol y dref yn bennaf.  Fodd bynnag, parodd ond tan 1895, pan gymerwyd yr adeilad gan Gymdeithas Celf De Cymru a Chymdeithas Feddygol Caerdydd.  Yn ddiweddarach, roedd yn gartref i Gymdeithas Diwydiannau Cymru cyn mynd yn swyddfa cwmni yswiriant.  Mae’n ymddangos bod gweddill y tai yn dai teulu, fodd bynnag roedd nifer ohonynt ym meddiant meddygon neu ddeintyddion a allai fod wedi defnyddio rhannau o’r adeiladau o bosib ar gyfer ymgynghoriadau proffesiynol.

d1093-2- 012 (Houses in Dumfries Place)_compressed

D1093/2/8

d1093-2- 013 (Houses in Dumfries Place)_compressed

D1093/2/9

Mae Darluniad D1093/2/8 yn dangos rhif 3, 4, a 5 Plas Dumfries a’r eiddo sydd i’w gweld yn Narluniad D1093/2/9 yw rhifau 14, 15 a 16, ynghyd â rhan o fach o rif 13.  Mae cofnodion ar y pryd yn awgrymu bod y rhan fwyaf o dai yn newid dwylo bob ychydig flynyddoedd, ond mae tystiolaeth o feddiannaeth tymor hirach gan rai teuluoedd.  Un enghraifft o’r fath yw George Prince Lipscombe – a ddisgrifir fel clerc masnachol, ariannwr neu gyfrifydd – a fu’n byw yn rhif 3 gyda’i wraig, Emily a’u plant.  Mae wedi’i restru yno mewn cyfeiriadur o 1875 ac roedd yn dal i fod yno pan wnaed y cyfrifiad ym 1901.  Mae cyfrifiad 1881 yn dangos mai cymydog Lipscombe, yn rhif 4, oedd Elizabeth Rundle, saith-deg pedair oed, oedd yn weddw i lyfrwerthwr a gwerthwr papurau.  Bu farw Elizabeth yn mis Ionawr 1889, ond roedd ei merch, Emma Rundle, yn parhau i fyw yn yr un cyfeiriad ym 1911.

Er ei fod ym Mhlas Dumfries am gyfnod cymharol fyr, mae preswylydd arall yn nodedig oherwydd ei fod yn rhan o un o’r digwyddiadau mwy rhyfedd yn hanes Caerdydd.  Mae rhif 16 yn ail ddarluniad Mary Traynor yn dangos blaen siop Saunders Lambert, Gwerthwyr Tai.  Yn 1881, dyma oedd cartref Samuel Chivers, bragwr finegr, a ehangodd yn ddiweddarach i weithgynhyrchu piclau a jam – parhaodd y cynhyrchu yn ei ffatri yn Nhrelái tan tua 1970.  Ym mis Ebrill 1883, torrwyd un o goesau Chivers ymaith yn dilyn damwain ar y ffordd.  Claddwyd y goes ganddo ym Mynwent Cathays, gan fwriadau, mae’n siŵr i ailymuno â hi maes o law – mae’r cofnod yn y gofrestr gladdedigaethau yn darllen ‘Coes Gwryw.’    Fodd bynnag, pan fu farw ym mis Ionawr 1917, claddwyd corff Samuel Chivers mewn bedd teuluol, rhywle arall yn yr un fynwent.

Pan gymerwyd cyfrifiadau 1901 a 1911, ni restrwyd unrhyw breswylwyr (na gofalwyr yn unig) yn rhai o’r tai ar Blas Dumfries, sy’n awgrymu bod ei drawsnewid yn adeiladau busnes eisoes wedi dechrau, ac mae’n ymddangos bod hyn wedi ei gwblhau i raddau helaeth erbyn 1920.  Cafodd y tai eu dymchwel er mwyn gwneud lle i ehangu Plas Dumfries ac adeiladu maes parcio aml-lawr, yn chwarter olaf yr ugeinfed ganrif.

David Webb, Glamorgan Archives Volunteer

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor Collection [D1093/2/8-9]
  • Cofnodion Bwrdd Claddedigaethau Caerdydd, cofrestr claddedigaethau, 1859-1886 [BUBC/1/1/1, t.209]
  • Cofnodion Bwrdd Claddedigaethau Caerdydd, cofrestr claddedigaethau, 1875-1922 [BUBC/1/4/1 t.67]
  • The Weekly Mail, 21 April 1883
  • Cyfrifiad 1851 – 1911
  • Calendr Profiant Cenedlaethol Lloegr a Chymru, 1889
  • Webster & Co’s Postal and Commercial Directory of the City of Bristol and County of Glamorgan, 1865
  • Worrill’s Directory of South Wales and Newport Monmouthshire, 1875
  • Wright’s Cardiff Directory, 1893-94
  • Kelly’s Directory of Monmouthshire and South Wales, 1895
  • Western Mail Cardiff Directory, 1897
  • Amryw cyfeirlyfrau’r 20fed ganrif ar gyfer Caerdydd
  • Ffrindiau Mynwent Cathays, Cathays Cemetery Cardiff on its 150th Anniversary
  • Ffrindiau Mynwent Cathays, Cylchlythyr, Mehefin 2011

Y Neuadd Ymarfer, Plas Dumfries, Caerdydd

Cafodd y Neuadd Ymarfer ei hadeiladu â chyllid gan ymddiriedolwyr trydydd Ardalydd Bute (oedd yn blentyn dan oed ar y pryd) yn 1867 ar gyfer y gwirfoddol-lu yn bennaf (rhagflaenydd Byddin y Tiriogaethwyr).

d1093-2- 011 (TA Headquarters, Dumfries Place)_compressed

Cafodd ei dylunio gan bensaer o Lundain, Alexander Roos, a oedd hefyd yn un o ymddiriedolwyr Bute. Cafodd briciau lliwgar eu defnyddio i’w hadeiladu yn arddull Byzantine.  Roedd y neuadd ganolog yn 148 o droedfeddi (45 o fetrau) o hyd a 66 o droedfeddi (20 o fetrau) o daldra, ac ynddi roedd digon o le i fwy na 4,000 sefyll. Gan ddibynnu ar anghenion gweithredol gwirfoddolwyr, cafodd digwyddiadau fel cyngherddau a cyfarfodydd cyhoeddus groeso ynddi, a bu’n gartref i Sioe Flodau’r Dynion Gwaith am nifer o flynyddoedd.

Roedd yr adeilad cyfagos â Rheilffordd Bro Taf, yn ei flaen roedd tir parêd ac wynebai Plas Dumfries tua’r de.    Cafodd ei ddymchwel yn y 1970au er mwyn adeiladu ffyrdd deuol yn Stuttgarter Strasse a Phlas Dumfries, a tua’r man lle y bu, saif y blociau o swyddfeydd Tŷ Dumfries a Thŷ Marchmount.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

YMCA a Neuadd Cory, Rhodfa’r Orsaf, Caerdydd

Roedd yr YMCA a Neuadd Cory yn  gymdogion drws nesa i’w gilydd ar Rodfa’r Orsaf, gyferbyn â’r fynedfa i Orsaf Heol y Frenhines.  Mae’r ddau yn dyddio o tua 1900.

Mae’r YMCA yn olrhain ei wreiddiau yn ôl i 1844, pan ffurfiodd criw o frethynwyr Llundain, dan arweiniad George Williams, Gymdeithas Efengylaidd y Brethynwyr.  Buan y newidiodd ei enw i’r Young Men’s Christian Association ac ehangu ei bwrpas i gyflwyno elfen addysgol.  Agorodd cymdeithasau eraill yn gyflym dros weddill Prydain ac o amgylch y byd.

Sefydlwyd YMCA Caerdydd yn 1852 yn Heol Eglwys Fair.  Lleolwyd y gymdeithas ar amrywiol safleoedd yn ystod ei hanner canrif cyntaf cyn adeiladu adeilad pwrpasol ar Rodfa’r Orsaf. Wedi ei gynllunio gan y penseiri lleol J.P. Jones, Richards & Budgen, roedd pum llawr i’r adeilad a seler.   Yn ogystal â llety dros dro a lle i fyw, roedd yn cynnig campfa, theatr ddarlithio, ystafelloedd dosbarth, llyfrgell ac ystafell ddarllen.  Roedd wyneb blaen llawr gwaelod yr adeilad yn cynnwys dwy siop – un wedi ei chynllunio’n wreiddiol fel tŷ bwyta.  Gosodwyd y garreg sylfaen ym 1899 gan Syr George Williams ac agorodd y flwyddyn ganlynol.

Adeiladwyd Neuadd Ddirwest Goffa Cory ar gost o £5,000 a’i chyflwyno i gymdeithasau dirwest Caerdydd gan John Cory (1828 – 1910) fel coffâd i’w ddiweddar dad, Richard.  Richard Cory (1799 – 1882) a sefydlodd fusnesau masnach llongau a gwaith glo’r teulu.  Roedd yn arweinydd ar y mudiad Methodistaidd yng Nghaerdydd ac fe gefnogai amrywiol weithgareddau addysgol, moesol a Christnogol yn yr ardal.  Wrth i’r mudiad dirwest yng Nghaerdydd ddatblygu, yn ôl y sôn ef oedd y cyntaf i arwyddo’r ‘llw dirwest’.

d1093-2- 008_compressed

Erbyn y 1970au, roedd cynlluniau ar droed i ailddatblygu yr ardal yn ffinio â Heol-y-Frenhines, Ffordd Churchill, Rhodfa’r Orsaf a Stryd Ogleddol Edward – Canolfan Siopa’r Capitol bellach.  Gan ragweld hyn, roedd safleoedd eraill yn yr ardal wedi cau ac yn dechrau dadfeilio.  Roedd Neuadd Cory dan brydles o 99 mlynedd o 1896 a, gyda chostau sefydlog a chostau rhedeg y lle, penderfynodd yr ymddiriedolwyr werthu.  Buddsoddwyd yr arian a ddeilliodd o’r gwerthiant – £72,262.88 – gan Gronfa Goffa Ymddiriedolaeth Cory gan barhau i’w roi at achosion yn ardal Caerdydd oedd yn rhannu gweledigaeth wreiddiol y sefydlydd.  Dadgofrestrwyd yr elusen yn 2001.Symudodd yr YMCA o Rodfa’r Orsaf hefyd.  Ym 1974, fe brynon nhw hen ysgol gwfaint ar The Walk, i barhau â’u gwaith ieuenctid a chymunedol a, maes o law, i ddatblygu hostel i fyfyrwyr a gweithwyr ieuenctid.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Casgliad Mary Traynor [D1093/2/4]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, YMCA arfaethedig, Station Terrace, 1898 [BC/S/1/13196]

Papurau’r Teulu Porter o Gaerdydd a Gwlad yr Haf, adroddiad Cronfa Goffa Ymddiriedolaeth Cory, 1974-89 [DX416/2/1]

http://www.cardiffymcaha.co.uk

http://en.wikipedia.org/wiki/John_Cory

http://www.evangelical-times.org/archive/item/6165/Historical/The-grace-of-giving—John-Cory–1—-/

 

Pwmp Melingriffith

Pan adeiladwyd Camlas Morgannwg yn y 1790au, roedd yn tynnu dŵr o Afon Taf ger Cored Radur, trwy’r un ddyfrffos â Gwaith Tunplat Melingriffith oedd yno eisoes.  I osgoi lleihau cyflenwad Melingriffith, roedd y Ddeddf Seneddol a awdurdododd adeiladu’r gamlas yn mynnu bod y gweithredwyr yn echdynnu eu dŵr yn is i lawr yr afon na’r gwaith, wedi iddo gael ei ddefnyddio i yrru peiriannau yno.

Mae haneswyr yn anghytuno ar gynllunydd a dyddiad y pwmp, ond cafodd ei osod yn ei le rhwng 1795 a 1807. Fel ‘peiriant codi dŵr’ yn dechnegol, câi ei yrru gan olwyn ddŵr dan y rhod oedd wedi ei gysylltu â dau bwmp silindr oedd yn codi dŵr gwastraff Melingriffith i ddyfrffos y gamlas.  Ymddengys na lwyddodd hyn i oresgyn problemau cyflenwad dŵr Melingriffith yn llwyr oherwydd i anghydfod parhaus arwain at gytundeb pellach lle roedd disgwyl i gwmni’r gamlas gyfyngu ar echdynnu ar ddŵr o Afon Taf yn ystod adegau o brinder dŵr.

Gwyddys i’r pwmp fod yn weithredol tan 1927, ac efallai na fu’n gwbl segur tan 1942 pan ddaeth masnachu i ben ar y gamlas.

d1093-2- 005_compressed

Ers dyddiad dyluniad Mary Traynor, mae ymdrechion wedi eu gwneud i ailwampio’r pwmp.  Yn ystod y 1970au a’r 80au, cafodd gwaith adfer ei wneud gan wirfoddolwyr o Gymdeithas Hanes Diwydiannol Tŷ Rhydychen yn Rhisga, ond dadfeiliodd drachefn wedi hynny.  Cwblhawyd gwaith atgyweirio pellach, wedi ei ariannu gan gyngor Caerdydd a Cadw rhwng 2009 a 2011. Yn dilyn hyn, roedd hi unwaith eto yn bosib gweld y pwmp ar waith – er bod hynny gyda chymorth trydan.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Tu mewn y Gyfnewidfa, Caerdydd

Ym 1882, ar alw nifer o foneddigion dylanwadol mewn swyddi’n gysylltiedig â Chaerdydd, bu i’r cyfreithiwr lleol, Frederick De Courcey Hamilton, bennu cynllun er mwyn sefydlu cyfnewidfa a fyddai’n cynnig swyddfeydd cyfleus a man cyfarfod ar gyfer masnachwyr, perchnogion llong, broceriaid a boneddigion eraill cysylltiedig â mentrau morol.

Cytunodd asiantau Ardalydd Bute rentu safle yn Sgwâr Mountstuart a sefydlwyd Cyfnewidfa Caerdydd ac Office Company Limited ar gyfer codi’r adeilad a ddyluniwyd gan y penseiri lleol, James, Seward & Thomas.   Rhoddwyd cytundeb y cam cyntaf i Mr C Burton tua diwedd 1883 a chodwyd gweddill yr adeilad yn ysbeidiol dros nifer o flynyddol.   Agorodd y Gyfnewidfa ar gyfer busnes yn fuan ym 1886.

Byddai perchnogion y pyllau glo, perchnogion llongau a’u hasiantau’n cyfarfod yn y neuadd fasnachu’n ddyddiol lle deuent i gytundebau ar lafar a thros y ffôn.  Yn ystod yr awr fasnachu brysuraf, rhwng hanner dydd ac un o’r gloch, byddai hyd at 200 o ddynion yn yr ystafell yn gwneud ystumiau ac yn bloeddio.  Honnir mai yma y tarwyd cytundeb busnes cyntaf y byd a oedd werth miliwn o bunnau ym 1901. Ac yma y pennid pris glo yn rhyngwladol, yn adlewyrchu arwyddocâd byd-eang meysydd glo de Cymru.

Ym 1911, adnewyddwyd tu mewn y neuadd fasnachu yn grandiach fyth gyda balconi derw a phaneli pren da, fel y gwelwch yn llun Mary Traynor.

d1093-2- 023_compressed

Gyda thranc masnach glo Caerdydd, daeth gweithrediadau’r Gyfnewidfa Lo i ben yn y 1950au, ond parhaodd yr adeilad fel swyddfeydd.  Cynigiwyd yr adeilad yn gartref i Gynulliad Cenedlaethol newydd i Gymru dan lywodraeth Harold Wilson, ond bu farw’r freuddwyd honno pan bleidleisiodd Cymru yn erbyn datganoli ym 1979.

Yn y blynyddoedd canlynol, defnyddiwyd yr adeilad fel safle cyngerdd a ffilmiau o bryd i’w gilydd ac yn raddol, gadawodd y tenantiaid y swyddfeydd.  Yn 2013, caewyd yr adeilad am resymau diogelwch ac roedd pryderon mawr ynghylch ei dynged.  Fodd bynnag, nawr mae gwaith i’w adnewyddu’n westy moethus.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Casgliad Mary Traynor o Gaerdydd

Pan gaiff ardal ei hailddatblygu gall fod yn anodd cofio’r adeiladau a oedd yn sefyll yno ar un adeg.  Yn ystod yr ychydig fisoedd nesaf, bydd ein blog yn tynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym.

Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol ac unigryw gan Mary Traynor, artist o Gaerdydd, sydd wrthi ers diwedd y 1960au yn ceisio tynnu lluniau o adeiladau Caerdydd a’r ardal gyfagos sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel.  Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos mewn amgueddfeydd amrywiol dros y blynyddoedd ac mae’n tynnu sylw at lawer o adeiladau sydd wedi diflannu ers hynny.  Mae’r casgliad yn cynnwys ei llyfrau braslunio a’i gwaith rhydd, yr oedd rhai ohonynt wedi’u fframio ac yn cael eu harddangos cyn hynny.

AP 001

AP 002

AP 005

Mae’r brasluniau a’r paentiadau hyn yn ategu sawl cyfres arall o gofnodion a gedwir yn yr archifau, gan ddarparu ffynhonnell werthfawr i’r rhai hynny sy’n ymchwilio i hanes adeiladau yn yr ardal.

David-Webb

Mae David Webb, sy’n wirfoddolwr yn Archifau Morgannwg, wedi bod yn defnyddio’r cofnodion hyn i ymgymryd â gwaith ymchwil i hanes rai o’r adeiladau a gaiff eu cynnwys yn rhan o waith celf Mary Traynor.  Caiff y rhain eu cyhoeddi ar y blog yn ystod yr wythnosau nesaf.

JP yr Ail yn trosi mwy na JPR: Ymweliad Pab Ioan Pawl yr Ail â Chaerdydd ym Mehefin 1982

Mae’n 35 mlynedd ers i Bab Ioan Pawl yr Ail ymweld â Chaerdydd. Roedd ‘na dorfeydd enfawr ar strydoedd y ddinas ac yn y digwyddiadau awyr-agored yng Nghaeau Pontcanna a Pharc Ninian ar ddiwrnod yr ymweliad, 2 Mehefin 1982. Roedd ‘na groeso Cymreig wrth i gôr ganu “We’ll keep a welcome” pan laniodd awyren y Pab ym Maes Awyr Y Rhws fel y’i gelwid ar y pryd, ac ym Mhontcanna gwelwyd baneri â’r geiriau “JP II converts more than JPR”.

Pope at Rhoose 1

Ceir hanes ymweliad y Pab yng nghofnodion Heddlu De Cymru yn Archifau Morgannwg. Yn y flwyddyn flaenorol cafwyd ymgais i ddienyddio’r Pab yn Sgwâr San Pedr, Rhufain, ac roedd y misoedd yn arwain at yr ymweliad yn llawn tensiwn yn sgil Rhyfel y Falklands a galwad y Pab am gadoediad.  Tasg yr Heddlu felly oedd gwarchod y Pab a rheoli’r torfeydd o 500,000 yr oedd disgwyl iddyn nhw gyrraedd Caerdydd ar 2 Mehefin 1982.

Fel y gellid dychmygu, rhaid oedd cynllunio’n drylwyr ac yn fanwl mewn partneriaeth â heddluoedd cyfagos a thimau arbenigol amrywiol, gan gynnwys tîm diogelwch personol y Pab, Heddlu Llundain a Chorfflu Ordnans y Fyddin Frenhinol.  Parhaodd y gwaith trefnu am gyfnod o sawl mis, ac ar ei ddiwedd lluniwyd saith o orchmynion gweithredu manwl sydd i’w gweld bellach yn Archifau Morgannwg.

Operational Order

Mae’r Gorchmynion yn cwmpasu bron i bob agwedd o ymweliad y Pab, o’r funud y cyrhaeddodd Faes Awyr y Rhws am 9.05 ar 2 Mehefin i’r funud y gadawodd naw awr yn ddiweddarach am 18.15. Roedd yn ymarferiad cymhleth, nid yn unig yn ymwneud â diogelwch ond hefyd â rheoli’r traffig, gyda chanol y ddinas ar gau i bob pwrpas am y dydd. Rhaid oedd cytuno â’r wasg a’r cyfryngau ynglŷn â lle i’w lleoli nhw a’u camerâu, a threfnu miloedd o stiwardiaid a wirfoddolodd i weithio yn y digwyddiadau ym Mhontcanna a Pharc Ninian.   Fel y nodwyd yng ngorchmynion yr heddlu ar gyfer y diwrnod:

The security arrangements have had to be tailored to the possibility, however remote, of someone wishing to attack the Pontiff. There may also be attempts to disrupt the visit by demonstrations, hoax bomb calls etc.

The eyes of the world through national and international television will be upon us and we must endeavour to excel ourselves in out turnout, dress and deportment on the day.

Amcangyfrifwyd y byddai angen bron i 2,500 o swyddogion heddlu i blismona’r digwyddiad, gyda Heddlu De Cymru yn cael cymorth 600 o swyddogion o heddluoedd Dyfed Powys a Gwent, gyda chymorth ychwanegol gan Heddlu Gwlad yr Haf ac Avon.

Control Room 1

Control Room 2

Ar 2 Mehefin, toc wedi hanner nos, caewyd canol y ddinas i gerbydau gan yr heddlu.  Gan weithio gyda staff yr awdurdod lleol agorwyd pump o feysydd parcio ar gyrion Caerdydd, gydag arwyddion ar y prif ffyrdd i mewn.  Defnyddiwyd bysiau gwennol i symud ymwelwyr i mewn ac allan o ganol y ddinas.  Yn ychwanegol at hyn, trefnwyd bod Heddlu Trafnidiaeth Prydain yn rheoli llif yr ymwelwyr i Gaerdydd ar y trên.  Roedd hyn yn dasg sylweddol.  Roedd y prif orsafoedd yn Heol y Frenhines a Chaerdydd Canolog wedi arfer delio â thua 14,000 o deithwyr yn cyrraedd y ddinas yn ddyddiol, ond rhagwelwyd y gallai’r ffigwr hwn chwyddo i gymaint â 120,000 ar 2 Mehefin. Efallai gyda’u tafod yn eu boch, awgrymwyd y gallai’r rhai hynny oedd yn teithio o Fryste hwylio ar y Waverley i Benarth i guro’r traffig.  Nid yn annisgwyl, penderfynodd nifer o fusnesau yng Nghaerdydd a’r cyffiniau gau am y dydd, yn wyneb y posibilrwydd o dagfeydd a threnau gorlawn.

Er i Faes Awyr Y Rhws aros yn agored drwy’r dydd i ganiatáu i awyrennau hedfan yn ôl yr amserlen, caeodd Heddlu De Cymru y ffin o amgylch y maes awyr i bob pwrpas o 4am ymlaen, gyda phob un oedd yn cyrraedd neu adael yn cael ei chwilio.  Nodwyd yn y gorchmynion i’r heddlu yn y maes awyr:

Your responsibility is to ensure the safe arrival and departure from Cardiff Wales Airport of His Holiness Pope John Paul II. In addition, you have an obligation to the air flight passengers to ensure that the hindrance to them is of the minimum to ensure the safety of His Holiness.

At 4.00am on Wednesday 2nd June 1982 officers of the E Division CID will commence a search and seal operation. They will be assisted by Bomb Disposal officers and police dogs and handlers….The operation must be completed by 6.00am when the full security operation will come into force.

Y disgwyl oedd y byddai’r Pab yn y maes awyr am gyn lleied â chwarter awr cyn hedfan mewn hofrennydd i Blackweir yng nghwmni’r Prif Gwnstabl.  Fodd bynnag, rhaid oedd glynu at fesurau diogelwch llym drwy gydol y dydd, a threfniadau wrth gefn yn eu lle i ddelio ag unrhyw ddigwyddiad posib.  Er enghraifft, roedd 12 plismon ar gefn beiciau modur yn aros i hebrwng y Pab o’r maes awyr os fyddai’r tywydd yn rhy wael i’r hofrennydd hedfan.

Pope at Rhoose 2

Pope at Rhoose 3

Ar ôl cyrraedd Blackweir teithiodd y Pab yn un o ddau ‘Popemobile’ a ddefnyddiwyd ar y diwrnod, dros bont Bailey i’r offeren awyr agored ym Mhontcanna.  Roedd rheoli’r digwyddiad yma gyda’r dorf ddisgwyliedig o 350,000 yn her anferthol.  Fel y dengys y cofnodion, roedd yr heddlu wedi briffio a gweithio mewn partneriaeth â’r 5,000 o stiwardiaid gwirfoddol gafodd eu recriwtio ar gyfer y diwrnod.  Unwaith eto, roedd Heddlu’r De wedi cau’r safle am hanner nos a doedd yr un garreg heb ei throi, wrth i blismyn fod ar eu gwyliadwriaeth ym Mhontcanna o’r bore bach.  Ar ben hyn bu nofwyr tanddaearol yn edrych o dan y bont Bailey a’r pontydd codi dros ffos y castell.  Bu cŵn yr heddlu yn chwilio’r safle am ffrwydron, gyda chymorth Corfflu Ordnans y Fyddin Frenhinol os oedd angen.

Pontcanna Mass

Roedd trefniadau yn eu lle ynglŷn â sut i reoli’r tyrfaoedd yn yr Offeren, ond roedd pryder yn amlwg am faint y dorf enfawr mewn ardal gyfyngedig ag iddi afon ar un ochr.  Yn wreiddiol roedd rhaid cael tocyn mynediad i fynychu, ond rhoddwyd gorau i’r syniad. Rhaid oedd i bawb oedd am fynychu fod yn eu lleoedd erbyn 08.30, gyda phawb yn cael eu rhoi mewn ‘corlan’ iddyn nhw gael gweld y Pab wrth iddo gael ei yrru o gwmpas y safle.  Wedi cyrraedd y llwyfan canolog, â’i garped o liwiau’r Babaeth, anerchodd y Pab y dorf a rhoi cymundeb i 30 o blant a 70 o unigolion dethol eraill.  Ar yr un pryd bu 800 o offeiriaid yn offrymu’r cymun i’r dorf. Nodwyd yn y cynlluniau:

… it is necessary to be particularly vigilant to stop persons transferring from one corral to another.

Another consideration is the possibility of hysteria being engendered and/or a sudden surge by a section of the crowd. Stewards have been asked to look for early signs and to promote a calm situation. Police officers also have their responsibility.

The anticipated influx of a tremendous number of people prior and during the visit may provide a lucrative market for pickpockets and the opportunist criminal.

Er mwyn sicrhau y byddai modd ymateb i unrhyw ddigwyddiad posib, bu’r Heddlu yn gweithio ochr yn ochr â bron i 800 o staff meddygol a chymorth cyntaf, a bu tîm achub bywyd yn cadw llygad ar lannau’r afon.

Cyfrifoldeb Heddlu De Cymru hefyd oedd penderfynu ar nifer y newyddiadurwyr, ac o ble y bydden nhw’n  adrodd ar y digwyddiad.  HTV oedd yn ffilmio’r offeren ym Mhontcanna, gyda’r BBC yn gosod eu camerâu ar fannau penodol fel y Central Hotel, Ysgol Gynradd Parc Ninian a gorsaf fysiau Sloper Road, er mwyn ffilmio’r modurgad ar hyd y ffyrdd.  Bu 800 o weithwyr y cyfryngau yn bresennol yn yr Offeren awyr agored a’r cinio yn y Castell, lle derbyniodd y Pab Ryddfraint y Ddinas.  Yn ogystal â chytuno ar safleoedd y camerâu, hwylusodd yr heddlu drefniadau cymhleth iawn yn ôl safonau heddiw, i gludo’r ffilm o Gastell Caerdydd i’r papurau newydd.

…film taken during and after the ceremony can be quickly taken to motor cycle dispatch riders positioned outside the castle grounds. These films will then be taken to Thomson House (Western Mail and Echo) for developing, printing and wiring locally, nationally and internationally. It is proposed that …runners be positioned below the bay windows so that films which will be in pre-addressed envelopes can be dropped out to them for immediate despatch.

Pope at Cardiff Castle

Gadawodd y Pab y Castell ar hyd y ffordd i fynychu rali yn llawn 35,000 o bobl ifanc, a drefnwyd gan y mudiad ieuenctid Catholig, ar gae pêl-droed Dinas Caerdydd ym Mharc Ninian. Yn y stadiwm anerchodd y Pab y dorf o lwyfan gafodd ei adeiladu o flaen y prif eisteddle, cyn gyrru o amgylch y cae yn ei Popemobile.

Ninian Park

Daeth yr ymweliad i ben gyda modurgad arall o’r stadiwm i Faes Awyr y Rhws.  Mae’n debyg mai rheoli’r modurgadau oedd yn teithio ar gyflymder o ddeng milltir yr awr drwy’r strydoedd, oedd elfen fwyaf heriol yr holl ymweliad. Ar gyfer y ddwy daith defnyddiodd y Pab yr ail o’r ddau ‘Popemobile’ sef Land Rover agored wedi’i addasu.

Pope Mobile 2

 

The Papal entourage will leave the Castle by the main entrance into Castle Street. The Pontiff will travel in vehicle (RR1). As well as the escort vehicles in the procession a motorcycle escort of twelve outriders will be provided. The procession will travel at a speed of 10mph (distance approximately two and quarter miles). Uniformed personnel lining the route will ensure that the cavalcade is unobstructed. It is anticipated that many people will line the route and that many thousands will converge from the Pontcanna Mass area. Arrangements will be made to barrier certain sections of the route for crowd control purposes.

Roedd dros 600 o swyddogion ar hyd y llwybr o’r Castell drwy ganol y ddinas i’r stadiwm ac yna o Barc Ninian yn ôl i’r Rhws.  Roedd y gorchmynion gweithredol yn nodi’r canlynol:

Helmets, best uniform and gannex coats (if necessary) are to be worn. If the weather is suitable, the Chief Constable may authorise short sleeve order which will apply to all officers. Officers should be prepared for this contingency.

Meals will not be provided. Sufficient packed food should be carried to provide at least a 12 hour tour of duty.

Police officers involved in these duties will face the crowds and maintain constant observation to ensure the safety of the Pontiff. Police duty will take precedence over the saluting or standing to attention.

Bu swyddogion CID yn cefnogi’r timau o blismyn mewn lifrai:

Detectives will position themselves at the rear of the crowd and endeavour to identify any security risk. They will also direct their observations to premises on the opposite side of the road, overlooking the route. Any suspicious activities are to be communicated to Base Control.

Ond dim ond darn bach iawn o’r gwaith oedd hyn. Cyn yr ymweliad roedd swyddogion wedi ymweld â phob eiddo ar hyd llwybr y daith i ddarganfod a oedd un wedi newid dwylo’n ddiweddar, neu a oedd rhywrai wedi rhentu ystafelloedd neu adeiladau gyda golygfa o’r daith.  Yn ychwanegol, ar fore’r ymweliad cafodd y pontydd ar Heol Penarth a Phont Trelái ar Ffordd y Bont-faen eu harchwilio am ffrwydron.

Nid yn annisgwyl, ychydig o fanylion sydd yn y cofnodion am drefniadau diogelwch y modurgadau nad oedd mor amlwg i’r llygad.  Drwy gydol y dydd bu Heddlu De Cymru yn gweithio ochr yn ochr â gwarchodwyr personol y Pab ac Uned Warchod Agos Heddlu Llundain.  Hefyd roedd gan yr Heddlu blismyn arfog mewn mannau allweddol gan gynnwys Y Rhws a Phontcanna.   Ymdoddi i’r dorf oedd y gorchymyn i’r plismyn hynny oedd ar ddyletswydd yn Y Rhws.

The nominated officers will take up their designated positions at 6.00am and will work a two hours on and two hours off shift. They will be in possession of their rifles and binoculars. They will draw from the store flat caps (traffic style) and will wear police issue uniform. Under no circumstances will they expose their weapons to the public or media unless there is a need for their use. They will give to the public and the media the appearance of observers. Their principal task is to locate and prevent intrusion, by unauthorised persons, onto the Airport.

Yr eitem olaf ar y rhestr o orchmynion gweithredol oedd cynllun i osod tîm camera ar y llain lanio yn Y Rhws i ffilmio awyren y Pab yn gadael am 18.15.

Fel y mae’r papurau newydd yn cofnodi, cyrhaeddodd y Pab Gaerdydd ar 2 Mehefin i haul gwresog a chroeso twymgalon. Roedd maint y dorf yn llai na’r hyn a ddisgwyliwyd a thorrwyd ar draws y digwyddiad gan storom fer tua hanner dydd.  Er gwaethaf hynny, bu’r diwrnod yn llwyddiant. Daeth dros 100,000 i’r Offeren yng nghaeau Pontcanna a 35,000 o bobl ifanc i weld y Pab ym Mharc Ninian.  Roedd y strydoedd yn llawn pobl drwy gydol yr ymweliad, yn awyddus i weld y Pab wrth iddo yrru drwy’r ddinas cyn gadael am y maes awyr.

Pope Mobile

Amcangyfrifwyd bod cost plismona’r digwyddiad tua £600 mil.  Bu rhai yn y wasg leol yn yr wythnosau i ddilyn yn cwestiynu maint y paratoi gan yr heddlu o gofio’r niferoedd a ddaeth i’r digwyddiad.  Mae’n debygol fodd bynnag, y gellir crynhoi ymateb yr Heddlu yn y dyfyniad hwn yn y South Wales Echo drannoeth ar 3 Mehefin 1982:

A South Wales police spokesman said the operation went very smoothly and he gave a pat on the back to the huge crowds for good behaviour.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg