Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol: 125 y mis hwn

Mae un o sefydliadau mwyaf adnabyddus gwledydd Prydain, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yn dathlu pen-blwydd arbennig ym mis Ionawr 2020. Ar 12 Ionawr, bydd hi’n 125 o flynyddoedd ers sefydlu’r Ymddiriedolaeth ym 1895 gan Octavia Hill, Syr Robert Hunter a Hardwicke Rawnsley. Gallwch ymweld â’r eiddo cyntaf un a ddaeth yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth ym 1886, Alfriston Clergy House, tŷ to gwellt canoloesol yn Sussex. Y warchodfa natur gyntaf oedd Wicken Fen yn Swydd Caergrawnt, a ddaeth i’w rhan ym 1899.

Bydd llawer yn ne Cymru yn gyfarwydd ag eiddo dan reolaeth yr Ymddiriedolaeth yn yr ardal, yn cynnwys Tŷ Tredegar, Gerddi Dyffryn a rhannau o’r arfordir.  Yr hyn na fyddent yn ei wybod efallai ydy y bu sefydliad yng Nghaerdydd am dros 40 o flynyddoedd, a sefydlwyd yn arbennig i roi’r gallu i aelodau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol gael mwy allan o’u haelodaeth. Mae’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg ar gyfer Cymdeithas Aelodau Ymddiriedolaeth Genedlaethol Caerdydd yn rhoi cipolwg ar gyfnod pan fyddai ymweld ag eiddo’r Ymddiriedolaeth yn gofyn teithio am bellteroedd maith.  Ar ôl ei sefydlu ym 1971 fel rhan o rwydwaith trwy’r wlad, byddai Cymdeithas Caerdydd yn cynnig rhaglen flynyddol o ymweliadau i dai a gerddi hanesyddol a rownd misol o ddarlithoedd a chyfarfodydd gyda’r nos. Roedd y Gymdeithas yn grŵp poblogaidd a bywiog gyda dros 800 aelod ar un adeg.

Picture1

Mae copïau o ddetholiad o Gylchlythyrau’r Gymdeithas yn Archifau Morgannwg yn dangos ystod y gweithgareddau a oedd ar gael.  Er enghraifft, mae cylchlythyr hydref 2002 yn nodi rhaglen o hyd at 3 chyfarfod y mis ar draws lleoliadau yn Ninas Powys, Rhiwbeina a Llys-faen. Ym mis Hydref yn unig, traddododd gwesteion gwadd sgyrsiau am ‘Churchill a Chartwell’, ‘Y Tŷ Crwm ar y Cymin’ a’r sgwrs dan y teitl enigmatig: ‘Ymarfer Edrych’. Wyth mis yn ddiweddarach, yn haf 2003, roedd y rhaglen ymweliadau ar eu hanterth gyda theithiau i Tyntesfield, Dyrham Park, Abbey House Gardens, Malmesbury, Baddesley Clinton, Packwood House, Wells, Burford House a Croft Castle. Fodd bynnag, doedd y teithiau ddim bob tro yn syml. Er enghraifft, roedd yr ymweliad i erddi Abbey House yn cynnwys y rhybudd: Dyma dŷ’r ‘Garddwr Noeth’ ond peidiwch â phoeni, dydw i heb ddewis diwrnod lle mae dillad yn ddewisol. Ar achlysur arall, pan ddeallodd y trefnydd mai dim ond un tŷ bach oedd yn yr eiddo a dim cyfleusterau bwyta, teimlodd fod angen iddo gynnig cysur trwy ddweud Peidiwch â phoeni, fe wna’ i’n siŵr nad ydyn ni’n hepgor anghenion bywyd!  Does dim cliwiau, yn anffodus, ynghylch beth oedd ystyr anghenion bywyd ganddi!

Roedd nifer o eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cael arian a gasglwyd gan Gymdeithas Caerdydd, ac yn benodol Llanerchaeron, Tŷ Mawr a Pharc Dinefwr. Eto, nid oedd hyn bob tro mor syml â’r disgwyl. Yr ymateb a gafwyd i’r £1000 a roddwyd ar gyfer cuddfan adar newydd yn Ninefwr gan reolwr yr ystâd oedd eu bod… ag angen dirfawr am darw newydd. Mae’n gobeithio prynu’r anifail ymhen ychydig wythnosau felly a gâi ddefnyddio’r rhodd at y diben hwn?  Cytunwyd ar y newid ac o bosibl bu gweld y pryniant gwerthfawr yn rhan o ymweliad nesaf yr aelodau â Dinefwr.

Daeth y Gymdeithas i ben ar ddiwedd 2012, yn ddigon eironig, fel yr oedd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cymryd awenau Parc Tredegar a Gerddi Dyffryn. Cynhaliwyd y cyfarfod diwethaf fel Cinio Dathlu ddydd Gwener 30 Tachwedd. Er bod y niferoedd wedi cwympo i tua 270, roedd llawer i edrych yn ôl arno gyda theimlad o falchder ac o gyflawni. Codwyd dros £100,00 at eiddo’r Ymddiriedolaeth a chyflwynwyd rhaglen o sgyrsiau ac ymweliadau dros 41 o flynyddoedd. Cyfeiriodd cylchlythyr olaf y Gymdeithas at y cymorth ar gyfer adfywio’r Gwartheg Gwynion a’u tras hynafol ym Mharc Dinefwr. Pwy a ŵyr, ond mae’n swnio fel petai’r buddsoddiad annisgwyl yn y tarw wedi talu ar ei ganfed!

Os hoffech chi weld enghreifftiau o’r cylchlythyrau a gynhyrchwyd gan Gymdeithas Aelodau Ymddiriedolaeth Genedlaethol Caerdydd, mae rhifynnau 92-93 (sy’n trafod blynyddoedd 2002 a 2003) a rhifynnau 119-122 (sy’n trafod 2011 a 2012) yn Archifau Morgannwg (cyf.: D1240/8).

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Beth ddigwyddodd i Ddydd Mabon?

Ymhlith y casgliad yn Archifau Morgannwg mae detholiad o bosteri theatr gwreiddiol a gynhyrchwyd ar gyfer y Theatre Royal, Caerdydd, ar ddiwedd y G19. Wedi ei leoli ar gornel Stryd Wood a Heol Eglwys Fair, safle a feddiannwyd yn ddiweddarach gan Theatr Tywysog Cymru, adeiladwyd y Theatre Royal ym 1878.  Ar ei hanterth fe ddaliai 2000 o bobl mewn awditoriwm o felfed coch moethus. Dros gyfnod o 10 mlynedd rhwng 18851 1995, mae’r posteri yn dangos amrywiaeth o gynyrchiadau yn y theatr, o’r pantomeim blynyddol i berfformiadau gan gwmni opera D’Oyly Carte. Maen nhw nawr ar gael i’w gweld ar-lein – ewch i wefan Archifau Morgannwg (www.archifaumorgannwg.gov.uk), dewis yr opsiwn ‘Y Casgliad’ a chwilio am y ‘Theatre Royal’. Bydd y cyfeirnodau yn dechrau gyda’r rhagddodiad D452. Dewiswch a chliciwch ar un o’r cyfeirnodau i’r posteri ac fe ddylech weld copi digidol o’r poster ar waelod y dudalen. Yn aml yn lliwgar iawn, maent yn rhestru gyda chryn fanylder, y perfformwyr yn y theatr. Ar ben hynny, maent yn aml yn cynnwys trefniadau, megis trenau arbennig, a amserlenwyd er mwyn denu pobl o bob cwr o dde Cymru i’r perfformiadau yng Nghaerdydd.

D452-4-22

Os edrychwch yn ofalus ar nifer o’r posteri o 1888 ymlaen fe welwch gyfeiriadau at berfformiadau ar ‘Ddydd Gŵyl Mabon’. Mae’n un o’r ychydig gyfeiriadau welwch chi yn yr Archifau at ddiwrnod o wyliau sydd wedi ei hen anghofio ond a fwynhawyd gan lawer ar hyd a lled de Cymru. Dydd Gŵyl Mabon oedd y dydd Llun cyntaf ym mhob mis. Roedd yn ganlyniad cytundeb rhwng yr undebau llafur a’r perchnogion glo y byddai’r pyllau yn cau ar ddydd Llun cyntaf y mis a bod y diwrnod i gael ei ddatgan yn ddiwrnod o wyliau. William Abraham a fu’n gyfrifol yn ôl y sôn, yn adnabyddus yn ôl ei enw barddol sef Gwilym Mabon. Wedi ei eni ym 1842 yng Nghwmafan, gweithiodd Abraham mewn pyllau glo a gweithiau tun lleol er pan oedd yn 10 oed.  Yn aelod undeb llafur ac yn un a brofodd lawer o anghydfodau gyda’r perchnogion glo, etholwyd Abraham yn Aelod Seneddol ar gyfer y Rhondda ym 1885. Dair blynedd ar ddeg yn ddiweddarach, ym 1898, ef oedd Llywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru.

Abraham oedd yr un a arweiniodd yr ymgyrch lwyddiannus dros Ddydd Gŵyl Mabon, a ddathlwyd gyntaf ym 1888. Ei ddadl oedd bod gwaith y pyllau glo mor galed yn gorfforol nad oedd gan y glowyr fawr ddim amser nac egni ar gyfer gweithgareddau eraill ac, yn benodol, addysg bellach a’r celfyddydau. Dathlwyd Dydd Gŵyl Mabon am ddeng mlynedd ar hyd a lled de Cymru. Roedd y Theatre Royal yn un o lawer a geisiodd ddenu’r glowyr a’u teuluoedd drwy gynnal perfformiadau arbennig ar Ddydd Llun.

D452-6-16

Os edrychwch chi ar bosteri a gynhyrchwyd ar gyfer y Pantomeim blynyddol rhwng 1890 i 1892 roedden nhw i gyd yn cynnwys perfformiadau ar gyfer Dydd Gŵyl Mabon ar ddydd Llun cyntaf mis Ionawr a Chwefror. Yn y rhan fwyaf o achosion golygai hynny ddau berfformiad yn ystod y dydd ac fe drefnwyd trenau yn arbennig, gyda chyfle i brynu tocyn theatr a thrên mewn gorsafoedd ar linellau rheilffyrdd y Taff Vale a’r Rhymni. Mae’n ymddangos fod y pencampwr clocsio, Tom Leamore, yn ‘Pretty Little Red Riding Hood’ a’r bale o 50 o foneddigesau yn ‘Merrie Little Dick Whittington and his Cat’ yn sicr o ddenu’r torfeydd ar Ddydd Gŵyl Mabon. Yr hyn sydd yn llai eglur yw faint o bobl wnaeth daith debyg i wylio cynhyrchiad cwmni opera D’Oyly Carte o’r ‘Gondoliers or the King of Barataria’ ar Ddydd Llun 7 Gorffennaf 1890.

Erbyn 1899 roedd Dydd Gŵyl Mabon wedi ei sgubo o’r neilltu. Dwedodd rhai, ychydig yn annheg efallai, fod yn well gan lowyr y tafarndai a’r theatrau na’r ystafell ddosbarth a’r amgueddfa. Y gwir amdani yw bod y perchnogion glo yn ystyried y diwrnod yn ddiwrnod o golli cynhyrchiant. Roedd colli Dydd Gŵyl Mabon ond yn un o ganlyniadau’r trefniant a roes derfyn ar y cloi allan a weithredwyd gan y perchnogion glo yn ystod streic y glowyr ym 1898.  Un o ganlyniadau’r streic oedd cydnabyddiaeth o’r angen i wella trefniadaeth undebol drwy ffurfio Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Fodd bynnag, digwyddodd hyn yn rhy hwyr i Ddydd Gŵyl Mabon. Flynyddoedd yn ddiweddarach, byddai rhai yn haeru, â thafod yn eu boch, fod cymryd diwrnod bant o’r gwaith nad oedd wedi ei awdurdodi, yn ‘cymryd diwrnod Mabon’. Rwy’n amau a fyddai Mabon wedi cymeradwyo.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

“Ffarwelio â’r hen a chroesawu’r newydd” – Y Nadolig cyntaf yn Ysbyty a Fferyllfa newydd Morgannwg a Sir Fynwy.

Bu Noswyl y Nadolig yn ddiwrnod arbennig iawn erioed yn Ysbyty Morgannwg a Sir Fynwy ond roedd 24 Rhagfyr 1883 yn anarferol iawn. Hwn oedd Nadolig cyntaf un yr ysbyty newydd yn Heol Casnewydd, Caerdydd, sef Ysbyty Brenhinol Caerdydd heddiw. Daw’r rhestr isod o Adroddiad Blynyddol yr Ysbyty ar gyfer 1883 ac mae’n nodi rhai o’r anrhegion Nadolig a gafwyd gan bobl leol ar gyfer y cleifion.

Gifts

Toys for children, knitted cuffs, three cases of oranges, crackers, fruits, nuts, biscuits, fancy goods, warm clothing, scrap books, illustrated papers, a pair of shoes, a parcel of Christmas books, handkerchiefs, Christmas letters and basket of fruit.  [Detholiad o Adroddiad Blynyddol Rhif 47 Ysbyty a Fferyllfa Morgannwg a Sir Fynwy, t.11 (DHC/50)]

Ym mhob achos, printiwyd enw’r rhoddwr yn yr adroddiad blynyddol achos roedd yr ysbyty’n dibynnu’n gyfan gwbl ar roddion. Roedd nifer y cleifion Noswyl Nadolig yn eithaf isel, sef 46 yn yr ysbyty lle roedd digon o le i 120 ar unrhyw adeg. Byddai polisi o ostwng niferoedd yn ystod y cyfnod hwn erioed er mwyn i gymaint o bobl â phosibl allu mwynhau’r Ŵyl gyda’u teuluoedd ac i leihau’r pwysau ar staff yr ysbyty. Roedd y nifer y Nadolig hwn yn is nag arfer oherwydd er bod yr ysbyty wedi agor ar 20 Medi 1883, roedd gwaith adeiladu yn dal i fynd rhagddo ac yn benodol, roedd y llety staff yn dal heb ei godi. O ganlyniad, am dros dri mis, roedd y staff a’r cleifion gyda’i gilydd mewn blociau dau lawr wedi eu codi fel wardiau. Serch hynny, byddai staff yr ysbyty bob tro yn gwneud ymdrech i sicrhau bod y diwrnod yn un arbennig. Yn ganolbwynt, roedd coeden Nadolig fawr wedi ei haddurno a thwmpath o anrhegion o’i hamgylch. Yn ogystal, roedd y staff nyrsio wedi rhoi addurniadau ar hyd waliau’r wardiau ac ar hyd y grisiau a’r coridorau a oedd yn eu cysylltu.

Ar Noswyl y Nadolig, daeth y cleifion a’r staff at ei gilydd yn Ward Tredegar i gael croeso gan Faer Caerdydd, Mr R Bird, ac aelodau pwyllgor rheoli’r ysbyty. Cafwyd adloniant gan Miss Anita Strina, merch siopwr o Gaerdydd, a ganodd a chanu’r delyn. Cafwyd rhagor o ganeuon gan P Rhys Griffiths, llawfeddyg yr ysbyty a Mr Coleman, ysgrifennydd yr ysbyty. Yna, dan oruchwyliaeth y Matron, Miss Pratt, gwahoddwyd y cleifion i dynnu raffl ar gyfer yr anrhegion o amgylch y goeden. Daeth y noson i ben gyda gair o ddiolch gan y Matron, i bawb a roddodd anrhegion a chyfraniadau tuag at y goeden. Yn ei dro, diolchodd Mr Griffiths yntau i Miss Pratt a’r nyrsys am eu gwaith yn cynnal noson a fu’n achlysur mor arbennig. Drannoeth, ddiwrnod y Nadolig, wedi gwasanaeth boreol gan glerigwr lleol, cafwyd cinio o gig eidion rhost a phwdin eirion, ac eithrio i’r rhai a fu’n ddigon anffodus i orfod cadw at ‘ymborth arbennig’ oherwydd eu triniaeth!

Gan mai hwn fu’r Nadolig cyntaf yn yr adeilad newydd, roedd yn achlysur arbennig iawn er gwaethaf yr anawsterau oherwydd y gwaith adeiladu. Efallai’n wir mai’r angen am ysbyty newydd a mwy fu’r rheswm am symud i’r adeiladau newydd yn fuan ym mis Medi. Fodd bynnag, does dim os y bu’r incwm o £400 y flwyddyn a ddeuai o rentu’r hen adeilad ysbyty i Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy o dymor yr hydref 1883 yn ffactor!  Fyddai hi ddim yr adeg fwyaf cyfforddus, a byddai pum mis eto erbyn y câi’r adeilad ei gwblhau ym mis Mai 1884, gyda’i wyneb blaen crand ar Glossop Road a thiroedd ar gynllun prif arddwr Arglwydd Bute, Andrew Pettigrew.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Pobl Caerdydd yn Gyntaf: Prosiect Pink Ladies

Mae Pobl Caerdydd yn Gyntaf yn gymdeithas hunaneiriolaeth a redir gan ac ar gyfer pobl sydd ag anabledd dysgu yng Nghaerdydd. Maen nhw’n amddiffyn eu hawliau ac yn ymgyrchu i newid agweddau, cael gwasanaethau gwell a mwynhau mwy o gyfleoedd. Maen nhw’n brwydro dros gyfartaledd, dealltwriaeth, parch a derbyniaeth.

Mae aelodau Pobl yn Gyntaf Caerdydd wedi gweithio ar nifer o brojectau pwysig.  Yn ystod 2015-2017, cawson nhw arian gan Comic Relief ar gyfer Pink Ladies Project oedd â’r nod o sicrhau bod merched yn fwy hyderus ac yn meddu ar y grym i fanteisio ar fwy o wasanaethau a gweithgareddau yn eu cymuned.

Picture1

Swyddog Prosiect y Pink Ladies, Dawn, yn cyflwyno dogfennau i Archifau Morgannwg

Merched ag anableddau dysgu yw aelodau Pink Ladies. Maen nhw wedi nodi’r pethau sy’n bwysicaf iddyn nhw, y rhwystrau sy’n eu hatal rhag byw eu bywydau. Maen nhw wedi cwrdd â gwasanaethau prif ffrwd ac anabledd dysgu gan ddatblygu perthynas waith dda ac maen nhw am wneud mwy. Y themâu y maen nhw am ganolbwyntio arnyn nhw yw: mwy o fynediad at gyfleoedd addysg a gwaith; dealltwriaeth fwy o gyfleoedd iechyd a mwy o fynediad atyn nhw; a dealltwriaeth fwy o wasanaeth hunaniaeth prif ffrwd i ferched a mwy o fynediad atyn nhw.

Mae papurau’r project a gedwir yn yr Archifau bellach yn cynnwys holiaduron, papurau adborth, ffurflenni gwerthuso, cynlluniau gwaith, agendau ac adroddiadau, cylchlythyron a phecynnau gwybodaeth amrywiol yn ymwneud ag iechyd merched.

Picture2

Gallwch ddysgu mwy am y project Pink Ladies trwy wylio eu ffilmiau ar You Tube:

Dim ond un o sawl menter a gyflawnwyd gan Bobl yn Gyntaf Caerdydd yw project Pink Ladies.  Mae eu gwaith yn parhau ac rydym yn edrych ymlaen at weld eu Harchif yn tyfu hefyd, gan adlewyrchu ystod lawn eu gwaith gwych.

Caerdydd: Prifddinas Cymru, 1955

Derbyniodd Caerdydd ei Siarter Ddinesig ym 1905. Hanner canrif yn ddiweddarach, ym 1955, daeth yn Brifddinas Cymru.

Cyflwynodd Caerdydd ddeiseb i fod yn brifddinas, ond roedd cystadleuaeth ddigon ffyrnig iddi.  Daeth y gystadleuaeth bennaf o du Caernarfon, lle’r arwisgwyd y Tywysog Edward, y Brenin Edward VIII maes o law, yn Dywysog Cymru ym 1911.

Image 1

Deiseb Caerdydd (Lib/c/371)

Roedd Tyddewi, dinas gadeirlan hynaf Cymru, a’r sedd eglwysig, hefyd yn y ras.  Mynegodd Machynlleth, cartref senedd Owain Glyndŵr ym 1404 hefyd ddiddordeb, a chafwyd cais gan Aberystwyth yn pwysleisio ei safle canolog a’r ffaith bod Llyfrgell Genedlaethol Cymru eisoes yno.

Roedd atodiad hir at gais Caerdydd, yn manylu ar dystiolaeth ddiwylliannol, eglwysig, diwydiannol a barnwrol yn gefn i’r hawliad mai Caerdydd ddylai fod yn brifddinas Cymru, ac yn rhestru amryw rinweddau Caerdydd fel dinas.  Mae hefyd yn crybwyll y buddion a fyddai’n dod i dde Cymru yn sgil newidiadau oedd ar y gweill, megis Pont Hafren newydd a’r Maes Awyr Rhyngwladol oedd wedi ei gynnig ar gyfer Llandŵ.

Roedd yr atodiadau hefyd yn cynnwys manylion ynghylch data 1947, oedd yn dangos bod dros hanner poblogaeth Cymru yn byw yn Sir Forgannwg.

Image 3

Atodiadau Deiseb Caerdydd – data poblogaeth 1947 (Lib/c/371)

Tair tref oedd ar y rhestr fer yn y pendraw: Aberystwyth, Caernarfon a Chaerdydd.  Cafodd awdurdodau lleol Cymru bleidlais, a Chaerdydd aeth â hi o gryn dipyn.

Rhagofalon Cyrchoedd Awyr ym Morgannwg

Ar gyfer ail ddegawd Archifau Morgannwg, penderfynais edrych ar ein casgliad o gofnodion Rhagofalon Cyrchoedd Awyr ar gyfer Morgannwg. Sefydlwyd Gwasanaeth Wardeniaid Cyrchoedd Awyr Caerdydd ym 1939. Roedd pencadlys y Gwasanaeth ym Mharc Cathays, gyda chanolfannau rheoli lleol ar hyd a lled Morgannwg.

Roedd y Gwasanaeth Rhagofalon Cyrchoedd Awyr yn cynnwys Wardeiniaid, Adrodd a Rheoli, Negeswyr, Swyddogion Cymorth Cyntaf, Gyrwyr Ambiwlans, Gwasanaethau Achub, Dadlygru Nwy a Gwarchodwyr Tân. Cyflwynwyd cynllun Gwylwyr Tân yn Ionawr 1941, oedd â’r gwaith o gadw golwg ar rai adeiladau penodol bedair awr ar hugain y dydd, a galw ar y gwasanaethau achub pan oedd angen. Gallai menywod a dynion o bob oed fod yn wardeiniaid RhCA. Gwirfoddolwyr oedd y mwyafrif, ond roedd rhai yn cael eu talu.

Roedd gorfodi’r ‘blacowt’ yn un o ddyletswyddau’r wardeiniaid RhCA. Cafodd rhai ohonyn nhw enw gwael am ymyrryd a busnesu yn sgil hyn. Pwy sy’n cofio’r Warden RhCA Hodges yn gweiddi ‘Put that light out!’ yn Dad’s Army?

Mae’r cofnod hwn o Ganolfan Reoli’r Barri [DARP/2/2] yn cofnodi cwyn am olau’n dangos:

DARP-2-2-2ndAug-1942 web

Roedd dyletswyddau eraill y Warden RhCA yn cynnwys seinio’r seiren cyrch awyr, helpu pobl i’r lloches cyrch awyr agosaf, dosbarthu masgiau nwy a gwylio am fomiau’n disgyn yn eu hardal. Roedd cryn ddefnydd ar y llyfryn 250 ARP Questions Answered [DARP/3/24].

DARP-3-24-web

Roedd disgwyl i wardeiniaid rhan amser fod ar ddyletswydd dair noson yr wythnos, ond roedd hyn yn cynyddu’n fawr pan oedd y bomio ddwysaf. Fel y gwelir o’r cofnod isod [DARP/1/10], roedd wardeiniaid ar ddyletswydd weithiau’n cwyno am amodau’r ystafell reoli. Roedd cyflwr y cwpanau’n peri gofid fe ymddengys, gydag un warden yn ymateb:

What would you like? Fire watching at the Ritz??!

DARP-1-10-8thAug-1941-cups v2 web

Mae’r cofnod canlynol o lyfr log Canolfan Reoli Pontypridd ar 25 Ebrill 1943 [DARP/13/9] yn adrodd am grater 5 troedfedd wrth 2 droedfedd a hanner o ddyfnder ger Fferm Fforest Uchaf ar Fynydd y Graig. Bu’r warden RhCA mewn cysylltiad â heddlu Pontypridd a Llantrisant, yn ogystal â’r Ganolfan Reoli, i sicrhau bod y bom wedi ffrwydro.

DARP-13-9-25thApril-1943 web

Byddai wardeiniaid RhCA yn cael y newyddion diweddaraf am newidiadau yn nhactegau’r gelyn ac roedd disgwyl iddyn nhw hefyd adrodd gwybodaeth yn ôl o lawr gwlad. Mae’r neges ganlynol o 15 Mehefin 1943 [DARP/13/9] yn disgrifio sut mae’r gelyn wedi dechrau gollwng bomiau gwrth-bersonél ar ôl gollwng bomiau tân er mwyn amharu ar ymdrechion i ymladd tanau.

DARP-13-9-15thJune-1943 web

Roedd wardeiniaid RhCA hefyd yn cymryd rhan mewn driliau ac ymarferion rheolaidd. Cynhaliwyd ymarferiad o’r fath ar 19 Hydref 1941 [DARP/1/7]:

Enemy cars discharging soldiers at Caegwyn Road, Manor Way Crossing…

DARP-1-7-19thOct-1941-exercise web

Pan oedd y Blitz yn ei anterth, roedd tua 27,000 o bobl yn gwasanaethu’n llawn amser i’r gwasanaeth Amddiffyn Sifil, ond erbyn diwedd 1943 roedd y nifer wedi gostwng i ryw 70,000. Yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd 1.5 miliwn o bobl gyda’r RhCA/Gwasanaeth Amddiffyn Sifil. Cafodd y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil ei ddileu yn y pen draw tuag at ddiwedd y rhyfel, ar ôl Diwrnod VE.

Melanie Taylor, Cynorthwy-ydd Cofnodion, Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Dyddiadur Joan Mark o Gaerdydd, Nyrs, 1939

Derbyniodd Archifau Morgannwg ddyddiadur yn ddiweddar, wedi ei ysgrifennu gan Joan Mark o Gaerdydd ym 1939, y flwyddyn y sefydlwyd Archifdy Morgannwg – Archifau Morgannwg erbyn heddiw.

Joan as nurse

Joan Mark yn ei gwisg nyrs

Cafodd Joan ei geni ym 1921 a chafodd ei haddysg yn Ysgol Howell’s. Dechreuodd ysgrifennu ei dyddiadur pan oedd hi’n 17 oed, yn cofnodi ei gwaith fel nyrs dan hyfforddiant yn Ysbyty Orthopedig Tywysog Cymru yng Nghaerdydd. Roedd talebau ar gyfer rhoddion am ddim megis crisialau barlys lemwn, moddion diffyg traul a phowdwr talc fioledau Dyfnaint yn cael eu rhoi gyda’r ‘Boots Scribbling Diary’.

Mae cofnodion Joan am ei bywyd gwaith yn hynod ddiddorol, gyda’r Rhyfel ar dorri yn gefndir iddynt, rhyfel a gychwynnodd ym mis Medi y flwyddyn honno.  Mae’n dweud sut y bu ar ei thraed drwy’r dydd, …bron â chysgu ar fy nhraed, yn un o’i chofnodion.  Roedd yn rhaid iddi fyw mewn ystafelloedd yn yr ysbyty pan oedd hi ar ddyletswydd, ac roedd yn sôn yn aml am gleifion yn canu eu clychau; clychau, clychau, clychau ysgrifenna.

Bells

Roedd Joan yn mwynhau gweithio ar ward y plant.

Prince of Wales Hospital

Staff a chleifion Ysbyty Tywysog Cymru, 1930au – mae Joan yn sefyll, y 3ydd o’r chwith

Mae’n sôn am glefydau fel y dwymyn goch, brech yr ieir a diptheria.  Pan oedd hi’n helpu yng nghlinig y babanod, ysgrifennodd:

All sorts of babies came. We had to scrape the dirt off some before we could see their little faces.

Babies clinic

Roedd yn rhaid iddi hefyd chwilio am lau pen ac ar un achlysur, gwelodd fod sawl plentyn yn ‘fyw’ gyda llau a bu’n rhaid iddi drio cael gwared arnyn nhw gyda sebon Derbac a Dettol cyn i Brif Weinyddes y Ward ddychwelyd.

Roedd disgwyl i Joan hefyd olchi dillad a chynfasau, trwsio napcynnau a thorri milltiroedd ar filltiroedd o we a gwlân ar gyfer rhwymynnau.  Ar ei diwrnodau i ffwrdd o’r gwaith byddai’n mynd i ddarlithoedd ac yn sefyll profion.  Ar un adeg, fe gwympodd i gysgu tra’n ceisio paratoi at brawf.

Roedd yn poeni’n gyson am brinder staff yn yr ysbyty:

I hope we shall get some more staff soon …[the staff were] all shouting and bawling at me.  They seem to think I can produce mattresses, plaster knives and clean counterpaynes out of the air.

Roedd y Metron a’r Brif Weinyddes yn rheoli’n llym, a gallai nyrsys golli eu diwrnodau i ffwrdd am gamweddau megis methu â rhoi gwybod am olau oedd wedi torri neu gael ystafell wely anniben. Ym mis Mawrth, fe gawson nhw gapiau newydd i’w gwisgo:

New caps

We all had new caps given us this morning. They are all terrible and show all our hair at the back.  Matron told me to put mine in curlers, but I shan’t even if I’m the only one left with straight hair.

Nid gwaith oedd holl fywyd Joan. Mae’n cofnodi ymweliadau â’i theulu a’i bywyd cymdeithasol: tripiau i Ynys y Barri, siopa yn Woolworths, gwrando ar y radio, tripiau rheolaidd i’r sinema, cerdded ym Mharc y Rhath ac ymweld â Chapel Star Street a Chapel Methodistaidd y Rhath ar ddyddiau Sul. Ym mis Ionawr 1939, cynhaliwyd dawns flynyddol morynion yr ysbyty, pan oedd rhaid i’r nyrsys weini arnyn nhw a chymhennu ar ôl y ddawns:

…we were allowed to dance with each other as well at the end, but were told not to take the maids’ men.

Methodd Joan y cinio a’r ddawns oedd wedi eu trefnu ar gyfer y nyrsys:

…so we held a dance on our own in the bedroom with the wireless and gas-fire in full blast and lemonade and biscuits as refreshments.

Staff dance

Roedd hi ar ddyletswydd ar Ddydd Nadolig ac fe gafodd anrhegion oddi wrth y Metron a nyrsys eraill. Daeth band i’r ysbyty am 7.30am ac fe ddawnsiodd y rhan fwyaf o’r nyrsys. Bu Joan yn chwarae gyda phlant y ward, a daeth côr i ganu carolau, cyn i’r cinio Nadolig gael ei weini am 7 y nos.

O fis Awst ymlaen, mae cymylau Rhyfel yn llenwi ei dyddiadur. Ar 24 Awst, ysgrifennodd Joan:

Everyone seems to think there is going to be a war.

War 24 Aug

Deuddydd yn ddiweddarach, dywed:

They are making our Out Patients Department into a Decontamination Centre and pasting black paper over the windows of the Hospital. The International Situation seems pretty serious but I don’t think there will be a war.

Roedd Joan i fod i gymryd gwyliau:

Sister Blake says I may have my holidays but must come back if War is Declared.

Ar 1 Medi, mae’n cofnodi bod yr Almaen wedi dechrau bomio Gwlad Pwyl a’i bod wedi mynd ar drip i’r traeth lle cyfarfu â …dau blentyn annwyl ar ffo o’r Almaen.  Roedd Joan ar ei gwyliau pan gyhoeddwyd Rhyfel ar 3 Medi, ac ysgrifenna ar y diwrnod hwnnw bod yr Almaenwyr wedi gollwng torpido ar long Brydeinig (yr SS Athena oedd hi). Ychydig ddyddiau’n ddiweddarach, mae Joan yn teithio i Nottingham ac yn helpu ei hewythr i dywyllu’r ffenestri.  Cafodd anhawster yn dychwelyd i Gaerdydd gan fod y trenau i gyd wedi eu hatal, am eu bod yn cael eu defnyddio i gludo milwyr.

Roedd paratoadau yn eu hanterth pan ddychwelodd i’r gwaith yr wythnos ganlynol.  Dim ond wyth o gleifion oedd yn yr ysbyty, ac o hynny ymlaen byddent yn cadw hanner yr ysbyty’n wag er mwyn gallu derbyn milwyr oedd wedi eu hanafu os byddai angen.  Bu’n rhaid i Joan baratoi 48 o welyau ar eu cyfer mewn un diwrnod. Rhoddodd Gweinyddes y ward gyngor i’r nyrsys:

Bomb

If a bomb falls on the Hospital – don’t rush into the flames or make martyrs of yourselves. Get under the beds and the quicker the better.

Roedd y Metron yn poeni:

…because the Russians have entered Poland

Dywedodd Gweinyddes y Ward:

What does it matter as long as they don’t enter the Prince of Wales’ Hospital

Russians

Wrth i’r dyddiadur gyrraedd ei ddiwedd, mae’n adlewyrchu rhai o’r newidiadau roedd y Rhyfel wedi eu hachosi i fywyd bob dydd: cael rhybudd am ddangos gormod o olau mewn ffenestr, dosbarthu cardiau Cofrestru Cenedlaethol, mynd i gysgodfeydd cyrchoedd awyr, cydweithwraig yn dysgu sut i wau sanau ar gyfer milwyr, ac aelod o’r teulu’n mynd i ffwrdd fel faciwî.

Joan

Joan Mark o Gaerdydd

Aeth Joan yn ei blaen i gymhwyso’n nyrs ym 1943, ond yn hynod drist bu farw mewn damwain car ym 1951. Roedd hi’n 29 oed.