Gwrthryfel y Pasg, 24 Ebrill 1916

Ym misoedd cyntaf 1916 roedd y Rhyfel Fawr yn ei ail flwyddyn ac roedd y newyddion o’r ffrynt yn ddu. Gyda’r naill ochr na’r llall yn ennill y frwydr yn ffosydd Ffrainc, roedd y sylw’n troi at Fôr y Canoldir a’r Dwyrain Agos. Roedd pethau’n llwm, a chafodd y milwyr olaf eu cludo o’r Dardanelles a gwarchae’r garsiwn Prydeinig yn Kut. Ond prin oedd y rhai a ragwelsai, o fewn misoedd, y byddai’r sylw’n troi at Ddulyn gyda’r newyddion dramatig fod gwrthryfel arfog yn erbyn Prydain a datganiad annibyniaeth gan Weriniaeth Iwerddon ar Ddydd Llun y Pasg, 24 Ebrill 1916.

Adroddwyd ar Wrthryfel y Pasg gan filwr 16 oed o Gaerdydd, Ernest Edward Thomas, a wasanaethai a’r 3ydd Marchfilwyr Cymreig yn Nulyn. Roedd Ernest yn fab i fasnachwr blodau a ffrwythau, yn wreiddiol o St Issells, Sir Benfro, o’r enw Ernest Edward hefyd. Bu’r teulu’n byw yn 288 Heol Casnewydd, Caerdydd ac aeth Ernest i Ysgol Marlborough Road cyn symud i Ysgol Uwchradd Drefol Caerdydd yng Ngerddi Howard ym 1912. Roedd y disgyblion yn galw ‘MSS’ ar yr ysgol, ac ynghyd â nifer o gyn-ddisgyblion, ysgrifennai Ernest at ei gyn-brifathro, William Dyche, am ei brofiadau yn y rhyfel. Cadwodd William Dyche y llythyrau a dderbyniodd o 1914-1916 ac maen nhw bellach yn Archifau Morgannwg. Mae’r llythyrau’n ffynhonnell wreiddiol o wasanaeth yn y lluoedd arfog yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, o’r hyfforddiant sylfaenol hyd at fywyd ar flaen y gad, ym mhob theatr o’r rhyfel.

Gallai ymddangos y byddai mynd i Ddulyn ar ddyletswydd ymhell o’r ymladd a ymledai o Ffrainc i Ewrop gyfan, Môr y Canoldir, y Dwyrain Agos ac Affrica. Ymddengys na ddisgwyliai Prydain anrhefn sylweddol yn Nulyn yn Ebrill 1916 o ystyried mai dim ond mil o filwyr a oedd yn y ddinas. Ymhlith y lluoedd Prydeinig oedd nifer o unedau ceffylau, ac roedd Ernest Thomas gyda’r Marchfilwyr Cymreig ym Marics Marlborough, Dulyn. Ac yntau ond yn 16 oed, roedd Ernest yn ei chanol hi o’r dechrau. Y Marchfilwyr Cymreig oedd rhai o’r unedau cyntaf i gael gwŷs o’r Barics ar ddydd Llun y Pasg, ac mewn dau lythyr at William Dyche, dyddiedig 12 a 18 Mai, disgrifiodd Ernest y gwrthryfel o lygad y ffynnon.

Fe’i disgrifiodd fel ‘…a very unexpected affair so far as we were concerned’. Yn wir, wrthi’n chwarae pêl-droed ydoedd ar fore’r 24 Ebrill pan ganwyd y larwm.

Extract 1

About 11 a.m. on Easter Monday the alarm was sounded and we were told to ‘fall in’ with a rifle, bayonet and 150 rounds of Ball Ammunition. We were not told where or why we were turning out, but, we jolly soon found out. Our Regiment (the W H) had been ordered to proceed to Ship Street Barracks (so we afterwards found out) [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Roedd y larwm o ganlyniad i’r ffaith i Weriniaethwyr Gwyddelig arfog, dan arweiniad James Connolly, feddu ar nifer o adeiladau allweddol yn Nulyn gan gynnwys Swyddfa’r Post, y Pedwar Llys, Ffatri Fisgedi Jacob’s, Lawnt San Steffan a Neuadd Dinas Dulyn. Roedd hefyd ymdrechion i gipio Castell Dulyn a Choleg y Drindod. Ar ôl cipio’r Swyddfa Bost, roedd Patrick Pearse wedi datgan Gweriniaeth Iwerddon a chodi baner weriniaethol. Daeth tua 1,200 o ddynion yn Nulyn i Luoedd y Gweriniaethwyr, yn bennaf o ddau grŵp, y Gwirfoddolwyr Gwyddelig a Byddin Dinasyddion Iwerddon.

Dros y misoedd blaenorol roedd yr awdurdodau wedi bod yn ymwybodol o baratoadau at wrthryfel yn erbyn rheolaeth Prydain dros Iwerddon. Ond prin y gwnaed unrhyw beth i baratoi at ddigwyddiadau Ebrill 1916. Mae’n bosibl bod digwyddiad pan gipiodd y Llynges Frenhinol long Almaenig a oedd yn cludo arfau i’r gwrthryfelwyr wedi darbwyllo awdurdodau Prydain fod y paratoadau wedi cael ergyd ddifrifol. Os felly, ni lawn ddeallent benderfyniad y mudiad Gweriniaethol.

Prin y byddai gan y milwyr o Gymru syniad yr hyn a fyddai’n eu hwynebu ar fore Llun y Pasg wrth adael Barics Marlborough. Prin yw’r rhai a ragwelsai ddigwyddiadau’r diwrnodau i ddod, nac a baratôdd atynt.

Extract 2 part 1

Extract 2 part 2

We marched out of Barracks with fixed bayonets and rounds of ammunition in the magazine. This in itself spelt trouble. All went well until we got to the top of Queen St. I was in an advance station which consisted of eight men and two N.C.Os. This party who were about 200 yards in advance of the main body had got about a third of the way down Queen St when the rebels opened fire on us. Six men fell. Two killed and four wounded. I rushed into the doorway of a confectioners shop for cover as I did not know where the rebels were firing from. I had not been there hardly two seconds when a bullet smashed the glass to atoms just a little higher than my head. I can tell you I didn’t half shift [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Extract 3

Presently the enemies fire slackened and I had the chance to double back to the main body, needless to say I took it. With the main body we attacked the rebels who were on the roofs of houses and in windows. After about 2 hours fighting we got as far as Queen St Bridge [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Roedd Barics Marlborough yng ngogledd Dulyn. Roedd y Marchfilwyr Cymreig yn symud i ganol y Ddinas ac yn agosach at yr ardaloedd a’r adeiladau a ddaliai’r Gweriniaethwyr. Mewn amrant, cawsant eu saethu atynt gan reifflau. Roedd disgrifiad Ernest yn hynod digynnwrf gan ystyried yr oedd yn filwr ifanc iawn yn profi ymladd am y tro cyntaf. Ond ar adegau ceir awgrymiadau o’r dryswch a’r ofn yr oedd yn siwr o’i deimlo.

The rebels were on the house-tops (three quarters of the houses in Dublin have flat roofs) and in the windows, in fact they were firing from everywhere and the worst part of it was we could not see them to fire back….I can tell you honestly that it is not very pleasant to have someone doing a little rifle practice on you [Llythyr 12 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Wrth gyrraedd Pont Heol-y-Frenhines dros Afon Liffey yng nghanol y ddinas, canfu’r Marchfilwyr Cymreig y bont wedi’i baricedio a’i hamddiffyn. Roedd y Gweriniaethwyr hefyd wedi meddiannu tai ar y lan gyferbyn.

Extract 4

We had only just shown ourselves there when a heavy fire was opened on us from the houses on the opposite side of the Liffey. We spent about 3 ½ hours in quelling their fire before we were able to rush the bridge. It was an awfully funny sensation to be crouching behind a Tramcar or motor with bullets flying and ricocheting around and the noise of over 200 rifles ‘rapid firing’. From there we got to Ship St Bks without any further trouble having taken from 11 am until 6.30pm to travel 2 ½ miles [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Heb baratoi at y fath wrthwynebiad, gorfodwyd i’r lluoedd Prydeinig mewn nifer o lefydd i aros am gefnogaeth cyn ceisio trechu’r gwrthryfelwyr. Daethai’r ornest yn rhyfel athreuliol, gyda’r ddwy ochr yn ceisio rheoli rhannau allweddol o’r ddinas. Am y ddeuddydd nesaf, gwyliai Ernest yr ymladd yn mynd rhagddo o’r toeon.

Extract 5 part 1

Extract 5 part 2

When we got there, as our reinforcements had not arrived we had to keep on working. I and my chum were detailed for sniping and were given a post amongst a crowd of chimney pots on a house-top which we discovered was excellent cover and did some rather decent shooting from there. We were relieved at 4.30pm on Tuesday having been working since 5am Monday without food (except breakfast before leaving Bks Monday) or relief until 4.30pm Tuesday [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Dyma fyddai patrwm yr wythnos nesaf, wrth i Ernest ddal ati i gael ei ddefnyddio fel cêl-saethwr, yn symud o adeilad i adeilad. Roedd yn gyfnod o frwydro chwerw, a chafodd dinasyddion eu dal yn ei chanol yn aml. Fodd bynnag, newidiodd cydbwysedd pŵer yn gyflym. Roedd Prydain wedi galw rheolaeth filwrol yn Nulyn, a gyda’r ddinas dan reolaeth y fyddin, llifai milwyr a magnelau Prydain i’r ddinas nes bod bron 16,000 ohonynt.

Extract 6

I was allowed to sleep until 10pm after a feed of Bully and biscuits. The sleep was on the barrack square without anything to lay down on or even a coat or a blanket to cover me. At ten o’clock prompt we were all wakened by the officer and he asked for ten men to volunteer to go for a sniping outpost. I volunteered and we went in a transport (motor). No lights and top speed, and here and there a stray shot was fired at us, nobody was hit however [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Extract 7 part 1

Extract 7 part 2

The transport landed us at a small farrier’s shop about a quarter of a mile from the Four Courts and from the roofs of that and other houses nearby we spent a week at sniping. From there we went to Liberty Hall and the Four Courts and from there finally to Jacobs Biscuit factory [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Daw’r uchod o ail lythyr Ernest o 18 Mai. Mae’n amlwg ei fod ynghanol rhywfaint o’r ymladd ffyrnicaf yn y Pedwar Llys a Ffatri Fisgedi Jacob’s. Eto, yn ei ail lythyr, prin y rhoesai fanylion. Serch hynny, yn y llythyr blaenorol o 12 Mai, roedd ganddo lawer mwy i’w ddweud am y cyfnod hwn. Er enghraifft, cyfeiriai at gêl-saethu o dŵr Castell Dulyn a saethu Gweriniaethwr a oedd ar do’r Pedwar Llys. Ni chawn wybod byth faint o hyn oedd yn frolio di-sail gan fachgen 16 oed. Petai’n wir, roedd wedi penderfynu erbyn amser ei ail lythyr fod yn fwy gwyliadwrus am ddigwyddiadau Dulyn Ebrill 1916.

Un thema gyffredin yn y ddau lythyr yw ei angen i chwilio am fwyd wrth i’r ymladd bara dros rai diwrnodau. Eto, roedd ganddo lawer i’w ddweud am hyn yn ei lythyr cyntaf, a siaradodd am fynd â bwyd oddi wrth ysbeilwyr.

We had no food sent through to us. I believe that in the rush we were forgotten, anyhow we did well. Starving ‘men’ are not particular, so seeing some looters passing, we took their loot from them at the point of bayonet and lived like kings on sardines, butter, cake, jam, bacon, eggs, biscuits etc, but we could not get any bread or anything to drink.

I was having ‘dinner’ which consisted of 2lb seed cake, a tin of skipper sardines and a pocketful of all sorts of biscuits and the best chocolate and an old bully tin which was half full of water? (or water with variations such as sardine oil, bits of cheese, cake and biscuits would describe it better) when a bullet flattened itself at my feet almost (I am enclosing part of it, the other bit went west, please give it to my mother afterwards and show her this letter (as I could not write two letters like this and live)). It was an awful nuisance because it made me upset the sardines all over my best breeches, and oil will stain them [Llythyr 12 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Eto roedd fwy na thebyg rywfaint o or-ddweud yn hyn o beth. Dychwelodd at y thema hon yn yr ail lythyr, ond heb sôn am yr ysbeilwyr. Ymddengys, ar ôl i’r ymladd orffen, ei fod yn ymwybodol iawn o galedi a dioddefaint pobl Dulyn.

Extract 8

I did not have my boots or puttees off for three solid weeks and was half (if not more) starved at the time. We had nothing but Bully and biscuits and in a good four cases the Bully had turned. One day I opened a tin and it was not very good so I knocked the contents out into the gutter with the intention of giving it to a poor starving dog. The dog licked it once or twice and was about to eat it when a poor woman with a child in her arms rushed out of a house opposite and eat it ravenously without bread or biscuit. This incident gives me a slight insight as to the state that the poorer class were in. They had not dared to put their noses outside their doors for the first 10 days [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Gyda chefnogaeth o Brydain ac An Currach, a’r magnelau, llwyddodd Lluoedd Prydain i adennill tir, ond ar gost fawr. Ar ôl cael ei orfodi i adael adeilad Swyddfa’r Post, galwodd Pearse am ildio ar ddydd Sadwrn 29 Ebrill. Dilynodd gwirfoddolwyr yn yr adeiladau allweddol eraill ei esiampl drannoeth. Fodd bynnag, i Ernest a’r Marchfilwyr Cymreig, roedd llawer i’w wneud o hyd i sicrhau adeiladau allweddol ar draws y ddinas a chwalu’r rhai a wrthsafai olaf.

Extract 9 part 1

Extract 9 part 2

Finally last Friday evening the troops were withdrawn and we got to Barracks ‘done up’ completely. I was only able to wash 3 times in 3 weeks and not at all for the first fortnight. While in this state I thought of a new version to a very popular hym and it suited me to the “T”. Instead of Rock of Ages left for me, it was Muck of Ages grained in me let me rid myself of thee. Well I must close now hoping that the rough scetch which I have enclosed will be of some use [Llythyr 18 Mai 1916, EHGSEC11/55].

Map

Roedd y gwrthryfel ar ben. Amcangyfrifwyd bod 64 aelod o’r Gwirfoddolwyr Gwyddelig a Byddin Dinasyddion yr Iwerddon yn farw, ynghyd â 132 o filwyr Prydeinig a phlismyn. Yn anffodus, lladdwyd dros 250 o sifiliaid, ac roedd tystiolaeth bod Byddin Prydain a’r gwrthryfelwyr yn gyfrifol am eu marwolaethau. Yn dilyn cyfres o arestiadau a llysoedd marsial, cafodd 15 o ddynion, gan gynnwys Patrick Pearce a James Connolly, eu dedfrydu i farwolaeth a’u dienyddio drwy saethu ym mis Mai am arwain y gwrthryfel.

Gyda methiant y gwrthryfel yn Nulyn, diflannodd ymdrechion cynlluniedig i wrthsefyll Prydain yng ngweddill Iwerddon, gan gynnwys yng Nghorc. Fodd bynnag, petai awdurdodau Prydain yn Nulyn dan yr argraff iddynt chwalu’r mudiad gweriniaethol, roeddent yn gwbl anghywir. Daethai arweinwyr y gwrthryfel yn ferthyron, ac ymhen blwyddyn roedd nifer o elfennau o’r mudiad cenedlaetholgar wedi dod ynghyd i ffurfio Sinn Féin. Er nad oedd yn amlwg bryd hynny, roedd Ernest Thomas a’r Marchfilwyr Cymreig yn rhan o ddigwyddiadau a gyfrannodd at y galw a’r daith at sefydlu Gweriniaeth Rydd Iwerddon ym 1922.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Trychineb Arfau Faversham

Yn aml hanesion bywyd ar y Ffrynt, ac yn y ffosydd yn Ffrainc a Gwlad Belg sy’n llenwi atgofion o’r Rhyfel Byd Cyntaf. Fodd bynnag, bu i’r miloedd o ddynion a merched a oedd yn gweithio yn y diwydiant arfau ar y Ffrynt Cartref wneud cyfraniad amhrisiadwy at ymgyrch y rhyfel. Er mwyn ateb gofynion y lluoedd arfog, newidiwyd ffatrïoedd ar draws Prydain i fod yn ffatrïoedd arfau. Gyda phrinder gweithwyr oherwydd bod gwŷr wedi gwirfoddoli, ar y dechrau, ac yna eu gorfodi i ymuno â’r lluoedd arfog, cyflogwyd mwy a mwy o ferched yn y diwydiant. Amcangyfrifir yr ymunodd tua thri chwarter miliwn o ferched y gweithlu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, yn aml yn gweithio mewn swyddi heriol yn gorfforol a pheryglus. Roedd yr amgylchiadau gwaith yn y diwydiant arfau yn arbennig o beryglus. Roedd trin cemegau’n rheolaidd yn dod â pheryglon iechyd sylweddol. Er enghraifft, roedd yr asid a ddefnyddid wrth gynhyrchu TNT yn troi croen yn felyn; arweiniodd hyn at alw merched a oedd yn gweithio yn y ffatrïoedd yn “enethod caneri”. Fodd bynnag, y prif berygl uniongyrchol oedd ffrwydradau posib a dynion a merched yn trin ffrwydron yn ddyddiol. Mae llythyrau rhyfel yn Archifau Morgannwg gan ŵr o Gaerdydd, Harry Gollop, a oedd yn gweithio gyda Chwmni Llwytho Ffrwydron yn Faversham ac a fu’n dyst i un o drychinebau mwyaf y Ffrynt Cartref ym mis Ebrill 1916 pan fu farw dros gant o bobl.

Roedd Harry Gollop yn ugain mlwydd oed pan gyhoeddwyd y Rhyfel Byd Cyntaf. Roedd o’n fab i adeiladwr cerbydau, William Gollop, Malefant Place, Cathays yng Nghaerdydd ac aeth i Ysgol Uwchradd Dinas Caerdydd yng Ngerddi Howard. William Dyche oedd yn brifathro arno yn yr ysgol, cyn Bennaeth Ysgol Radd Uwch Halifax, prifathro profiadol iawn a oedd yn uchel ei barch. Pan ddechreuodd y rhyfel, ysgrifennodd Dyche at gyn-ddisgyblion yn gofyn iddynt gadw mewn cysylltiad fel y gallai gasglu manylion eu cyfraniad at yr ymgyrch ryfel. Roedd Harry Gollop yn un o’r llawer a ysgrifennai at William Dyche trwy gydol y rhyfel. Mae’r llythyrau a dderbyniwyd rhwng 1914 a 1916 yn dal i fod ar gael yn Archifau Morgannwg. Maen nhw’n rhoi cofnod o brofiadau rhyfel gwŷr ifainc a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog ac ar y Ffrynt Cartref o lygad y ffynnon.

Yn llythyrau cynnar Harry, roedd yn teimlo’n rhwystredig ei fod wedi ei wrthod gan y fyddin. Ond, buan y cafodd gyfleoedd eraill a oedd, o bosibl, yn manteisio’n llawer gwell ar ei sgiliau a’i wybodaeth. Ar 10 Ionawr 1915, ysgrifennodd at William Dyche o Faversham yng Nghaint:

On being failed for the Army in Sept 1914 I returned to College in a very unsettled frame of mind and seized the opportunity of a post as chemist here when I was offered it. We are a large works turning out all kinds of explosives both propulsive and disruptive the familiar ones cordite, T.N.T., Guncotton and nitro glycerine being made in huge quantity. It is real war work and as such is rather strenuous and exacting. Still one feels more comfortable in this work at present time than in any other civilian employment.

The war shows no sign of ending apparently. Still it is remarkable how few are the casualties sustained by those I know. Poor Cohen’s death I heard of the other day. He was an excellent fellow.

My brother was at Suvla Bay and after the withdrawal was transferred to Salonika where he will shortly see some more excitement I fancy. His letters are wonderfully cheery. He had a very narrow escape on the day before the withdrawal. He is a field telegraphist and a shell-burst destroyed the instrument which he was manipulating with his right hand but failed to injure him.

The town and neighbourhood here are very uninteresting at this time of the year though few parts of Kent are finer in summer.

Bu ffatrïoedd powdwr tân yn Faversham ers y 16eg ganrif. Roedd y pŵer dŵr, pren, siarcol ar gael yno a’r dyfrffyrdd y gellid eu defnyddio er mwyn mewnforio sylffwr a chludo’r cynnyrch yn golygu bod Faversham yn safle ardderchog er mwyn cynhyrchu powdwr tân. Yn y 18fed a’r 19eg ganrif, roedd defnyddio ffrwydron er mwyn adeiladu camlesi a rheilffyrdd wedi achosi twf mawr yn y galw amdanynt ac felly agorwyd nifer o ffatrïoedd yn ardal Faversham.

Roedd Harry Gollop yn gweithio mewn ffatri fawr newydd wedi ei hadeiladu ar gorstir yn agos at Faversham. Ar y safle, roedd dwy ffatri a ystyrid fel y rhai mwyaf modern o’u math, yn arbenigo mewn cynhyrchu’r ffrwydron mwyaf pwerus, yn cynnwys TNT a nitro glycerine. Er bod Harry’n ystyried ei waith yn llawer llai peryglus na bywyd yn y fyddin, byddai ei fywyd yn newid yn sydyn ym mis Ebrill 1916. Dechreuai’r llythyr a ysgrifennodd ar 10 Ebrill gyda: I think the story I can tell of recent happenings here will be of interest to you.

You have no doubt read the recent meagre official reports of an explosion at a powder works in Kent. The explosion took place on Sunday 2nd April at a works situated close to ours. It really is an allied company and might be said to be on our premises. It is a department where shells, mines, bombs etc are filled with high explosives.

At noon a fire was detected and the alarm was given. Our fire brigade and many hands were working to extinguish the fire when without warning a store of explosive containing many tons detonated. The explosion wave set off two of our nitro glycerine washing houses situated near and containing a ton of N.G each. Medical aid came quickly to the scene but further explosions had taken place.

The scene was a shambles. Of 200 casualties, 120 were deaths all more or less instantaneous. Ambulance men who assisted say that the sights were ghastly and beyond description.

On Sunday, the little town was stupefied as conveyance after conveyance brought in the wounded from the works 3 miles away. All possible accommodation was made use of. Having spent that terrible day here seeing anxious relatives of employees everywhere I can realise the horror of a colliery disaster.

On Monday I visited the ruined department. Huge craters showed where the holdings had been. Everywhere one could find belongings of the dead. Here stood a burnt out rifle that had belonged to one of the military guard (National Reserve) who had perished. While there a search party dug out a buried corpse. It was really horrible and I shall never forget it.

I knew many of the victims personally and chatted with one – a young fellow of twenty – as we went to work together that morning. I may here say that I was very fortunate as I left for home some few minutes before the fire was detected. Had I remained I should certainly have gone to the scene when the fire was sounded. (Even if I had not done so it would have been miraculous if I had escaped injury from the flying glass which was sent with tremendous force across the laboratory).

The explosions were heard plainly in Essex and it is reported that they were heard at Bury St Edmunds.

The public funeral of 69 of the victims took place on Thursday all being interred in a large trench-like grave. The Archbishop of Canterbury took the graveside service and spoke briefly but well. It was a distressing climax to a terrible disaster.

A touch of irony is given to the whole affair when one considers that this factory is really a comparatively safe place. The explosive used is not easily detonated and generally burns quite quietly with a smoky flame. Of course conditions are everything and it is difficult to guess what the conditions were for the whole place has disappeared.

To theorise would be indiscreet (even if one could) before the official enquiry takes place.

I can assure you that the disaster has moved all of us very deeply though we have not allowed it to get on our nerves.

Faversham apart from this has preserved its monotony but if it can’t provide less ghostly fare for the seeker after excitement then let it remain monotonous.

Page 1_compressed

Page 2_compressed

Page 3_compressed

Page 4_compressed

William Dyche, a ddarllenodd am y digwyddiadau yn Faversham wyth niwrnod yn ddiweddarach, fyddai un o’r cyntaf i glywed am y drychineb yn fanwl, oherwydd bod y Llywodraeth wedi rhwystro adroddiadau am y ffrwydrad gan ofni y byddai’n digalonni pobl.

Er mai ffatri fodern oedd Faversham, ni allai’r camau diogelwch atal 200 tunnell o ffrwydron rhag ffrwydro ar 2 Ebrill 1916. Credir yr achoswyd y drychineb gan wreichion yn cynnau bagiau TNT gweigion a oedd wedi eu pentyrru yn erbyn wal warws. Roedd y frigâd dân a dynion a bechgyn o’r ffatri yn dal i geisio diffodd y tân a symud y ffrwydron o’r warws pan fu’r ffrwydrad. Doedd dim rhybudd nac amser i wagio’r safle a bu farw 115 o bobl, rhai hyd at 100 llath oddi wrth y ffrwydrad a achosodd twll 120 troedfedd o hyd a 20 troedfedd o ddyfnder.

I raddau, roedd hi’n ffodus y bu i’r ffrwydrad ddigwydd ar y Sul. Doedd dim gweithwyr yn y ffatri dros y penwythnos, ac felly doedd y merched a oedd yn gweithio yn y broses gynhyrchu ddim yno. Yn ogystal â hynny, roedd nifer sylweddol o’r ffrwydron wedi methu â thanio. Serch hynny, dyma un o’r trychinebau mwyaf yn y diwydiant ffrwydron. Bu Harry Gollop fyw i adrodd yr hanes, oherwydd y gadawodd ef ychydig amser cyn darganfod y tân. Petasai ef yno ac wedi brwydro gydag eraill i ddiffodd y fflamau, mae’n debyg y byddai’n farw yn y ffrwydrad.

Cydnabyddir bod y rhai a fu’n gweithio yn y diwydiant ffrwydron wedi gwneud cyfraniad mawr at ymgyrch y rhyfel. Ond roedd y gost yn fawr. Er gwaethaf ymdrechion Gweinyddiaeth Arfau Lloyd George i wella amodau gwaith a diogelwch, bu ffrwydradau eraill mewn ffatrïoedd yn Silvertown ym 1917 ac yn Chilwel ym 1918 yn lladd dros 200 o bobl ac anafu llawer mwy.

Wedi diwedd y rhyfel, doedd dim angen cynhyrchu ffrwydron ar raddfa eang. Caewyd ffatri Faversham ym 1919. Mae cofeb ar gyfer y rhai a fu farw ar 2 Ebrill 1916 ym mynwent Faversham.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

‘Mecanwaith Llofruddiaeth’: Cyrchoedd Zeppelin y Rhyfel Byd Cyntaf

Y Rhyfel Byd Cyntaf oedd y tro cyntaf i drigolion ymhell o flaen y gad gael eu bomio mewn rhyfel. Amcangyfrifir y bu i gyrchoedd Zeppelin yr Almaen ladd neu anafu bron i ddwy fil o bobl. Roedd yr awyrennau Zeppelin yn hedfan yn uchel ac yn aml heb eu gweld uwchben trefi a dinasoedd yn y nos ac felly daethant â’r rhyfel i gartrefi teuluoedd ar hyd dwyrain a de Lloegr. Roeddent yn bomio’n ddi-wahân, ac roedd y bomiau’n glanio yng nghanol y dinasoedd. Cynddeiriogwyd pobl gan hyn, a gelwid criwiau awyrennau Zeppelin yr Almaen yn ‘llofruddwyr babanod’. Achosodd yr ymosodiadau ofn a gofid, a ni allai’r fyddin wrthsefyll bygythiad yr awyrennau Zeppelin i ddechrau. Er mwyn ceisio adfer ffydd y cyhoedd, daethpwyd â gynnau o’r ffrynt gorllewinol i amddiffyn y dinasoedd mawr, a gosodwyd awyrennau ar hyd yr arfordir er mwyn dal y llongau awyr Almaenig ar eu ffordd. Fodd bynnag, chafodd y gynnau fawr o lwyddiant wrth geisio atal yr awyrennau Zeppelin ar y dechrau. Collwyd llawer o aelodau o’r llu awyr a oedd yn ddibrofiad wrth hedfan yn y nos, a hynny heb effeithio bron o gwbl ar y cyrchoedd Zeppelin.

Bu ymosodiadau trychinebus ar drefi arfordir dwyreiniol a deheuol Lloegr, gan gynnwys Hull, Hartlepool, Great Yarmouth, Southend, Gravesend a Ramsgate. Yn ogystal, roedd ymosodiadau a fwriadwyd ar Lundain yn aml yn arwain at fomio ardal eang o amgylch y brifddinas, mewn camgymeriad neu’n fwriadol gan awyrennau a oedd wedi methu cyrraedd eu targed. Roedd gan yr awyrennau Zeppelin enw am allu defnyddio ffrwydron ffyrnig a dyfeisiau llosgi a oedd yn golygu bod modd iddyn nhw ddinistrio rhannau mawr o drefi ac anafu nifer sylweddol o bobl. Roedd y boblogaeth yn teimlo nad oedd unrhyw le’n ddiogel rhag yr ymosodiadau. Serch hynny, yn ystod y cyrchoedd cynnar, deuai pobl allan o’u tai yn Llundain i wylio’r ymosodiadau! Roedd yr awyrennau Almaenig, rhai ohonynt yn 200 o hyd, ac erbyn 1916 yn hedfan ar uchder hyd at 4000m, yn rhyfeddu ac yn dychryn sifiliaid, a oedd yn gwbl amharod at y math hwn o ryfela.

Er bod de Cymru gryn bellter oddi wrth y cyrchoedd cyntaf, yn ddi-os, erbyn 1915 roedd pryderon y buasai canolfannau megis Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe yn dargedau ymosodiadau. Yn sgil yr ofn a godai’r awyrennau Zeppelin, bu ysgolion yng Nghaerdydd yn rhoi cyfarwyddiadau ynghylch sut roedd angen ymateb dan gyrch. Mae cyfres o gyfarwyddiadau a ddatblygwyd ar gyfer Ysgol Uwchradd Caerdydd i Ferched yn dal mewn bodolaeth, ac wedi ei chadw yn Archifau Morgannwg (Cymdeithas Cyn-Ddisgyblion Ysgol Uwchradd i Ferched Caerdydd, DX263/38/7).

DX263_38_7

Mae’r cyfarwyddiadau mewn llawysgrif, ac wedi eu hysgrifennu mewn brys o bosib; maent yn nodi mai sain larwm ymosodiad Zeppelin fuasai … sŵn gong, chwiban yr heddlu a chloch drydanol swnllyd i gyd ar y cyd. Dilynasai saib ac yna un chwyth gan gorn: gelwid hwn yr “Arwydd Arbennig”. Mewn ymosodiad, byddai llawr uchaf yr ysgol i gyd yn gwagio a’r disgyblion yn dychwelyd i’w dosbarthiadau neu i ystafelloedd yr Ysgrifenyddes neu’r Pennaeth. Buasai’r disgyblion yn symud â chywirdeb milwrol: mewn un rhes yn unig ar y grisiau. Rhedeg i lawr y grisiau fel petai dril, a gorymdeithio doeth yn unig ar hyd y coridorau.

Rhaid cofio nad oedd gan bobl brofiad o ymdopi â’r math hwn o ymosodiadau, ac yn sicr doedd dim byd tebyg i’r llochesi rhag bomio a fu wedyn ar gyfer trigolion yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ar un llaw, roedd penderfynu cadw’r disgyblion y tu mewn yn rhesymegol, ond fel y gwelwyd mewn un ysgol yn Poplar, Llundain ym 1917, gallasai hefyd fod yn drychinebus petai bom yn syrthio’n uniongyrchol ar yr adeilad.

Yn ffodus, dim ond er mwyn driliau ymarfer yr oedd angen y cyfarwyddiadau ar ysgolion Caerdydd. Fodd bynnag, roedd adroddiadau papurau newydd am ymgyrchoedd awyr a’r hanesion a gafwyd o lygad y ffynnon gan ddynion a merched o dde Cymru a oedd yn gweithio yn Llundain a’r de-ddwyrain yn cynnal yr ofn. Mae gan Archifau Morgannwg gofnod gan Albert Phillips o Gaerdydd ym mis Hydref 1915 yn sôn am ymosodiad Zeppelin ar Lundain.

Bu’r ymosodiad Zeppelin cyntaf ar Lundain ym mis Mai 1915. Honnir bod y Kaiser wedi mynnu mai ar Ddwyrain Llundain yn unig yr oedd yr ymosodiadau i ddechrau oherwydd nad oedd am beri niwed i’w berthnasau yn nheulu brenhinol Lloegr. Os bu hynny’n wir, roedd y cyfarwyddyd wedi ei ddiddymu erbyn mis Hydref pan fu un o’r ymosodiadau mwyaf trychinebus ar ganol Llundain ar noson y 13eg o Hydref. Adnabyddir yr ymosodiad fel y ‘Theatreland Raid’; ceir adroddiad ohono gan ŵr ifanc o Gaerdydd, A J Phillips, a oedd yn gwasanaethu gyda Chorfflu Meddygol Brenhinol y Fyddin ym Marics Millbank yn Llundain. Mab y saer, Thomas Phillips, Monthermer Road, oedd Albert, a bu’n ddisgybl yn Ysgol Albany Road ac Ysgol Uwchradd Dinas Caerdydd yn hwyrach (yr MSS gan y disgyblion). Roedd yn un ar hugain oed yn ystod yr ymosodiad Zeppelin, a byddai ef a llawer o gyn-ddisgyblion eraill yr MSS yn ysgrifennu’n rheolaidd at eu cyn brifathro, William Dyche, yn adrodd ei hanesion rhyfel. Cadwodd William Dyche y llythyrau a dderbyniodd o 1914-1916 ac maen nhw bellach yn Archifau Morgannwg. Mae’r llythyrau’n ffynhonnell wreiddiol o wasanaeth yn y lluoedd arfog yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, o’r hyfforddiant sylfaenol hyd at fywyd ar flaen y gad, ym mhob theatr o’r rhyfel.

Yn ei lythyrau at William Dyche, bu Albert Phillips yn cwyno ei fod yn brin ei lwc oherwydd yr anfonwyd ef i Lundain gan y Corfflu Meddygol, yn hytrach nag yn syth i ymladd yn Ffrainc.

EHGSEC11_54 part1

As you see I’m still groping along the road that leads to nowhere, in the R.A.M.C. Daniel and I are orderlies in an officers’ hospital at Millbank, and our lives resemble very much that of a domestic and an oppressed one at that.

Fodd bynnag, bu newid mawr ym mywyd gwaith yn yr ysbyty ar noson y 13eg o Hydref pan ddaeth yr awyrennau Zeppelin dros Lundain.

EHGSEC11_54 p2

London was excited last evening. I happened to be in the Zeppelin squad detailed for duty in case of emergency. A message came from the War Office, to stand by stretchers, and while waiting in readiness – in spite of the fact that some of us who are Kitchener’s men (as opposed to the St. John’s men) knew not the slightest thing about stretchers – we heard a succession of loud reports, and on rushing out of the guardroom could distinctly see the Zeppelin sailing rapidly above what might have been the “City”. It was a wonderfully clear night and, in addition, the invader was illuminated by the ring of the searchlights turned upon it. The anti-aircraft guns did their best, no doubt, but the shells exploded at a safe distance from the airship. After about five or ten minutes, during which time it was travelling at a very high speed, the Zep turned seawards.

The first visit was at about 10 o’clock. At about midnight, the airship was said to have returned near London again. Some of our fellows claim that they saw it, but I was not so lucky. This is the second time that the raids have penetrated over the city since I have been here. The damage done to buildings is not serious, consisting mainly of injury to theatres and offices near the Strand and Aldwych. The papers this morning published the number of killed at 6, but I have heard as absolute fact that at least sixteen were killed. Some dozen dead were brought to Charing Cross Hospital, where a few of our men were called in off the streets, to give assistance. I expect that the raids have not finished, with this mild weather (Llythyr gan A J Phillips at William Dyche, 14 Hydref 1915, EHGSEC/11/54).

Roedd pum awyren Zeppelin yn rhan o’r ymosodiad ar ardal y theatrau, ac un yn unig a ddaeth drwodd i ymosod ar ganol Llundain. Gollyngwyd bomiau gan awyren Zeppelin L15 ar y Strand, Aldwych, Gray’s a Lincoln’s Inn a Finsbury.

Roedd asesiad Phillips yn agos ati pan ddywedodd y bu farw 17 ac yr anafwyd 20 gan y bomiau a ollyngwyd yn agos at Theatr Lyceum. Ond bryd hynny, doedd e ddim yn gwybod bod yr L15 wedi ymosod ar ardaloedd eraill yn Llundain ac wedi lladd 7 ac anafu 20 arall. Yn fwyfwy, roedd y pedair awyren Zeppelin arall a fethodd â chyrraedd canol Llundain, wedi gollwng eu bomiau ar ardal eang o amgylch y ddinas, gan gynnwys ymosodiadau ar Guildford, Tunbridge Wells a Hertford. Fel yn achos cyrchoedd eraill, nid oedd gan y gynnau, ar y cyfan, y pŵer i fygwth yr awyrennau ac roedd awyrennau Prydain yn methu â dod o hyd i’r awyrennau Zeppelin yn y nos. Bu farw neu anafwyd cyfanswm o bron 200 o bobl yn un o’r ymosodiadau mwyaf difrifol ar Brydain gan awyrennau Zeppelin yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Doedd pobl ddim yn sylweddoli mai prin y tarai’r awyrennau Zeppelin eu targedau wrth hedfan yn y nos. Roedd anawsterau llywio, ymdopi â thywydd gwael a phroblemau mecanyddol yn arwain at awyrennau’n methu â chyrraedd eu targedau neu’n mynd ymhell oddi ar eu llwybr. Serch hynny, roedd y ffaith bod yr awyrennau Zeppelin yn dewis gollwng eu bomiau cyn mynd yn ôl dros y Sianel yn golygu bod y bomio’n fwy ar hap ac yn anodd ei wrthsefyll a pharatoi ar ei gyfer. Oherwydd y gwyddant na allent daro eu targed yn bendant o gwbl, byddai’r awyrennau Zeppelin yn defnyddio dyfeisiau llosgi er mwyn creu difrod ar raddfa eang drwy fomio o uchder. Roedd cyfuniad o syndod a’r potensial i achosi anafiadau niferus yn golygu mai’r awyrennau Zeppelin oedd un o arfau mwyaf dychrynllyd y rhyfel o safbwynt y boblogaeth gartref, a gelwid nhw yn “Fecanwaith Llofruddiaeth” gan y papurau newydd.

Ym mis Medi 1916, daeth yr Is-gapten William Leefe Robinson y milwr awyr cyntaf i saethu llong awyr Almaenig i lawr o’r awyr uwchben Lloegr. Roedd darnau a ganfyddai pobl o ddinistr awyrennau Zeppelin yn werthfawr iawn, a byddai sefydliadau megis y Groes Goch yn eu defnyddio mewn ymgyrchoedd codi arian. Eto, mae gan Archifau Morgannwg ddarn o awyren Zeppelin Almaenig L31 a ddangoswyd yng Nghyfnewidfa Caerdydd ar 20 Hydref 1916 gan y Groes Goch fel rhan o ymgyrch codi arian ‘Ein Dydd’ (DCOMC/1/15/9).

DCOMC1_15_9

Saethwyd yr L31 i lawr gan yr 2il Is-gapten, Wulfstan Tempest yn Potters Bar ar 2 Hydref 1916. Roedd saethu’r L31 yn dangos yr hyder cynyddol a oedd gan beilotiaid a saethwyr y llongau awyr, yn gweithio gyda’r timau golau chwilio ac yn dechrau cael y gorau ohoni yn y frwydr yn erbyn y Zeppelin. Fel yn achos y rhan fwyaf o’r llongau awyr a saethwyd i lawr yn y cyfnod hwn, bu farw’r Capten Almaenig, Heinrich Mathy, a’i griw o 19; neidiodd rhai o’r llong awyr i ddianc rhag y fflamau.  Honnodd y wasg fod y dinistr wedi helpu i ddarganfod ‘cyfrinach yr awyrennau Zeppelin’. Yn wir, roedd datblygu dyfeisiau llosgi a chregyn ffrwydro wedi eu dylunio’n benodol er mwyn chwalu trwy orchudd tenau’r llongau awyr a thanio’r nwy y tu mewn yn ddatblygiad pwysig er mwyn gwrthsefyll bygythiad yr awyrennau Zeppelin.

Erbyn canol 1917, saethid neu llosgid nifer sylweddol o’r llongau awyr. Er y parhaodd y cyrchoedd Zeppelin tan ail hanner 1918, erbyn diwedd 1917, roedd byddin yr Almaen yn araf troi ru cefn ar ddefnyddio’r llongau awyr. Ar un llaw, roedd hyn yn fuddugoliaeth i luoedd arfog Prydain. Ar y llaw arall, roedd yr Almaenwyr bellach wedi datblygu ystod o awyrennau, gan gynnwys bomwyr Gotha, a oedd yn llawer mwy effeithiol wrth gyrraedd a tharo eu targedau. Er y trechwyd yr awyrennau Zeppelin, byddai’r frwydr dros yr awyr yn parhau drwy gydol y Rhyfel Byd Cyntaf. Creodd y cyrchoedd ofn o’r bomiwr, a byddai hyn yn parhau ymysg y bobl ac yn dylanwadu ar feddwl syniadaeth filwrol tan a thrwy gydol yr Ail Ryfel Byd.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg