Cipluniau o Erddi Dyffryn: Y Pwll Lili Trofannol yng Nghae Rasio Trelái

Yn ystod y flwyddyn y mae’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn dathlu ei phen-blwydd yn 125 oed, rydym yn edrych, trwy luniau a chofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, ar ei heiddo mwyaf a mwyaf adnabyddus efallai yn ne Cymru, Gerddi Dyffryn. Gosodwyd Gerddi Dyffryn ar gyfer teulu Cory dros ganrif yn ôl gan y dylunydd gerddi a’r pensaer tirlunio enwog, Thomas Mawson. Dros y blynyddoedd, mae’r gerddi wedi cael eu hedmygu’n fawr ac maen nhw wedi ennill nifer o wobrwyau. Mae’r cofnodion sydd yn Archifau Morgannwg yn cynnwys tair tystysgrif a gyflwynwyd i deulu Cory mewn sioeau garddwriaethol lleol rhwng 1925 a 1931. All y gwobrau ddim dweud ei hanner hi am yr ystod o blanhigion a choed sydd yn y gerddi, y mae llawer wedi dod o dramor. Fodd bynnag, maen nhw’n rhoi syniad i ni o’r parch yr oedd at Erddi Dyffryn ar y pryd. Maen nhw hefyd yn dweud rhywfaint wrthym am rai o’r planhigion arbennig sydd yn y gerddi a ddewiswyd ar gyfer eu harddangos.

Picture1

Mae’r tair tystysgrif ar gyfer Sioe Cymdeithas Arddwriaethol Trelái a’r Ardal ym mis Awst 1925, Sioe Cymdeithas Arddwriaethol y Barri ym mis Awst 1931 a Sioe Cymdeithas Eurflodau’r Barri a’r Ardal ym mis Tachwedd 1931. Mae hyn yn swnio fel camp fechan i Reginald Cory a’i brif arddwr ar y pryd, J T Smith, y ddau yn Gymrodyr y Gymdeithas Arddwriaethol Frenhinol. Ond rhaid cofio nad oedd teulu Cory yn y sioeau i gystadlu. Yn hytrach, caent eu gwahodd yno i gynnig arddangosiad fel canolbwynt y sioeau. Y nod oedd hyrwyddo’r digwyddiad i’r cyhoedd a chodi arian at elusennau trwy werthu’r arddangosiadau wedyn. Gerddi Dyffryn oedd un o’r gerddi gorau yn ne Cymru a byddai hysbysebion yn cyfeirio’n rheolaidd at yr arddangosiadau a geid gan Reginald Cory a’i chwaer, Florence, fel nodwedd arbennig y sioe. Felly, roedd y tair gwobr yn Archifau Morgannwg yn Dystysgrifau Teilyngdod a roddwyd i Reginald neu Florence Cory i nodi eu cyfraniad at y digwyddiad. Yn anffodus, mae manylion yr arddangosiadau a ychwanegwyd at y tystysgrifau mewn inc wedi pylu’n ofnadwy. Dydy’r geiriau ddim i’w gweld ar un, sioe Trelái a’r Ardal. Fodd bynnag, gyda rhywfaint o waith ditectif gan ddefnyddio hanesion papurau newydd lleol, bu’n bosibl ychwanegu rhywfaint o fanylion.

Roedd yr arddangosiad yn Sioe Eurflodau’r Barri’n hunanesboniadol i raddau. Yn unol â’r dull ar y pryd, mae’n debygol bod hyn yn gymysgedd o wahanol rywogaethau o Eurflodyn, gan ganolbwyntio o bosibl ar y casgliad planhigion eang yr oedd Reginald Cory wedi ei ymhél o bedwar ban y byd. Byddai hefyd wedi ei gyd-gasglu dan lygad gwyliadwrus y prif arddwr, J T Smith. Mae awgrym hefyd ynghylch beth oedd yr arddangosiad yn Sioe’r Barri ym mis Awst 1931, gyda chyfeiriad yn y papurau newydd lleol at lili’r dŵr… fel un o’r prif nodweddion.  Mae’n debyg bod yr arddangosiad yn un adnabyddus a edmygid yn fawr yr oedd Reginald Cory a J T Smith wedi ei ddefnyddio ar amryw ffurfiau mewn nifer o sioeau.  Er y gadawodd Reginald Dyffryn erbyn 1931, mae’n bosibl bod J T Smith, wedi ailddefnyddio’r cynllun o sioeau blaenorol, yn gweithio gyda Florence Cory. Ym 1926, yn Sioe Trelái, yng Nghae Rasys Trelái, cafodd ei ddisgrifio fel a ganlyn:

One realised again the wonderful part that Mr Reginald Cory of Duffryn is playing, not merely in adding to the ornamentation of small shows, but of inculcating a wider knowledge and appreciation of rarer phases of floral culture. At Ely he exhibited a water flower scheme. Through his head gardener, Mr J T Smith, he depicted with amazing realism, a water lily pond such as found in tropical woods, surrounded by brilliant foliage plants indigenous to those climes. Mr Smith succeeded in combining a perfect naturalness of setting with a richly blended harmony of colours. The exhibit well deserved the diploma awarded to Mr Cory. [Western Mail, 3 Awst 1926]

Y dystysgrif fwyaf addurniadol a gyflwynwyd yn Sioe Arddwriaethol Trelái a’r Ardal ym mis Awst 1925 hefyd yw’r mwyaf anodd dod o hyd iddi. Ar y pryd, dywedodd y papurau newydd yn syml:

the feature of the show was the collection of exhibits not for competition and Mr Reginald Cory, Duffryn, set a splendid example in this direction. His display was a really beautiful one. [Western Mail, 4 Awst 1925]

Beth oedd hwn? Cofnodwyd y defnyddiwyd y cynllun pwll lili a’i osodiad trofannol yn gyntaf ym 1926. Byddai rhywun eisiau dyfalu bod J T Smith wedi dewis arddangosiad ar sail dahlias, sef testun enwogrwydd rhyngwladol Dyffryn. Os oes gan unrhyw un fynediad at gofnodion neu ffotograffau a allai ein helpu ni â hyn, cysylltwch â ni. Ond rhaid cofio mai nod Reginald oedd gwneud argraff ac arddangos planhigion anarferol. Roedd ganddo hefyd dŷ gwydr cynnes eang yn Dyffryn lle’r oedd amrywiaeth o rywogaethau egsotig. Felly nid dahlias ydy ein tyb cyntaf ni. Mae’n fwy tebygol mai gosodiad trofannol fyddai’r thema, gan ddefnyddio’r ‘planhigion stof a thŷ gwydr’.

Un peth arall. Er na fyddai teulu Cory yn cystadlu yn y sioeau lleol, cofnododd y papurau newydd fod Mrs F Smith, Gerddi Dyffryn wedi ennill Cwpan Arian yr Amaturiaid Benywaidd yn Sioe Eurflodau 1931. Ai gwraig y Prif Arddwr oedd hon? Os felly, mae’n bosibl y byddai’r cystadleuwyr eraill wedi meddwl bod ei rhoi yn y categori ‘amatur’ braidd yn hael. Mae’r dair tystysgrif i’w weld yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod D1121.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

 

Cipluniau o Erddi Dyffryn: Reginald Cory, Thomas Mawson a chreu gardd Edwardaidd glasurol

Yn ystod y flwyddyn y mae’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn dathlu ei phen-blwydd yn 125 oed, rydym yn edrych, trwy luniau a chofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg, ar ei heiddo mwyaf a mwyaf adnabyddus efallai yn ardal Caerdydd, Gerddi Dyffryn. Mae’r cyntaf o gyfres o luniau o Gerddi Dyffryn yn edrych ar y gerddi gwreiddiol a phoblogaidd a sefydlwyd yn nau ddegawd cyntaf yr ugeinfed ganrif gan Reginald Cory a Thomas Mawson.

Cafodd Gerddi Dyffryn eu trosglwyddo i reolaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gymharol ddiweddar ym mis Ionawr 2013. Mae ystâd Dyffryn yn dyddio o’r 16eg ganrif ac o bosibl yn gynharach. Fodd bynnag, gwaith y teulu Cory yw’r tŷ a’r gerddi ar eu ffurf bresennol i raddau helaeth, yn dilyn caffaeliad John Cory o ystâd Dyffryn yn 1891. Gwnaeth y perchennog John Cory, ar y cyd â’i frawd Richard, ei arian drwy Cory Brothers and Co o lo a llongau. Prynwyd Gerddi Dyffryn fel cartref y teulu i John, ei wraig Anna Maria, eu mab Reginald a’u merch Florence. Ynghyd ag ailadeiladu llawer o’r Tŷ, dechreuodd John a Reginald Cory waith i weddnewid y gerddi. Roedd yr allwedd i’r gwaith hwn ym mhenodiad Thomas Mawson yn 1903 i gynllunio a goruchwylio ailddatblygiad y gerddi. Roedd Mawson yn ddyn ar frig ei broffesiwn. Yn ddylunydd gerddi a phensaer tirwedd ag enw da yn rhyngwladol a aeth ymlaen i ddylunio parciau a gerddi ledled Ewrop a Gogledd America, Mawson gyda Reginald Cory, garddwr talentog a chasglwr planhigion, a osododd y cynlluniau ar gyfer y gerddi newydd. Penododd teulu Cory nifer o Brif Arddwyr eithriadol hefyd a oedd yn goruchwylio ac yn cyfarwyddo llawer o’r gwaith. Mae llawer yn ddyledus i Arthur J Cobb yn benodol, y prif arddwr yn ystod rhan sylweddol o’r cyfnod datblygu. Chwaraeodd Cobb, oedd yn darlithio yn ddiweddarach ym Mhrifysgol Reading ac a ysgrifennodd yn helaeth ar arddio, gan gynnwys ei 3 Chyfrol ‘Modern Garden Craft’, ran sylweddol yn natblygiad yr hyn a gydnabyddir fel un o’r enghreifftiau gorau o ardd Edwardaidd.

Mae’r gyfres o 20 o luniau a gedwir yn Archifau Morgannwg gan y ffotograffydd Neame Roff o Walmer, Caint, yn rhoi cipolwg unigryw ar ddyluniad gardd Mawson, gyda’i lawntiau mawreddog a chamlas lili yn rhedeg o’r rhodfa ddeheuol, wedi’i hategu gan gyfres gymhleth o ‘ystafelloedd garddio’ i’r gorllewin o’r tŷ ac arboretwm i’r dwyrain. Wedi’u comisiynu gan Reginald Cory, mae’r ffotograffau’n dangos sut y byddai’r gerddi wedi edrych ar eu gorau yn y cyfnod 1910-1926. Bydd y rhai sy’n gyfarwydd â’r gerddi heddiw yn gweld sut maen nhw wedi newid gyda thyfiant coed a llwyni dros y blynyddoedd. Mae’r ffotograffau hefyd yn darparu templed ar gyfer y gwaith sy’n cael ei wneud gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol i adfer rhannau o’r gerddi i’r ffordd y byddent wedi edrych pan gawsant eu gosod allan yn gyntaf gan Reginald Cory a Thomas Mawson. Rydym wedi cynnwys detholiad byr yn unig o’r portffolio cyffredinol:

D15-1

Y gerddi o ochr ddwyreiniol y Tŷ (D15/1)

D15-18

Y Gerddi Dahlia, sef safle’r treialon Dahlia rhyngwladol a gynhaliwyd yn Nyffryn yn 1913 a 1914 (D15/18)

D15-11

Yr ardd furiog gyda’i thŷ gwydr helaeth (D15/11)

D15-13

Gardd y Colofnau gyda’i choed bonsai (D15/13)

Efallai y bydd y rhai â llygaid craff yn eich plith hefyd wedi sylwi bod ffigur yn gallu cael ei weld yn y cefndir mewn tri o’r lluniau, yn archwilio’r planhigion neu’n edrych tuag at y camera. Ni allwn fod yn siŵr, ond ein theori ni yw mai’r prif arddwr ydyw. Wedi’i wisgo’n smart bob amser, hyd yn oed yn y cyfnod cynnar hwn yn ei yrfa, mae’n ymddangos bod Arthur J Cobb yn ddyn oedd yn benderfynol o wneud ei farc a chael ei sylwi. Caiff ffotograffau Neame Roff o gerddi Dyffryn eu cadw yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod D15/1-20.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol: 125 y mis hwn

Mae un o sefydliadau mwyaf adnabyddus gwledydd Prydain, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yn dathlu pen-blwydd arbennig ym mis Ionawr 2020. Ar 12 Ionawr, bydd hi’n 125 o flynyddoedd ers sefydlu’r Ymddiriedolaeth ym 1895 gan Octavia Hill, Syr Robert Hunter a Hardwicke Rawnsley. Gallwch ymweld â’r eiddo cyntaf un a ddaeth yn eiddo i’r Ymddiriedolaeth ym 1886, Alfriston Clergy House, tŷ to gwellt canoloesol yn Sussex. Y warchodfa natur gyntaf oedd Wicken Fen yn Swydd Caergrawnt, a ddaeth i’w rhan ym 1899.

Bydd llawer yn ne Cymru yn gyfarwydd ag eiddo dan reolaeth yr Ymddiriedolaeth yn yr ardal, yn cynnwys Tŷ Tredegar, Gerddi Dyffryn a rhannau o’r arfordir.  Yr hyn na fyddent yn ei wybod efallai ydy y bu sefydliad yng Nghaerdydd am dros 40 o flynyddoedd, a sefydlwyd yn arbennig i roi’r gallu i aelodau’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol gael mwy allan o’u haelodaeth. Mae’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg ar gyfer Cymdeithas Aelodau Ymddiriedolaeth Genedlaethol Caerdydd yn rhoi cipolwg ar gyfnod pan fyddai ymweld ag eiddo’r Ymddiriedolaeth yn gofyn teithio am bellteroedd maith.  Ar ôl ei sefydlu ym 1971 fel rhan o rwydwaith trwy’r wlad, byddai Cymdeithas Caerdydd yn cynnig rhaglen flynyddol o ymweliadau i dai a gerddi hanesyddol a rownd misol o ddarlithoedd a chyfarfodydd gyda’r nos. Roedd y Gymdeithas yn grŵp poblogaidd a bywiog gyda dros 800 aelod ar un adeg.

Picture1

Mae copïau o ddetholiad o Gylchlythyrau’r Gymdeithas yn Archifau Morgannwg yn dangos ystod y gweithgareddau a oedd ar gael.  Er enghraifft, mae cylchlythyr hydref 2002 yn nodi rhaglen o hyd at 3 chyfarfod y mis ar draws lleoliadau yn Ninas Powys, Rhiwbeina a Llys-faen. Ym mis Hydref yn unig, traddododd gwesteion gwadd sgyrsiau am ‘Churchill a Chartwell’, ‘Y Tŷ Crwm ar y Cymin’ a’r sgwrs dan y teitl enigmatig: ‘Ymarfer Edrych’. Wyth mis yn ddiweddarach, yn haf 2003, roedd y rhaglen ymweliadau ar eu hanterth gyda theithiau i Tyntesfield, Dyrham Park, Abbey House Gardens, Malmesbury, Baddesley Clinton, Packwood House, Wells, Burford House a Croft Castle. Fodd bynnag, doedd y teithiau ddim bob tro yn syml. Er enghraifft, roedd yr ymweliad i erddi Abbey House yn cynnwys y rhybudd: Dyma dŷ’r ‘Garddwr Noeth’ ond peidiwch â phoeni, dydw i heb ddewis diwrnod lle mae dillad yn ddewisol. Ar achlysur arall, pan ddeallodd y trefnydd mai dim ond un tŷ bach oedd yn yr eiddo a dim cyfleusterau bwyta, teimlodd fod angen iddo gynnig cysur trwy ddweud Peidiwch â phoeni, fe wna’ i’n siŵr nad ydyn ni’n hepgor anghenion bywyd!  Does dim cliwiau, yn anffodus, ynghylch beth oedd ystyr anghenion bywyd ganddi!

Roedd nifer o eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cael arian a gasglwyd gan Gymdeithas Caerdydd, ac yn benodol Llanerchaeron, Tŷ Mawr a Pharc Dinefwr. Eto, nid oedd hyn bob tro mor syml â’r disgwyl. Yr ymateb a gafwyd i’r £1000 a roddwyd ar gyfer cuddfan adar newydd yn Ninefwr gan reolwr yr ystâd oedd eu bod… ag angen dirfawr am darw newydd. Mae’n gobeithio prynu’r anifail ymhen ychydig wythnosau felly a gâi ddefnyddio’r rhodd at y diben hwn?  Cytunwyd ar y newid ac o bosibl bu gweld y pryniant gwerthfawr yn rhan o ymweliad nesaf yr aelodau â Dinefwr.

Daeth y Gymdeithas i ben ar ddiwedd 2012, yn ddigon eironig, fel yr oedd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn cymryd awenau Parc Tredegar a Gerddi Dyffryn. Cynhaliwyd y cyfarfod diwethaf fel Cinio Dathlu ddydd Gwener 30 Tachwedd. Er bod y niferoedd wedi cwympo i tua 270, roedd llawer i edrych yn ôl arno gyda theimlad o falchder ac o gyflawni. Codwyd dros £100,00 at eiddo’r Ymddiriedolaeth a chyflwynwyd rhaglen o sgyrsiau ac ymweliadau dros 41 o flynyddoedd. Cyfeiriodd cylchlythyr olaf y Gymdeithas at y cymorth ar gyfer adfywio’r Gwartheg Gwynion a’u tras hynafol ym Mharc Dinefwr. Pwy a ŵyr, ond mae’n swnio fel petai’r buddsoddiad annisgwyl yn y tarw wedi talu ar ei ganfed!

Os hoffech chi weld enghreifftiau o’r cylchlythyrau a gynhyrchwyd gan Gymdeithas Aelodau Ymddiriedolaeth Genedlaethol Caerdydd, mae rhifynnau 92-93 (sy’n trafod blynyddoedd 2002 a 2003) a rhifynnau 119-122 (sy’n trafod 2011 a 2012) yn Archifau Morgannwg (cyf.: D1240/8).

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg