Cofnodion Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr

Y 75ed eitem a dderbyniwyd yn 2004 oedd dyddiadur Cangen Morgannwg Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr o 1921, a elwid hefyd yn ‘Blwyddlyfr yr Amaethwyr’.

Blwyddlyfr yr Amaethwyr

Blwyddlyfr yr Amaethwyr

Sefydlwyd Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr ym 1908 yn dilyn cyfarfod yn Sioe Smithfield. Ymunodd y cynrychiolwyr cyntaf o Gymru, sef Brycheiniog a Sir Faesyfed, y flwyddyn honno, gyda phob sir arall Cymru yn ymuno dros y blynyddoedd nesaf.

Ym 1921, roedd swyddfeydd Cangen Morgannwg yn rhif 2 a 3 Stryd y Farchnad, Pen-y-bont ar Ogwr. Noah Morgan oedd Llywydd Cangen Morgannwg.  Mae holl swyddogion a chyfreithwyr y gangen wedi’u rhestru yn y dyddiadur. Rhestrir manylion pob un o is-ganghennau Morgannwg, gan nodi enwau’r Cadeiryddion, yr Ysgrifenyddion a’r cynrychiolwyr. Roedd y canghennau yn cynnwys:

  • Aberdar
  • Melin Ifan Ddu
  • Penybont-ar-Ogwr
  • Caerdydd
  • Y Bontfaen
  • Gwyr (De)
  • Gwyr (Canolog)
  • Gwyr (Gogledd)
  • Llansamlet
  • Llanilltud Fawr
  • Llanilltud Faerdre
  • Llantrisant
  • Llanwynno
  • Llysfaen
  • Maesteg
  • Merthyr
  • Castell Nedd
  • Ffos y Gerddinen
  • Pencoed
  • Y Pil
  • Pontypridd
  • Pontardawe
  • Gorllewin Morgannwg

Roedd gan Gangen Morgannwg nifer o is-bwyllgorau hefyd, sef y Pwyllgor Llafur, y Pwyllgor Cyfreithiol a’r Pwyllgor Llaeth. Rhestrwyd enwau swyddogion y pwyllgorau hyn yn y dyddiadur hefyd.

Mae cynnwys y dyddiadur yn amrywiol.  Mae’n cynnwys nifer o erthyglau:‘The Old Glamorgan Pig’ gan yr Henadur Illtyd Thomas, ‘The Vale of Glamorgan Heavy Horse Society’ gan D. C. Watts o’r Bont-faen, ac erthygl am Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr gan y Llywydd Cenedlaethol E. W. Langford.

Ochr yn ochr â’r erthyglau hyn, ceir darnau byrrach sy’n cynnig cyngor ar faterion penodol megis trethiant (gan gynnwys y lwfans gwraig a lwfans ceidwad tŷ), taliadau degwm, manylion cyfansoddiad llaeth gwartheg, ac arweiniad ar sut i amcangyfrif cynnwys teisi gwair, bwsielau ceirch, barlys a gwenith, a chanfod pwysau gwartheg.

Ceir crynodeb o fusnes y Gangen am y flwyddyn. Ymhlith y pynciau a drafodwyd mae deddfwriaeth a rheolaeth lywodraethol, cyflogau ac oriau gwaith, gweithredoedd tir, prisiau llaeth, gwlân, gwenith, trethiant lleol, pwysau a mesurau ac achosion cyfreithiol.

Mae’r dyddiadur yn rhestru enwau Arglwydd Raglawiaid Cymru ac Aelodau Seneddol Morgannwg, dyddiadau prif ffeiriau a marchnadoedd de Cymru ar gyfer 1921, a dyddiadau eclipsau ar gyfer y flwyddyn. Ceir hysbysebion peiriannau fferm, cyflenwyr ac asiantau hefyd.

Mae’r dyddiadur yn cynnwys tablau bridwyr ar gyfer pob mis, sy’n cynorthwyo ffermwyr i gyfrifo dyddiadau esgor disgwyliedig cesig, gwartheg, defaid, geifr a hychod, ynghyd â thablau cyfrifon arian parod.

Yn ddiau byddai Blwyddlyfr yr Amaethwyr wedi bod yn adnodd defnyddiol ar gyfer ffermwyr ledled Morgannwg.

Advertisements