Brynderwen, 49 Fairwater Road, Caerdydd

Ar 8 Mai 1878, cymeradwyodd Awdurdod Glanweithdra Gwledig Caerdydd gynlluniau a luniwyd gan John Pritchard, Pensaer Esgobaethol Llandaf, ar gyfer adeiladu tŷ ar ddarn mawr o dir ger Cwrt Insole.  Cleient Pritchard oedd Evan Lewis, perchennog pyllau glo yn ardal Aberdâr.  Erbyn cyfrifiad 1881, roedd Lewis, a oedd yn 58 oed ar y pryd, yn byw ym Mrynderwen gyda’i wraig a’u hwyth o blant.  Roedd yr aelwyd hefyd yn cynnwys mam Mrs Lewis a saith gwas.  Er nad oedd ganddo rôl flaenllaw mewn materion cyhoeddus, roedd Evan Lewis yn ynad lleol a gwasanaethodd am sawl blwyddyn fel warden eglwys yn Eglwys Gadeiriol Llandaf.

D1093-1-2 p10

Bu farw Evan Lewis ym 1901 ac aeth Brynderwen wedyn i feddiant John Llewellyn Morgan, unig blentyn David Morgan, sylfaenydd y siop adrannol a oedd yn masnachu yng nghanol Caerdydd tan 2005. Mae cyfrifiad 1911 yn ei restru ef ynghyd â’i wraig Edith, dau o’u meibion, a thri gwas.    Bu farw John Llewellyn Morgan ym 1941 ond roedd Edith wedi’i rhestru ym Mrynderwen o hyd yn Nghyfeirlyfr Caerdydd 1949.  Ond erbyn 1952, roedd y tŷ ym meddiant yr Uwch-gapten Evan John Carne David, aelod o’r teulu David a oedd yn berchen ar ystadau Plas Fairwater a Radyr Court gynt.  Wedi’i eni ym 1888, roedd yn gwasanaethu fel Ynad Heddwch a Dirprwy Raglaw Morgannwg ac roedd yn Uchel Siryf y sir ym 1930. Ar ôl marwolaeth yr Uwch-gapten David ym 1982, cafodd y tai eu dymchwel ac adeiladwyd datblygiad o ryw 26 tŷ ar wahân yn eu lle, o’r enw Hardwicke Court.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/2)
  • Cofnodion Cyngor Dosbarth Gwledig Caerdudd, cynlluniau ar gyfer ty yn Llandaf ar gyfer Mr Evan Lewis, Llandaf, 1878 (cyf.: RDC/S/2/1878/8)
  • Hanes y Teulu David o’r Tyllgoed (cyf.: DDAV/1)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Morgan, Aubrey Niel: David Morgan 1833-1919 The Life and Times of a Master Draper in South Wales
  • Cyfrifiad 1881 – 1911
  • The Cardiff Times, 10 Chwefror 1883
  • Weekly Mail, 14 Chwefror 1885
  • Weekly Mail, 16 Ebrill 1887
  • The Cardiff Times, 31 Mawrth 1894
  • Evening Express, 17 Ebrill 1900
  • Evening Express, 11 & 14 Tachwedd 1901
  • The Times, 27 Mawrth 1982
Advertisements

Nadolig y Gorffennol ym Morgannwg

Pwy sy’n dwad dros y bryn,
yn ddistaw ddistaw bach;
ei farf yn llaes
a’i wallt yn wyn,
a rhywbeth yn ei sach?

rsz_ddm-49-10_008

Wrth i ni gyrraedd y dyddiau olaf i siopa cyn y Nadolig, mae’n ddiddorol edrych yn ôl ar yr hyn yr oedd ein cyndeidiau’n ei brynu ar gyfer eu Nadoligau hwythau. Mae papurau Sybil Rolley o’r Tyllgoed, Caerdydd (cyf.  D790), sy’n cael eu cadw yn Archifau Morgannwg, yn dangos yr hyn yr oedd un teulu’n ei brynu ar gyfer eu dathliadau Nadolig.

Mae un gyfrol yn cofnodi’u cyllidebau ar gyfer pob Nadolig o 1951 hyd at 1965, gan ddogfennu eu prydau a chost pethau ‘ychwanegol’ megis addurniadau ac anrhegion! Wrth gwrs, mae hefyd yn cofnodi’r cynnydd ym mhris y Nadolig dros y cyfnod, a’r amrywiaeth o fwyd ac anrhegion yr oedd pobl yn eu derbyn. Roedd y bwyd Nadolig a gofnodwyd yn cynnwys, ymysg pethau eraill, llaeth ‘Ideal’, tuniau cig tafod, blancmange, a Melysion Twrcaidd. Yn fwy cyfarwydd i’n rhestrau siopa Nadolig presennol, byddai Bisgedi Siocled Cadbury, Tango a bocsys ‘Milk Tray’.

rsz_pic_039

rsz_pic_040

Mae’r anrhegion sydd ar y rhestr yn cynnwys cynion, y record ‘Mary’s Boy Child’, sigaréts, a slip neilon gyda phapur £1. Ni cheir ddim un o’r eitemau mwy cyfarwydd y gallem ofyn amdanynt heddiw, fel teganau neu bethau electroneg.

rsz_pic_038

Nid dyma’r unig archif ar thema’r Nadolig sydd gennym. Ymhlith eraill mae cofnodion Siop Adrannol David Morgan (cyf. DDM), sy’n cynnwys llawer o luniau o’r siop yn ystod tymor yr Ŵyl. O thema’r ‘Old Woman who lived in a Shoe’ o’r 1930au, i’r menwod cwningaidd fel coblynnod a Siôn Corn cyhyrog y 1960au, a’r ‘wal o gracyrs’ enwog, mae gennym ddetholiad o luniau sy’n cofnodi hanes y siop dros y Nadolig. Maent yn dangos steils a ffasiynau newidiol cyfnod y Nadolig tra bu David Morgan yn masnachu yng Nghaerdydd.

rsz_ddm-49-4_007

rsz_ddm-49-4-010

rsz_ddm-49-10_017

Gobeithiwn y caiff pob un o’n dilynwyr amser gwych dros yr Ŵyl.

Nadolig Llawen!