Prifysgol Radnor

0781 edited

Rhwng 12 Ionawr a 16 Chwefror aeth grŵp o 17 o blant o Ysgol Gynradd Radnor i Archifau Morgannwg fel rhan o’u Rhaglen ‘Prifysgol Radnor’ – rhaglen o ddigwyddiadau lle gall plant gymryd rhan mewn cyrsiau byrion o weithgareddau all-gwricwlaidd.  Roedd Archifau Morgannwg wrth eu boddau yn gallu cymryd rhan! Treuliodd y plant bum wythnos yn dysgu am yr archif, yr hyn a wnawn a pham. Roedden nhw’n canolbwyntio ar thema cofnodion gwahanol bob wythnos. Dros y pum wythnos fe edrychon nhw ar gofnodion o’u hysgol, dychweliadau’r cyfrifiad, cynlluniau adeiladau, mapiau, cofnodion yr heddlu, cofnodion y seilam a ffotograffau. Yn ystod eu hwythnos olaf dewisodd y plant eu hoff ddogfen er mwyn ysgrifennu amdani a thynnu ffotograff ohoni.

 0791 edited

Dewisodd Ali, Drew, Ollie, Emir ac Isaac nodiadau achos ar gyfer Seilam Angelton (cyf: DHGL/10/66) fel eu hoff ddogfen. ‘Dyma fy hoff ddogfen am ei bod yn ddiddorol iawn ac yn gallu dweud hanes pobl y Seilam wrthym a’r rheswm dros eu gyrru yno.’ Roedd y plant wedi rhyfeddu o weld ffotograffau’r cleifion ‘Mae lluniau a disgrifiadau o’r bobl.  Roeddwn yn hoffi edrych ar yr holl bobl’. Fe dreulion nhw amser yn edrych ar y dogfennau yn ofalus gan greu disgrifiadau arbennig o lachar; ‘llyfr mawr pren wedi ei orchuddio â lledr’, ‘Mae’n gwynto fel llwch’, ‘mae’n gwynto fel tŷ fy Mamgu’. Cipiwyd eu dychymyg gan y dechneg fritho a ddefnyddiwyd i addurno y tu mewn i glawr y gyfrol, ‘mae’n edrych fel Noson Serennog Vincent Van Gough ond gan ddefnyddio gwyrdd a brown yn unig’.

Radnor-University-001-web

Radnor-University-002-web

Radnor-University-003-web

Photographed by Ali, Drew, Ollie, Emir and Isaac.

Dewisodd Sheika, Katie, Cora, Jaiza a Miriam lyfrau log ysgol (cyf: E/C21/1, E/C21/3 a E/C21/8) fel eu hoff ddogfennau. Dyma fy hoff ddogfen am ei bod yn dweud wrtha i am hanes fy ysgol’, ‘Mae’n ymwneud â phlant a’n hysgol ni’, ‘Gallwch weld yr hyn sydd yr un fath yn yr ysgol a’r hyn sy’n wahanol.’ Bu’n rhaid i’r merched fynd i’r afael â pheth llawysgrifen anodd ‘mae’r llawysgrifen yn gyrliog, droellog ac anodd ei ddarllen’. Ond unwaith y daethon nhw i arfer â’r peth fe sylweddolon nhw fod y llyfrau log yn drysorfa o wybodaeth. Mae’n dweud wrthym am y salwch a’r hyn ddigwyddodd i’r plant’, ‘mae llawer o ffeithiau ynddo sy’n aros i gael eu canfod’, ‘Byddai’n wych gallu teithio nôl mewn amser i weld ein hysgol’.

Radnor-University-004-web

Radnor-University-005-web

Radnor-University-009-web

Radnor-University-010-web

Photographed by Sheikha, Katie, Cora, Jaiza and Mariam

Dewisodd Freya, Annabel a Zach Gofrestr ôl Bysedd a Ffotograffig Heddlu Morgannwg (cyf: D/CON/3/2/1). ‘Dewisais y ddogfen hon am fy mod yn hoff o edrych ar y bobl aeth i’r carchar ac rwy’n hoff o edrych ar y ffotograffau’. Roedd y plant wedi eu rhyfeddu i ddysgu am y troseddau a gyflawnwyd a’r dedfrydau carchar trwm a gafodd y drwgweithredwyr. Fe wnaethon nhw fwynhau’n arbennig gweld y troseddwyr hynny oedd â ffugenwau ‘Weithiau roedden nhw’n rhoi enw ffug!’ Treuliodd y plant amser yn meddwl am ba fath o fywydau fyddai wedi bod gan rai o’r bobl yn y gofrestr ‘roedd rhai pobl yn rhy dlawd i gael eu bwyd a’u dillad eu hunain felly byddent yn dwyn gan bobl eraill’.

 Radnor-University-006-web

Radnor-University-007-web

Radnor-University-008-web

Photographed by Freya, Annabel and Zach

Diolch i chi ym Mhrifysgol Radnor am eich holl waith caled wrth ymchwilio yn yr Archifau. Gobeithio y gwnaethoch fwynhau cymaint ag y gwnaethom ni.

 

Advertisements

Preswylfa, Clive Road, Caerdydd

Roedd Preswylfa ar Clive Road, Treganna, ar yr ochr ogleddol i’r gyffordd gyda Romilly Road.  Nid oes sicrwydd pryd y cafodd ei adeiladu, ond y tebyg yw ei fod yn eithaf newydd ym 1861 pan gofnodwyd yn y cyfrifiad mai Robert Rees a’r deulu oedd yn byw yno.  Roedd Rees yn pedwar deg pedwar oed ar y pryd, yn Weinidog gyda’r Methodistiaid Wesleaidd, ac yn Oruchwyliwr ar un deg pedwar o gapeli yng Nghaerdydd.  Ar y pryd, caeau a chefn gwlad fyddai wedi amgylchynu’r tŷ.  Mae rhai wedi awgrymu mai Lewis Davis, perchennog glo yn y Rhondda, adeiladodd Preswylfa. Mae’n debyg ei fod wedi byw yno yn hwyr yn y 1860au; nid yw hyn yn anghyson gyda chofnod 1861, oherwydd gwyddys fod Davis wedi cyfrannu’n hael at gronfeydd y Wesleaid.

Erbyn 1871, roedd yr eiddo ym mherchnogaeth Charles Thompson, partner pwysig ym musnes melina Spillers yn y dociau.  Er i Preswylfa symud o deulu Thompson ar ôl marwolaeth Charles ar 1 Mehefin 1889, mae’n werth nodi bod o leiaf dri o’i feibion wedi cyfrannu’n sylweddol at asedau diwylliannol a hamdden Caerdydd a’r cyffiniau.  Adeiladodd James Pyke Thompson (1846-1897) oriel Tŷ Turner ym Mhenarth, ddaeth yn ddiweddarach yn rhan o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yr oedd yn gymwynaswr iddi hefyd.  Cyflwynodd Charles Thompson (1852-1938) y gerddi a adwaenir heddiw fel Parc Thompson, a bu Herbert Metford Thompson (1856-1939) yn gynghorydd dinas ac yn henadur. Gyda’i frawd, Charles, chwaraeodd rôl bwysig yn ymdrech lwyddiannus y ddinas i brynu Caeau Llandaf fel gofod cyhoeddus.  Ysgrifennodd Herbert lyfrau ar nifer o bynciau, cyhoeddwyd ‘An Amateur’s Study of Llandaff Cathedral’, i’w ddosbarthu’n breifat yn 1924. Cyhoeddwyd hanes Caerdydd ganddo ym 1930. Gwnaed Charles (yr Ieuengaf) a Herbert, ill dau, yn Rhyddfreiniwr Anrhydeddus, a chofir enw James Pyke Thompson yn enw’r oriel yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn Cathays.

Mae cyfeirlyfrau’r 1890au yn rhestru’r brodyr Albanaidd, perchnogion cychod, ym Mhreswylfa. Eu henwau oedd John (Syr John, maes o law) a Marcus Gunn.  Erbyn 1901, fodd bynnag, John Mullins oedd yn byw yno. Yn fasnachwr corn, mae’n debyg ei fod yn dal yno ym 1908. Dengys cyfrifiad 1911 mai’r cyfreithiwr Henry Thomas Box, ei wraig, eu dau fab, a phedwar o weision oedd yn byw yno.  Enw Box sydd yng nghyfeirlyfrau Caerdydd tan 1915. Mae Preswylfa yn diflannu, wedyn, o’r cyfeirlyfrau sydd ar gael, tan 1924. Erbyn hynny, Henry Woodley, sylfaenydd y busnes cigyddiaeth oedd yn dwyn ei enw, oedd y preswylydd.  Bu yno tan iddo farw ar 17 Mawrth 1950.

rsz_2d1093-2-051_preswylfa

Erbyn 1953, roedd Preswylfa wedi troi’n glinig iechyd y cyhoedd a bu’n gartref i lawer o wasanaethau Iechyd tan y 1970 o leiaf.  Tynnodd Mary Traynor ddarlun o Preswylfa ym mis Hydrefn 1996. Wedi hynny, cafodd ei ddymchwel.  Maes yr Annedd sydd ar y safle erbyn hyn, datblygiad o ryw dri deg o dai modern.  Gan mai ‘dwelling’ neu ‘abode’ yw ystyr y gair ‘preswylfa’, Mae ‘na gysylltiad, er ei fod yn un gwantan, gyda’r hen dŷ.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Sinema’r Coliseum, Heol y Bont-faen, Caerdydd

Dyluniwyd Sinema’r Coliseum yn Nhreganna gan y pensaer lleol, Edwin J. Jones, a’i adeiladu gan y Canton Cinema Company ym 1912. Roedd y cynlluniau a gymeradwywyd yn awgrymu bod ynddo seddi i 899 ar y llawr gwaelod gydag 192 ychwanegol yn yr oriel, ond mae sylwadau ar wefan Cinema Treasures yn awgrymu’r posibilrwydd bod nifer y seddi’n sylweddol lai na hyn.  Wedi ei leoli yn 139-143 Heol Ddwyreiniol y Bont-faen, ar gornel North Morgan Street, agorodd ar 6 Ionawr 1913, gyda The Panther’s Prey fel y brif ffilm.  Tua 1930 gosodwyd system sain RCA ynddo a’i ailenwi yn Coliseum Cinema.

rsz_d1093-2-21_to_44_033__coliseum_cinema_cowbridge_road

Fel sawl sinema arall, daeth yn neuadd fingo yn y 1960au.  Ar ddiwedd y 1980au cafodd ei ddymchwel a maes o law ailddatblygwyd y safle gan Castle Leisure Ltd (rhan o’r ymerodraeth fusnes a sefydlwyd gan Solomon Andrews, sydd ym meddiant ei ddisgynyddion o hyd), sy’n honni mai hwn oedd ‘y clwb bingo pwrpasol cyntaf i’w adeiladu yn y DU’.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd: