Trychineb Awyr Llandŵ, 12 Mawrth 1950

Ymysg y cofnodion sy’n cael eu cadw yn Archifdy Morgannwg ceir set o bapurau gyda manylion am yr ymchwil a wnaed gan HTV yn gefndir i raglen ddogfen a ddarlledwyd yn 1990, ‘Shadow Across the Sun’. Mae’r casgliad o lythyrau, ffotograffau ac adroddiadau papur newydd yn adrodd hanes digwyddiadau trasig 12 Mawrth 1950, pan gollodd 80 o bobl eu bywydau yn yr hyn oedd, ar y pryd, y drychineb waethaf yn hanes hedfan sifil.

Ar un prynhawn Sul, cododd awyren Avro Tudor, â’r enw côd Star Girl, i’r awyr yn Nulyn gyda 78 teithiwr a 5 aelod o’r criw ar ei bwrdd.  Roedd yr awyren wedi’i llogi i fynd â chefnogwyr rygbi Cymru i gêm Iwerddon v Cymru a gynhaliwyd y diwrnod cynt. I lawer, dyma oedd eu profiad cyntaf o deithio mewn awyren.  Roedd popeth wedi mynd yn dda ar y daith allan o Landŵ i Ddulyn, ac roedd y cefnogwyr wedi dathlu Cymru yn sicrhau’r Goron Driphlyg gyda buddugoliaeth agos o 6 phwynt i 3 dros y Gwyddelod yn Ravenhill.  Ar y daith yn ôl, fodd bynnag, wrth i’r awyren agosáu at faes awyr Llandŵ, collodd uchder, yna codi’n sydyn cyn taro’r ddaear nid nepell o’r llain lanio. Bu farw’r criw o 5 a’r 75 o deithwyr er gwaethaf ymdrechion y gwasanaethau achub.  Roedd y tri a oroesodd, Handel Rogers, Gwyn Anthony a Melville Thomas, wedi bod yn nghynffon yr awyren a lwyddodd yn wyrthiol i osgoi y rhan fwyaf o effeithiau’r trawiad.   Roedd adroddiad y Weinyddiaeth Hedfan Sifil yn ei chael hi’n anodd dod o hyd i’r rheswm dros y drychineb, er y credid fod y dosbarthiad pwysau wrth lwytho’r awyren wedi effeithio ar ei sefydlogrwydd a’i llywio.

Yn ôl yr ymchwil a gasglwyd gan HTV, prin fod ‘na un gymuned yn y De nad oedd wedi ei chyffwrdd gan y drychineb. Roedd y rhestr teithwyr yn cynnwys pobl o bob cefndir. Roedd llawer wedi archebu a theithio fel grwpiau o drefi a phentrefi lleol. Roeddent yn cynnwys chwaraewyr, hyfforddwyr a chefnogwyr o sawl clwb rygbi. Fel arwydd o barch aeth clwb Abercarn ati wedi hynny i ymgorffori propelor ym mathodyn y clwb, ac ar fathodyn Llanharan RFC rhoddwyd croes ddu. Yn y cwest dywedodd y crwner, oedd dan deimlad oherwydd anferthedd y drychineb:

The disaster is unparalleled in recent times in South Wales and it is comparable only to the great colliery disasters of the past.

Darlledwyd rhaglen HTV yn nodi 40 mlwyddiant y drychineb ym mis Mawrth 1990. Daeth llawer ymlaen i sôn am eu profiad o’r drychineb, er i eraill, roedd yr atgofion yn dal yn llawer rhy boenus. Un canlyniad i’r rhaglen oedd galw am gofeb barhaol i nodi’r drychineb a chofio’r rhai a fu farw ar 12 Mawrth 1950.  Gyda chefnogaeth Undeb Rygbi Cymru a HTV ymatebwyd i hyn wrth ddadorchuddio cofeb yn Nhresigin ar 12 Medi 1990, union 6 mis wedi’r deugeinfed pen-blwydd.

Programme

Wedi’i leoli’n agos at safle’r ddamwain, cafodd ei dadorchuddio gan ddau o’r goroeswyr, Handel Rogers a Melville Thomas. Gwnaed y gofeb o garreg o chwarel leol yn Ewenni ag arni blac llechen.  Roedd ei neges yn syml ac uniongyrchol:

On Sunday 12 March 1950 a Tudor V Aeroplane returning from Dublin crashed 200 yards from this spot as it approached Llandow Aerodrome. 75 Welsh rugby supporters and 5 crew died. There were just 3 survivors. In Belfast the day before, Wales had won the Triple Crown.

Roll of honour 2

Mae papurau HTV yn cynnwys yr ymchwil ar gyfer ‘Shadow Across the Sun’ a’r cefndir i ddadorchuddio’r gofeb yn Nhresigin. Gellir eu gweld yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod DX651.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Grym y dylech ei barchu: Heddlu De Cymru 21-12 Caerdydd, Parc Waterton Cross, 8 Hydref 1969

Un o isgynhyrchion sefydlu Cwnstabliaeth De Cymru hanner can mlynedd yn ôl oedd cychwyn tîm rygbi a ddaeth â chwaraewyr talentog ynghyd o’r pedwar heddlu a gyfunodd ar 1 Mehefin 1969. Yn yr argraffiad llawn cyntaf o gylchgrawn Heddlu De Cymru cydnabuwyd y cyfle i sefydlu tîm fyddai’n gwneud ei farc ar rygbi Cymru.

Amalgamation brought with it the possibility of a Police side creating a real impact on Welsh football. The range of talent available could, it was thought, produce a South Wales Police Team capable of providing a surprise for many of the established Welsh Clubs.  (Cylchgrawn Heddlu De Cymru, cyf.: DSWP/50/1)

DSWP-PH-SPO 76_compressed

Carfan rygbi Heddlu De Cymru, 1969-70

Ac nid oeddynt yn anghywir ychwaith.  Cafodd yr Heddlu fuddugoliaeth dynn wrth fynd i’r cae chwarae am y tro cyntaf yn erbyn Pontypridd ym Mharc Ynys Angharad tuag at ddiwedd yr haf ym 1969. Parhaodd y buddugoliaethau wrth iddynt ennill gan 15 pwynt i 14 yn erbyn Abertawe yn St Helens, gan 15 pwynt i 11 yn erbyn Penarth a chan 32 pwynt i 8 yn erbyn Sir Benfro yn Neyland. Erbyn hyn, roedd grym y cyfuniad newydd wedi dod i’r amlwg a chafodd 9 aelod o’r tîm eu dewis i chwarae i dîm Heddlu Prydain ar daith i dde-orllewin Lloegr.

DSWP-PH-SPO 198a_edited

Clawr y rhaglen, 8 Hydref 1969

DSWP-PH-SPO 198b_edited

Nodiadau’r rhaglen, 8 Hydref 1969

Gellir dadlau mai’r prawf mwyaf i’r tîm oedd y tîm cyntaf i ymweld â’r cae chwarae yn Waterton Cross, sef y Clwb Rygbi a Phêl-droed Caerdydd o fri, nos Fercher 8 Hydref. Gyda haid o swyddogion Undeb Rygbi Cymru’n gwylio, gan gynnwys Llywydd yr Undeb, Ysgrifennydd a Chadeirydd y Pwyllgor Dethol, trefnwyd y gêm i nodi sefydliad Cwnstabliaeth De Cymru ac i gydnabod y gefnogaeth yr oedd y clwb o Gaerdydd wedi’i rhoi i Ymddiriedolaeth Dibynyddion yr Heddlu. Roedd elfen ddadleuol i’r gêm o’r cychwyn cyntaf. Yn y dyddiau cyn rygbi’r gynghrair, roedd nifer o swyddogion yr heddlu wedi chwarae i glybiau hŷn ledled Cymru. Fodd bynnag, roedd disgwyl iddynt flaenoriaethu gemau lle’r oedd gofyn iddynt gynrychioli Heddlu De Cymru.

DSWP-PH-SPO 75_compressed

Tîm Heddlu De Cymru, 8 Hydref 1969

Felly roedd tîm yr Heddlu ar 8 Hydref yn cynnwys chwaraewyr o amrywiaeth o glybiau gan gynnwys Abertawe, Aberafan, Castell-nedd, Llanelli, Pen-y-bont Ar Ogwr a Maesteg. Roedd hefyd yn cynnwys chwaraewyr oedd wedi cael eu dewis i chwarae i Gaerdydd y diwrnod hwnnw. Roedd Pennawd y Western Mail y diwrnod hwnnw’n crynhoi’r cyfan: Yr Heddlu’n bachu Finlayson. Er siom mawr iddynt, roedd ochr hanner gwan Caerdydd, a oedd eisoes yn brin o sawl seren, yn wynebu dau o’i brif chwaraewyr, y canolwr Alex Finlayson a’r prop Mike Knill, mewn crysau coch y gwrthwynebwyr.         

DSWP-PH-SPO 198c_edited

Rhestr timoedd, 8 Hydref 1969

O flaen torf o 2,000 o bobl, rhoddodd yr Heddlu ddechreuad cyflym i’r gêm pan groesodd Ian Hall, canolwr â chap dros Gymru, y llinell am gais cynnar. Fodd bynnag, roedd yn rhaid bod Caerdydd wedi gweld goleuni o obaith pan fu rhaid i Huw Jenkins, mewnwr yr Heddlu, adael y cae ar ôl rhwygo cartilag. Yn y cyfnod cyn y bu modd i chwaraewyr ddod oddi ar y fainc, bu rhaid i dîm yr Heddlu chwarae’r 65 munud oedd yn weddill gyda 14 chwaraewr. Arwr y gêm oedd y blaenasgellwr Omri Jones a symudodd i safle’r mewnwr, gan adael y 7 blaenwr oedd yn weddill i barhau i frwydro yn erbyn pac Caerdydd. Yn dyst i gryfder a dyfalbarhad tîm Heddlu De Cymru, dan arweiniad Ron Evans, cynyddodd y tîm ei sgôr i ennill gan 21 pwynt i 12. Daeth y ceisiadau eraill gan Terry Stephenson, a oedd hefyd yn chwarae i Gaerdydd pan nad oedd ar ddyletswydd i’r Heddlu, a’r bachwr Alan Mages. O’r cefnwr Jerrard Protheroe y daeth y pwyntiau eraill. Fel yr adroddwyd yn y Western Mail y diwrnod canlynol, nid lwc oedd y fuddugoliaeth o bell ffordd.

Cardiff in the second half attacked solidly for 15 minutes but were never able to cross the Police line and but for the accurate kicking of Ray Cheney with four penalty goals in six attempts the final score could have been an embarrassment to the renowned club. (Western Mail, 9 Hydref 1969)

Dathlodd yr Heddlu’r fuddugoliaeth mewn steil, yn ôl yr hyn a gofnodwyd gan gylchgrawn Heddlu De Cymru:

Members of the force will reflect on this victory with justifiable pride, while Cardiff, accepting this defeat in the true spirit of sportsmanship exemplified by this great Club will not, I am sure, ever again underestimate the strength and quality of the Force Team. (Cylchgrawn Heddlu De Cymru, Hydref 1970, t.87, cyf.: DSWP/50/1)

Roedd rhaid bod y tîm wedi gwneud argraff wych ar Lywydd Undeb Rygbi Cymru a Chadeirydd y Pwyllgor Dethol. Roedd Ian Hall eisoes wedi cael ei gap dros Gymru ac aeth dau aelod arall o dîm Heddlu De Cymru a wynebodd Caerdydd ymlaen i chwarae dros Gymru – Alex Finlayson a Mike Knill. Dilynodd llawer mwy yn yr un modd flynyddoedd yn ddiweddarach, gan gynnwys Bleddyn Bowen, Richie Collins, Steve Sutton a Rowland Phillips. Ar ôl 8 Hydref 1969 doedd dim amheuaeth yr oedd tîm Heddlu De Cymru yn rym y dylech ei barchu.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Mae Archifau Morgannwg yn cadw rhaglen y gêm (DSWP/PH/SPO/198) ynghyd ag adroddiad ar y gêm o fewn Cylchgrawn Heddlu De Cymru ar gyfer Hydref 1970 (DSWP/50/1). Ceir hefyd lluniau o dîm Heddlu De Cymru cyn y gêm yn erbyn Caerdydd (DSWP/PH/SPO/75) a’r garfan lawn ar gyfer tymor 1969-70 (DSWP/PH/SPO/76).