Y Blaidd Mawr Drwg yn perfformio ym Mharc yr Arfau Caerdydd, Ionawr 1890

Yn y dyddiau pan oedd Ysbyty Brenhinol Caerdydd yn llwyr ddibynnol ar danysgrifiadau’r cyhoedd, roedd y Theatre Royal yn aml yn cynnal perfformiadau gyda thâl y tocynnau’n cael eu rhoi i’r ysbyty. Ym mis Ionawr 1890 fodd bynnag, rhagorodd rheolwr y theatr, Edward Fletcher, ei hun drwy drefnu gêm bêl-droed elusennol ym Mharc yr Arfau a rhoddwyd yr holl elw i’r ysbyty.

D452-4-22

Y cynnig oedd bod cast pantomeim yr Eneth Fach a’r Fantell Goch – ‘Pretty Little Red Riding Hood’ – a ddisgrifiwyd gan Fletcher fel …llwybr llaethog o sêr, yn gorymdeithio drwy’r strydoedd mewn cert agored a ddarparwyd gan westy’r Royal, i’r maes. Y cast fyddai’n chwarae’r gêm, mewn gwisgoedd llawn, gyda chyfeiliant cerddorol gan y Band Hwngaraidd.

Mae’r poster ar gyfer pantomeim y Theatre Royal y flwyddyn honno yn rhoi awgrym o’r rhai a ddewiswyd ar gyfer ‘tîm’ yr Eneth Fach a’r Fantell Goch ym Mharc yr Arfau ar 15 Ionawr 1890. Er enghraifft, gwyddom fod yr Eneth Fach a’r Fantell Goch, y Bachgen Glas, y Blaidd, y Cadno Cyfrwys a’r ddeuawd gomedi, Turle a Volto, wedi cael sicrwydd o rannau yn y cast gwreiddiol.  Fodd bynnag, bu dyfalu mawr yn y wasg, a ysbrydolwyd gan Fletcher mae’n siŵr, am y cast cyfan.  Bu colofnwyr dan ffugenwau ‘Man about Town’ a ‘A Theatr Goer’ yn dadlau a ddylai Alice Leamar (Eneth Fach a’r Fantell Goch) neu Rosie St George (Y Bachgen Glas) gymryd y ciciau at y pyst.  Hefyd cwestiynwyd lawer y penderfyniad i hepgor y milwyr benywaidd trawiadol (y chwiorydd Ada ac Amy Graham).

Er gwaethaf trafferthion munud olaf, pan awgrymwyd nad oedd Clwb Caerdydd wedi rhoi ei ganiatâd i ddefnyddio Parc yr Arfau, aeth y gêm yn ei blaen. Ychydig iawn o adroddiadau sydd am y gêm, er bod y cyfeiriadau at ‘… ludicrous burlesque from beginning to end’ yn dweud y cyfan mae’n debyg. O gofio bod y llain yn drwm, mae’n rhaid bod Fletcher wedi wynebu bil glanhau gwisgoedd difrifol gan fod gan y pantomeim bedair wythnos arall i fynd.

Serch hynny, ar ôl i’r llwch setlo, cyflwynwyd £68 i George Coleman, Ysgrifennydd Ysbyty Sir Forgannwg a Sir Fynwy. Fel ysbyty oedd yn ddibynnol ar roddion roedd pob tamaid bach yn gymorth a diolchwyd i Edward Fletcher, yr Eneth Fach a’r Fantell Goch, ei chwmni a hyd yn oed y Blaidd Mawr Drwg.

Mae’r poster ar gyfer Yr Eneth Fach a’r Fantell Goch yn cael ei gadw yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod D452/4/22. Gellir ei weld ar-lein ar http://calmview.cardiff.gov.uk/.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Corinthiaid Caerdydd

I’r rhai ohonoch sy’n gweld eisiau eich pêl-droed, dyma lun o’r casgliad yn Archifau Morgannwg o dîm lleol enwog.

Picture1

Rydym ni’n credu mai dyma’r ffotograff cyntaf oll o’r ‘Cardiff Corinthians’, sydd efallai’n fwy adnabyddus mewn cyfnodau mwy diweddar fel Corries Caerdydd. Mae cofnodion cynnar y Corinthiaid hefyd yn yr Archifau.

Ni allwn egluro pam fod dyddiad 1897-98 ar y ffotograff. Mae ein cofnodion yn dangos bod y clwb wedi’i sefydlu mewn cyfarfod a gynhaliwyd yn Nhŷ Coffi’r Criterion ar ddydd Gwener 22 Gorffennaf 1898. Felly mae’n debyg mai dyma’r tîm a chwaraeodd yn yr hyn a gredwn oedd tymor cyntaf y clwb, sef 1898-99. Fodd bynnag, os gallwch ein helpu i egluro hyn, cysylltwch â ni.

Fel y gwelwch o’r enwau ar y ffotograff, deilliai craidd y tîm o dri theulu i gyd yn byw yn ardal Treganna – sef teulu’r Gibson, y teulu Price a’r teulu Hill. Roedd pawb yn y cyfarfod yn chwarae i Glwb Criced Alpha ac fe sefydlwyd y Corinthiaid, yn y lle cyntaf, i gynnig camp i chwaraewyr yr Alpha yn ystod misoedd y gaeaf.

Y chwaraewr sy’n eistedd ynghanol y rhes flaen yw Fred Price, capten y tîm yn ei dymor cyntaf, a wasanaethodd yn ddiweddarach fel Ysgrifennydd y Clwb a’r Trysorydd. Disgrifiwyd Fred gan ei gyd-chwaraewyr fel ‘chwaraewr egnïol, gwrol, glân’ ac ‘un o’r cymrodyr gorau a fu’n byw erioed’. Roedd hefyd yn gricedwr talentog â’r bat a’r bêl ac, yn arbennig, â’i fat gan y byddai’n gwasgaru maeswyr y gwrthwynebwyr i’r ffin pan ddeuai i’r wiced.  Roedd ei farwolaeth gynnar yn 29 oed cynnar ym 1905 yn golled fawr.

Yn y blynyddoedd cynnar bu’r Corinthiaid yn chwarae eu gemau, yn bennaf, ar Gaeau Llandaf. Bydd y rhai ohonoch sy’n gyfarwydd â’r Corries yn sylwi nad ydynt yn gwisgo eu crysau chwarterog enwog. Yn y flwyddyn gyntaf fe ddewison nhw grysau aur a siorts gwyrdd ond gan newid y flwyddyn ganlynol i ‘grysau chwarterog ysgarlad ac aur’.   Roedd yn dymor cyntaf anodd gyda’r tîm yn ennill ond 4 o’u 22 gêm. Fodd bynnag, megis dechrau yr oedd hi i’r Corinthiaid o Gaerdydd, gyda’r clwb yn mynd ymlaen i ennill rhes o gwpanau, gan gynnwys Cwpan Amatur Cymru, ar sawl achlysur. Nhw hefyd oedd un o’r timau tramor cyntaf i gael eu gwahodd i Sbaen i chwaraeyn erbyn clwb mawr Barcelona.

Mae Corries Caerdydd yn dal yn fyw ac yn iach heddiw, gyda’u cartref yng Nghae Glan-yr-afon, Radur.  Gellir gweld rhestr o’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg ar gyfer y Cardiff Corinthians (cyfeirnod D751) drwy’r catalog yn http://calmview.cardiff.gov.uk/.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg