Ailymweld â Thomas Harry o Forgannwg a Phatagonia

Bydd darllenwyr cyson yn cofio efallai ein bod, fel rhan o ddathliadau ein pen-blwydd yn 75 oed, wedi cynnwys erthygl fer am lythyr o’n casgliad a ysgrifennwyd gan Thomas Harry, gŵr o Forgannwg a ymfudodd i Batagonia ym 1865.

Sefydlwyd y Wladfa ym Mhatagonia ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Aeth y Cymry cyntaf, 153 ohonyn nhw, ar fwrdd llong y Mimosa. Cyrhaeddon nhw yn Puerto Madryn ar 28 Gorffennaf 1865, cant a hanner o flynyddoedd yn union i heddiw. Roedd Thomas Harry yn eu plith.

D376_1

D376_2

Pan ysgrifennodd ei lythyr adref ym 1873, roedd yn ddyn sengl, yn byw ac yn ffermio ar Fferm Tan y Castell. Roedd gwneud bywoliaeth yn anodd ar wastadedd garw Patagonia. Gofynnom yn ein herthygl am wybodaeth gan unrhyw un a wyddai beth fu hanes Thomas Harry wedi hynny. A arhosodd yn ei wlad newydd, ynteu ddychwelyd adre i Gymru? Cawsom nifer o ymatebion, a dyma beth dysgon ni.

Cafodd Thomas Harry ei fagu yn Nhrelales, Pen-y-bont ar Ogwr, ond erbyn iddo gyrraedd 18 oed, roedd yn gweithio o dan ddaear ym Aberpennar ac yn byw gyda’i fodryb Mary Jones, chwaer ei fam, a’i thylwyth hi. Roedd eraill o drigolion Aberpennar ar fwrdd y Mimosa, gan gynnwys John ac Elizabeth Jones a’u merch Margaret. Roedd Mary Jones, modryb Thomas, hefyd ymhlith y fintai a ganed iddi fab, John, ar y daith.

Er ei fod yn ddyn dibriod pan ysgrifennodd Thomas Harry ei lythyr adre, yn nes ymlaen fe briododd Jane Jones, gweddw Eleazor Jones, ac fe gawson nhw dri o blant. Mewn disgrifiad o fedydd Anglicanaidd a berfformiwyd ym 1885, dysgwn am Luther, Arthur a Mary yn cael ei bedyddio gan y Parchedig Hugh Davies yn Nhrelew ar 26 Mawrth. Enw’r rhieni oedd Thomas Harri a Jane Jones o Dan y Castell. Dinistriwyd cartref y teulu yn llifogydd mawr Dyffryn Camwy ym 1899, ond cafodd ei ailadeiladu ar yr un seiliau a’i alw’n Granjo del Castillo er cof am yr enw gwreiddiol.

Mae rhyw 50,000 o Batagoniaid o dras Cymreig o hyd, a rhai ohonynt yn dal i allu siarad Cymraeg. Mae disgynyddion Thomas Harry yn eu plith. Mae disgynyddion y teulu Harry hefyd yn dal i fyw yng Nghymru.

Gellir gweld ffotograff o’r rhai a fudodd ar fwrdd y Mimosa, wedi ei dynnu 25 mlynedd wedi iddynt gyrraedd Patagonia, yng Nghasgliad y Werin Cymru: http://www.peoplescollection.wales/items/14135. Mae Thomas Harry ar ei draed, y pumed o’r chwith.

Diolch i Rita Tait am lawer o’r wybodaeth sy’n sail i’r adroddiad hwn. Roedd Elizabeth Harry, ei hen hen fam-gu ar ochr ei mam, yn dod o Dregolwyn ac yn gyfnither i Thomas Harry.

Advertisements

Thomas Harry o Forgannwg a Phatagonia

Y 75ed casgliad a dderbyniwyd yn 2005 oedd papurau Thomas Harry o Batagonia (cyf: D376).

Roedd Thomas Harry yn fab i David Harry o’r Transh, ger Trelales, Pen-y-bont ar Ogwr. Bu’n byw yn Aberpennar am gyfnod byr cyn ymfudo i Batagonia tua 1865.

Sefydlwyd Y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia ganol y 19eg ganrif. Hwyliodd y 153 o wladychwyr Cymreig i Batagonia ym 1865 ar fwrdd llong y Mimosa. Heddiw mae tua 50,000 o bobl o dras Cymreig ym Mhatagonia, ac mae nifer fach ohonynt yn dal i siarad Cymraeg.

Erbyn 1876 roedd Thomas Harry wedi sefydlu bywyd newydd ym Mhatagonia yn ffermio 200 erw yn nhalaith Chubut. Dim ond un llythyr a geir yn ei gasgliad o bapurau. Yn y llythyr mae’n gofyn am newyddion am ei deulu yng Nghymru. Dywedodd yn ei lythyr at Anne Jenkins, ‘nid wyf wedi clywed gair gan fy nhylwyth ers i mi ddod i’r lle hwn tua 11 mlynedd yn ôl’.

Llythyr Thomas Harry, t.1

Llythyr Thomas Harry, t.1

Llythyr Thomas Harry, t.2

Llythyr Thomas Harry, t.2

Mae’r llythyr hefyd yn cynnwys manylion bywyd newydd Thomas Harry ym Mhatagonia, lle roedd yn byw yn Nhan y Castell, yn ŵr di-briod, yn berchen ar 30 o wartheg – yr oedd 9 ohonynt yn wartheg godro, 6 cheffyl, a 40 erw o ŷd. Er gwaethaf ei lwyddiant ymddangosiadol, dywed ‘bûm yn byw yma ers pedair blynedd ac nid yw fy llafur wedi dwyn ffrwyth hyd yma…’ gan ychwanegu, ‘Os yw fy mrodyr yn ystyried ymfudo, fy nghyngor i fyddai iddynt beidio â dod…’

Ymddengys fod bywyd yn anodd ym Mhatagonia i’r gwladychwyr Cymreig cynnar hynny. Nid oes gennym ragor o fanylion am Thomas Harry yma yn Archifau Morgannwg; ni wyddem os oedd wedi aros a ffynnu yn ei wlad fabwysiedig neu ddychwelyd i Gymru. Os oes unrhyw un arall yn gwybod ei hanes, hoffem wybod amdano.