Hughesovka 1917: Hanes Edith Steel

Mae hanesion y rhan fwyaf o’r teuluoedd Cymreig a fu’n gweithio i’r New Russia Company yn Hughesovka yn dod i ben ym 1917 pan ddychwelon nhw i Brydain yn dilyn cwymp Llywodraeth y Tsar yn nechrau’r flwyddyn. Fod bynnag, roedd llawer o’r gweithwyr tramor wedi byw a gweithio yn Rwsia am lawer o flynyddoedd a’u meibion a’u merched wedi priodi aelodau o deuluoedd lleol yn ardal Donbass.  Roedd y dewis ym 1917 yn llawer mwy cymhleth i deuluoedd o’r fath a dewisodd sawl un i aros yn Rwsia. Mae Archif Ymchwil Hughesovka yn cynnig cipolwg ar fywydau rhai o’r rheiny a benderfynodd aros ym 1917 ac yn adrodd eu hanes yn y degawd dilynol yn y Rwsia chwyldroadol.

Roedd Edith Steel yn ferch i Samuel a Tabitha Steel. Roedd y teulu Steel yn wreiddiol o’r Blaenau yng Ngwent ac wedi gweithio yn y diwydiant glo a haearn yn Rwsia am nifer o flynyddoedd. Roedd Edith a’i dwy chwaer a’i dau frawd yn aelodau sefydlog o’r cymuned yn Hughesovka. Fel llawer tebyg, dewisodd y rhan fwyaf o deulu Steel adael Hughesovka ym 1917 a dychwelyd i Brydain. Roedd Edith fodd bynnag wedi priodi dyn lleol, Alexandre Bolotov ac, erbyn 1917, roedd ganddynt ddau fab Dnietroff (Kolka) ac Alexandre (Sasha) ill dau yn gwasanaethu ym Myddin Rwsia. Mae’n rhaid ei bod yn ddiwrnod trist pan, ar 19 Medi 1917, gadawodd mam Edith, ei chwaer Mary, a 3 nai Hughesovka am Petrograd ar gymal cyntaf ei taith am adref. Arhosodd ei brawd yng nghyfraith, Percy Blackburn, tan Ebrill 1918 ac fe fyddai yntau wedi bod yn un o’r cyflogeion tramor olaf i adael Hughesovka. Wedi’r adeg yna, gyda Rwsia wedi ymrannu am flynyddoedd lawer gan y chwyldro a rhyfel cartref, byddai cysylltu â theulu a chyfeillion ym Mhrydain wedi bod yn anodd os nad yn amhosibl.

Gallwn godi’r stori 12 mlynedd yn ddiweddarach trwy gyfrwng dau lythyr yn Archif Ymchwil Hughesovka gan Edith a’i mab, Alexandre, a sgwennwyd at Mary Blackburn (Steel gynt). Mae’n ymddangos i Mary lwyddo i gael llythyr allan i’w chwaer Edith. Roedd hyn yn gryn gamp oherwydd, erbyn 1930, roedd y teulu Bolotov yn byw yn nhref Gubakha yng ngorllewin yr Wrals, dros 1000 o filltiroedd i’r dwyrain o Hughesovka, oedd wedi ei ailenwi yn Stalino ym 1924. Ni ddywedir wrthym pam i’r teulu symud o Donetsk. Fel ardal gyfoethog o ran ei mwynau oedd am ddatblygu ei diwydiannau mwyngloddio, byddai Gubakha wedi bod angen dynion sgilgar o ran mwyngloddio a chreu haearn. Mae’n ddigon posib iddynt gael eu gorfodi i symud, er ei bod yn bosib hefyd yn syml i’r teulu fanteisio ar y cyfleoedd gwaith yn yr ardal. Beth bynnag oedd y rhesymau, fel yn achos Hughesovka yn y dyddiau cynnar, byddai bywyd yn Gubakah wedi bod yn galed ac yn teimlo fel tref arloesol mewn tiriogaeth newydd. Byddai hinsawdd oedd yn golygu tymheredd o dan y rhewbwynt am sawl mis o’r flwyddyn ddim wedi gwneud pethau yn haws.

Mae’r llythyr cyntaf gan Edith yn ateb i lythyr a anfonwyd gan ei chwaer Mary o Fanceinion ym mis Hydref 1930. Er gwaethaf eu sefyllfa roedd ei phryder pennaf am Mary a oedd, yn y cyfamser, wedi colli ei gŵr yn ogystal â mab a merch. Mae’r testun sydd yn yr archif yn gopi a gymerwyd o’r gwreiddiol:

My dear sister Macha!

We are all very happy to receive a letter from you. From the beginning I did not want to believe when Sasha handed your letter and said look here is a letter from Macha and it came from England.

It was really very hard for you to go through all the bad things and all one after the other. First your loving husband, then your lovely daughter and finally your son. I was crying all the time when I was reading your letter.

We with Sasha also had experienced bad times. We lived through two wars, first Russian-German and then revolution. Both our sons were fighting in war. Sasha came back alive but Kolka my youngest lost his life. Later we had shortage of food and on top of it we both contracted typhus and were ill for a long time. Fortunately we had friends in Belgium and we received regular food parcels from them.

Soon after returning from war my son got married and my second joy was when they had a son, they named him Nikolas so I became happy grandmother. Then they had a daughter and named her Eda, just like me and third child Ninatchka, she is only two and half years old. She is very lovely child and she loves me very much.

My daughter in law is from the Ukraine and her name is Fany. We all live together in one flat. Financially we are very well off, my husband earns very good money. Sasha earns good money. Sasha also has very good position, he works as engineer in charge of coke furnace. The factory is situated in the Urals. My grandson Kolka goes to school and Eda is also learning reading and writing. I am going to photograph them both and send you pictures when they are ready and please, dear Macha, send me photos of all my nephews, photos of my brothers Albert and Aleksander. Tell my brothers to write to me and describe everything about themselves.

Dear Macha, do you know where is Uncle Tom and Aunty Olga Kuper? I think that they are also in England. When you write letter to London please give our regards to Aunty Febi.

Dear sister I am longing to be near you, to talk to you and find out all about you and your children and to know more about your late daughter. It is tragedy that you lost her so soon. Now we are both without daughters, daughters are so much nicer, they are more gentle and loving.

Please write to me all about your life in England. Here in Russia at present everything goes ahead, we are building factories, producing works, new buildings, life is completely different to what it was before.

Dear Macha, I would like to teach my grandchildren English language, but unfortunately I have not any books in English. Please send me English books which will help me teach them.

Please write to me more often. Give all my love to all. Your loving sister Eda Bolotova.

PS

Macha, Sasha has holiday very year, maybe we could come and visit you in England. Tell us how to get entry to England. Write, write soon.

Mae cywair diddorol i’r llythyr ac mae’n bosib y bu’n rhaid i’r teulu gymryd gofal wrth drafod bywyd yn Rwsia. Ar yr wyneb y mae’n galonogol am eu bywydau yn Gubakha a’r amodau yn Rwsia. Serch hynny, mae yna sawl sylw arwyddocaol yn ymwneud ag anawsterau a ddioddefwyd ganddynt dros y degawd diwethaf. Mae’r ail lythyr i Mary gan fab Edith, Alexandre (Sasha), wedi ei ddyddio ar 18 Hydref 1930, mae’n rhoi disgrifiad o’u sefyllfa sy’n fwy plwmp a phlaen. Mae Alexandre hefyd yn cydnabod mai tenau iawn oedd y posibilrwydd i’r Bolotoviaid gael caniatâd i adael Rwsia er mwyn ymweld â Phrydain. Mae’r llythyr gwreiddiol yn yr Archif ac mae’r testun isod wedi ei gymryd o’r cyfieithiad:

Final image for posting

Dear Aunty Mary,                                                                 

We have received your letter dated 7.10.1930, it is the first one for the past 10 years.

Many changes occurred at your place in those years and I am sending our condolences on the death of grandmother, Uncle Petia and other relatives. The only thing that is good is that your sons are grown up and therefore you shall be looked after and happy, which we wish you from all our hearts.

There are many changes here as well. As you will now we have settled in the Urals.

We are all alive and well: Mother, father, wife and children: Niusia, Idunk and Kolka. We live together and the time goes fast. My son is now seven and a half years old and goes to school. Idunia shall start school in the next year. My youngest Niusia, she is two years old, is still at home happily running around the rooms.

I am working from morning until night on the coal furnaces. The father works on the building of a large coal chemical plant.

Grandmother Ida and the wife are occupied on home duties.

In the evenings we are listening to the radio and find out all the news and what is happening in the Soviet Union.

The winter is almost here. It is cold and sometimes the frost reaches -40c. Our locality is full of forests and mountains. In the forests there all kinds of creatures and animals – also some bears. In my free time which does not occur often – I take a rifle and go hunting.

You are inviting us for a visit, but it is so far and it is impossible to arrange for such a trip, one has to obtain a permit to leave.

Write often please, let’s keep contact which we lost such a long time ago.

We are sending greetings from all our family, to all our relatives so far away. We are wishing you a long and happy life and you Aunty to marry the sons and wait for grandchildren.

I am kissing you many times from my heart, your nephew Sasha.

Address:       Russia

Ural

St, Gubakha

Coal Plant

Master of the Coal Furnaces

Alexandr Alexendrovich Bolotov

PS Mother is going to write herself as soon as she can. We are going to get our photo made for you soon.

I chwiorydd a fyddai wedi mwynhau safon bywyd cymharol lewyrchus yn Hughesovka, bu bywyd yn amlwg yn anodd iawn yn ystod y ddegawd ers iddynt adael. Mae’n hawdd dod i’r casgliad mai’r rheiny a adawodd am Brydain fu’r rhai ffodus. I raddau, mae’n debyg fod hynny yn wir. Serch hynny, dychwelodd gŵr Mary, Percy, o fod yng ngwasanaethau gyda Byddin Prydain yn Rwsia â’i iechyd yn wael ac er ei fod yn ŵr sgilgar cafodd drafferth dod o hyd i waith. Roedd chwe mab gan Mary a Percy ond mae’n amlwg bo’r ddau wedi dymuno cael merch. Fel y dyfalodd Edith, mae’n debyg y trawyd y ddau yn galed gan farwolaeth eu merch, Joyce, o fewn tair wythnos iddi gael ei geni ym 1925. Daeth trasiedi arall i ran y teulu’r flwyddyn ganlynol pan fu farw Percy yn 48 oed, a hynny ddiwrnod wedi iddynt golli eu mab 9 oed Joey, a laddwyd mewn damwain modur. Fel rhiant sengl yn gofalu am ei theulu ym Manceinion, mae’n rhaid bod bywyd wedi bod yn galed i Mary Blackburn. Mae hefyd yn anodd dychmygu sut lwyddodd ei chwaer Edith i ymdopi yn Rwsia yn ystod y Rhyfel Cartref. Mae’n rhaid bod colli mab yn y rhyfel a symud i Gubakha wedi bod yn brofiadau trawmatig. Roedd Edith yn ddiolchgar bod gwaith gan ei gŵr a’i mab o leiaf a bod y teulu yn dal ynghyd. Peth bach efallai ond, gobeithio i Edith a Mary gael cysur o’r ffaith iddynt unwaith eto allu cysylltu wedi toriad o 13 o flynyddoedd a’u bod yn gallu rhannu newyddion am y teulu a, diau, atgofion hefyd am eu dyddiau yn Hughesovka.

Mae’r deunydd a ddefnyddiwyd yn yr hanes hwn wedi ei dynnu o lythyrau sy’n cael eu cadw yn Archif Ymchwil Hughesovka yn Archifau Morgannwg.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Advertisements

Hughesovka: Menter Gymreig yn Ymerodraeth Rwsia

Aeth John Hughes, peiriannydd o Ferthyr Tudful i Ymerodraeth Rwsia yn ystod y 1870au. Ar wastatiroedd eang a moel y steppes yn ne’r Wcráin sefydlodd waith haearn a’i ddatblygu’n safle diwydiannol anferth. O gwmpas y gweithfeydd tyfodd tref o’r enw Hughesovka.

rsz_dx627-1

HRA/DX627/1: John Hughes, sefydlydd Hughesovka

Ganwyd John Hughes ym Merthyr Tudful tua 1815. Roedd yn fab i beiriannydd yng Ngwaith Haearn Cyfarthfa a dechreuodd ar ei yrfa yng Nghyfarthfa cyn symud i weithfeydd Glyn Ebwy ac yna i Weithfeydd Peirianyddol Brynbuga yng Nghasnewydd.  Erbyn canol y 1860au, roedd John Hughes yn aelod o Fwrdd Cwmni Peirianyddol ac Adeiladwyr Llongau Millwall yn Llundain, ac yn beiriannydd byd enwog.

Daeth Hughes i sylw Llywodraeth Ymerodraeth Rwsia a oedd yn awyddus i ddatblygu ei diwydiannau peirianyddol trwm a’i rheilffyrdd. Ym 1868, derbyniodd gonsesiwn gan y llywodraeth a phrynodd dir a hawliau mwynol yn y Donbass (de Rwsia bryd hynny, bellach yr Wcráin).  I ariannu ei brosiect, ym 1869 sefydlodd Hughes y New Russia Company Cyf., gyda chyfalaf o £300,000. Ym 1870 teithiodd i’r Wcráin i sefydlu’r gweithfeydd ar y gwastatir eang.

Roedd John Hughes wedi priodi Elizabeth Lewis o Gasnewydd ym 1844, a chawsant 8 o blant.  Roedd pedwar o’r meibion – John James, Arthur David, Ivor Edward ac Albert Llewellyn – ynghlwm wrth redeg y gwaith. Pan fu farw John Hughes yn St. Petersburg ym 1889, rhannodd y meibion y cyfrifoldeb o redeg y busnes

rsz_dxgc239-3edit

HRA/DXGC239/3: John Hughes a’i deulu a ffrindiau o Rwsia

Sefydlodd John Hughes ei weithfeydd ar wastatiroedd moel ac eang yn ne’r Wcráin, oedd bryd hynny’n rhan o Ymerodraeth Rwsia. Roedd yr ardal yn gyfoethog o ran glo a dyddodion mwyn haearn, ond yn lle ynysig heb ddim datblygiadau diwydiannol. Roedd yn rhaid i Hughes ddechrau o’r dechrau ym 1870, ond erbyn dechrau 1872 roedd y ffwrnais chwyth gyntaf wrthi’n cynhyrchu haearn ac erbyn mis Medi 1873 roedd cledrau haearn yn cael eu cynhyrchu yno.  Codwyd mwy o ffwrneisi chwyth wrth i’r gweithfeydd ddatblygu ac adeiladwyd ffwrneisi tân agored yn yr 1880au i gynhyrchu dur. Erbyn diwedd y 1890au, dyma oedd gweithfeydd mwyaf Ymerodraeth Rwsia, gydag 8,000 o weithwyr yn cael eu cyflogi ym 1896 a 12,000 ym 1904.

rsz_dx878-1

HRA/DX878/1: Gweithfeydd y New Russia Company, ffwrneisi chwyth a gweithwyr, wedi 1892

Sefydlodd Hughes y gweithfeydd fel safle diwydiannol hunangynhaliol. Roedd y deunyddiau crai ar gyfer cynhyrchu haearn a dur yn dod o lofeydd, gweithfeydd mwyn haearn a chwareli calchfaen y cwmni; sefydlwyd gweithfeydd brics i gyflenwi deunyddiau adeiladu; siopau atgyweirio a labordai cemegol i wasanaethu’r fenter.  Ym 1919, meddiannwyd y gweithfeydd gan y wladwriaeth. Parhaodd i weithio a’r ardal yn parhau fel ganolfan ddiwydiannol fawr.

Pan oedd Hughes yn sefydlu’r gwaith haearn, roedd angen gweithwyr medrus arno a chyflogodd lawer ohonynt o Gymru. Dim ond am rai blynyddoedd yr arhosodd rhai, ond ymgartrefodd eraill yn Hughesovka gan ddod â’u gwragedd a’u teuluoedd gyda nhw. Wrth i’r blynyddoedd fynd heibio ac er bod y cwmni’n hyfforddi gweithlu o Rwsia, parhaodd hefyd i gyflogi gweithwyr medrus o’r Deyrnas Unedig. Sefydlwyd cymuned alltud lewyrchus gydag ysgol i blant o Brydain, eglwys Anglicanaidd a chlwb Saesneg.

HRA-DX628-10-4-1

HRA/DX628/10/4/1: Athrawon a ddisgyblion yr ysgol Saesneg, 1911. Mae Leeza Wiskin, bu’n dysgu Saesneg yn yr ysgol, yn sefyll yn y cefn ar y chwith.

Tyfodd tref Hughesovka o gwmpas y gweithfeydd, gyda’r Cwmni’n darparu tai i gartrefu’r Prydeinwyr a rhai o’r gweithwyr lleol. Roedd y gweithwyr Prydeinig yn byw mewn sector ar wahân, a rhai mewn tai mawr. Erbyn degawd cyntaf yr ugeinfed ganrif, roedd poblogaeth Hughesovka tua 50,000, a’r mwyafrif ohonyn nhw’n gweithio neu’n ddibynnol ar y gweithfeydd.

DX587-21-David-Waters-and-f

HRA/DX587/21: David Waters, yn wreiddiol o Abertawe, a’u blant a ganwyd oll yn Hughesovka, tua 1900

Arhosodd rhai teuluoedd yn Hughesovka am sawl cenhedlaeth, a’u plant yn priodi ac yn magu eu teuluoedd eu hunain yn y gymuned glos yno. Roedd bywyd yn galed ar adegau, y gaeafau’n oer iawn a’r hafau’n llethol a phroblemau iechyd fel colera a theiffws, ond yn gyffredinol roedd gan y teuluoedd Prydeinig safonau byw da. Ym 1896, roedd 22 o deuluoedd o Gymru yn byw yn Hughesovka.

DX694-12-1

HRA/DX694/12/1: Llun priodas Elizabeth Mary James a Charles Henry Perry, yn Odessa, 1894. Ganwyd y briodferch yn Hughesovka i rieni o Gymru, a death y briodfab i Rwsia fel plentyn gyda’i deulu. Ganwyd 10 o blant i Elizabeth a Charles, pob un wedi eu eni yn yr Wcrain.

Yna, ym 1917 daeth y chwyldro i Rwsia. Gadawodd y rhan fwyaf o’r teuluoedd Prydeinig Hughesovka a dychwelyd adref .Meddiannwyd y gweithfeydd gan y wladwriaeth ac ailenwyd Hughesovka yn Stalino, ac wedyn Donetsk.

Mae Archifau Morgannwg wedi casglu nifer o gofnodion sy’n ymwneud â Hughesovka yn Archif Ymchwil Hughesovka (AYH). Mae AYH yn gasgliad o ddeunydd a gasglwyd o nifer o ffynonellau sydd i gyd yn perthyn i un thema. Mae’n cynnwys papurau a ffotograffau a gyflwynwyd gan ddisgynyddion teuluoedd o Hughesovka, copïau o ddeunydd a dderbyniwyd gan yr Archifau, a deunydd sy’n ymwneud â gweithgareddau’r Archifau sy’n gysylltiedig â Hughesovka. Mae’r casgliad yn dangos llwyddiannau un o’r ymfudwyr o Gymru hynod fedrus a fu wrthi’n sefydlu a datblygu diwydiannau ymhob cwr o’r byd. Mae’n gymharydd defnyddiol â mentrau tramor o Gymru eraill – y wladfa ym Mhatagonia er enghraifft – ac yn arwydd o gryfder mentergarwch diwydiannol o Gymru.

Prif gryfder y casgliad yw’r hyn a ddadlennir am aelodau’r gymuned alltud yn Hughesovka, ond mae hefyd yn cynnwys deunydd sy’n ymwneud â gyrfa John Hughes, y New Russia Company a’r gweithfeydd, yn ogystal â pheth gwybodaeth dechnegol. Mae’r deunydd ffotograffig yn gadarn tu hwnt, gyda llawer o ffotograffau o’r dre a’r gweithfeydd, ac o deuluoedd Prydeinig.

DX726-20-1

HRA/DX726/20/1: Llun o Percy a Gwladys Cartwright yn eu coets, 1913. Ysgrifennodd Gwladys ar y cefn, ‘André has not had the leather apron for himself yet, so does not look quite tidy. Our next conveyance will have to be a new sledge.’

Gallwch weld Tabl Cynnwys catalog Archif Ymchwil Hughesovka ar wefan Archifau Morgannwg. Sylwch mai dim ond y prif benawdau a welir yn y tabl. Mae’r catalog cyflawn ar gael i’w chwilio ar gatalog Archifau Morgannwg, Canfod.