Gwesty Avondale, Clarence Road a Clarence House, Hunter Street, Caerdydd

Wedi’i agor ym mis Gorffennaf 1894, roedd Gwesty Avondale yn fenter gan westywr ac arlwywr lleol, Richard Palethorpe Culley, a oedd eisoes yn rhedeg y bwyty yn adeilad yr Exchange gerllaw, yn ogystal â sawl busnes arall yng Nghaerdydd a thu hwnt.   Wedi’i ddylunio gan E W M Corbett, fe’i hadeiladwyd gan W Thomas & Co.  Cafodd y gwesty ei chaffael yn ddiweddarach gan Crosswell’s Brewery, a ddaeth yn y pen draw yn rhan o’r grŵp Whitbread.  Ar ôl iddo gael ei ddymchwel, mae’r safle nawr wedi’i feddiannu gan floc o fflatiau o’r enw Avondale Court.

D1093-1-2 p17

Mae Clarence House, wrth gyffordd Hunter Street a Harrowby Lane, yn dyddio’n ôl i 1896.  Ymddengys ei fod wedi cael ei ailadeiladu’n sylweddol ers y llun hwn o 1983.   Mae wedi colli’r pediment addurniadol sydd i’w weld yn amlwg yn llun Mary Traynor.   Yn fwy diweddar, mae’r enw Clarence House wedi’i fabwysiadu ar gyfer hen adeilad y Salvage Association yn Clarence Road.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Advertisements

Adeiladau Albert, Moria Terrace, Caerdydd

Codwyd Adeiladau Albert yng nghanol y 1870au gan John a Richard Cory, brodyr oedd yn berchen ar longau, ar dir oedd ar brydles gan ystâd Bute ar hyd ochr de-ddwyrain Moira Terrace.  Wedi’i gynllunio gan Frederick Cultan, roedd y bloc yn cynnwys rhes o siopau gyda llety byw ar lawr cyntaf pob un. Roedd yr ail lawr wedi’i rannu’n ‘anheddau model i grefftwyr’.  Roedd rhai o’r rhain yn wreiddiol yn cynnwys balconïau, yr oedd mynediad iddynt drwy’r drysau wedi’u bricio ynghau sydd i’w gweld ym mraslun Mary Traynor.

D1093-1-2 p5

Yn fuan ar ôl eu cwblhau, cafodd perchenogaeth swyddogol ar yr adeilad ei throsglwyddo i Cardiff Land and House Investment Corporation Limited – roedd y brodyr Cory yn brif randdeiliaid arno.  Ac ym 1877, ychwanegwyd llawr to gwydr arall ar draws hyd cyfan y bloc i’w ddefnyddio fel llawr rhôl-sglefrio.

Yn ei blynyddoedd cynnar, roedd hi’n ymddangos bod y fenter gyfan wedi ei chael hi’n anodd yn fasnachol.  Erbyn 1879, rhoddwyd gorau i’r llawr rhôl-sglefrio a gosodwyd y llawr top i gwmni golchi dillad â stêm.  Ac ym mis Ebrill 1880, gadawodd y rhan fwyaf o’r meddianwyr, y siopau yn ogystal â’r anheddau, eu tenantiaeth. Yna penderfynodd y cwmni osod y tai mewn setiau o ystafelloedd, gyda thri thenant i bob tŷ.  Erbyn 1883, cofnododd y cyfarwyddwyr y dylai’r rhan fwyaf o’r tai a’r siopau gael eu gosod i ‘denant o ddosbarth uwch’.  Symudodd y cwmni golchi dillad â stêm allan o’r adeilad, ac ym 1885, cafodd y llawr top ei rannu’n dair uned, a chafodd to llechen newydd ei osod, gyda’r nod o’i osod fel warysau.

Mae’n debyg bod y trefniadau mewnol wedi cael eu haddasu ymhellach dros y ddau ddegawd nesaf, ac erbyn 1904, roedd y rhan fwyaf o’r bloc wedi cael ei addasu’n fflatiau.  Serch hynny, mae’n amlwg yn ôl cyfeiriaduron modern bod sawl uned wedi cael eu meddiannu fel cartrefi neu hostelau oedd yn cael eu cynnal gan sefydliadau elusennol, gan gynnwys Byddin yr Iachawdwriaeth a Dr Barnardo, wrth i fusnesau barhau i weithredu mewn llawer o’r siopau hefyd.  Yn fwy diweddar, roedd un o’r tai hyn yn gartref i Lion Labortatories Ltd ac mae plac glas yn coffáu ei ddatblygiad o’r anadliedydd electronig yma ym 1974.

Ym 1980, gwerthodd Cardiff Land and House Investment Corporation yr adeilad i Gymdeithas Dai Adamsdown, a addasodd a moderneiddiodd y fflatiau gan dynnu’r llawr top a rhoi to newydd ar y bloc cyfan.  Mae braslun Mary Traynor o 1982 yn dangos pen gogledd-ddwyreiniol y bloc, fel yr oedd yn edrych cyn yr addasiadau.  Yn fwy diweddar, mae siopau’r llawr gwaelod wedi bod yn swyddfeydd i gyfreithwyr neu sefydliadau trydydd sector yn bennaf.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor Collection (cyf.: D1093/1/2)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ni chymeradwywyd ar gyfer 11 tŷ, Moira Terrace, 1875 (cyf.: BC/S/1/91154)
  • Casgliad Teulu Kernick, Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd, prydles adeilad ar Moira Terrace (cyf.: DX69/4)
  • Cofnodion Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd, ‘A History of Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd’ (cyf.: DX486/8)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Western Mail, 7 Mawrth 1877
  • Cardiff Times and South Wales Weekly News, 24 Mawrth 1877
  • South Wales Daily News, 1 Medi 1879

62 Heol Charles, Caerdydd

Gan fod eiddo Heol Charles wedi’i ail-rifo o leiaf ddwywaith, dyw hi ddim yn hawdd olrhain hanes rhif 62. Fodd bynnag, mae’r adeilad siŵr o fod yn dyddio o ganol y 19eg ganrif.  Drwy gymharu manylion cyfrifiadau a chyfeirlyfrau, gwelwn mai rhif 52 ydoedd tua 1880 ac ar ddechrau’r 1900au, ac mae’n bosibl taw ei enw oedd Llancarvan House.

D1093-1-3 p5

Mae’n debyg bod y tŷ gwreiddiol yn fwy plaen na’r un presennol, oherwydd dim ond ym 1884 y ceisiwyd caniatâd cynllunio i ychwanegu ffenestri bae a phorth.  Cyflwynwyd y cais hwnnw gan Thomas Windsor Jacobs, Henadur Caerdydd, a wasanaethodd fel Maer ym 1887-88. Mae cofnodion yn dangos iddo fyw yn 52 Heol Charles ymhell i mewn i’r 1890au.

Yn dilyn ymadawiad yr Henadur Jacobs, prynwyd yr eiddo gan Fwrdd Gwarcheidwaid Caerdydd a gartrefodd y Poor Law Union Dispensary yno tan iddynt ddirwyn i ben ym 1930, a hefyd swyddfa’r Cofrestrydd Arolygol.  Mae’r meddianwyr dilynol wedi cynnwys gwerthwyr cynhyrchion amrywiol, cyfreithwyr ac elusen.  Heddiw mae’r adeilad yn wag ac wedi’i esgeuluso.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/3)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ychwanegiad i dŷ, 52 Heol Charles Street, 1884 (cyf.: BC/S/1/4454.1)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer Swyddfa Cofrestrydd newydd, Tŷ Llancarfan, Heol Charles, 1897 (cyf.: BC/S/1/12408)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cyfrifiad 1851 – 1911

 

Adeiladu Stadiwm y Mileniwm

D1093_2_53 compressed

Ym 1878, rhoddwyd caniatâd i Glwb Pêl-droed Caerdydd (Clwb Rygbi Caerdydd yn ddiweddarach) a Chlwb Criced Caerdydd i ddefnyddio Parc yr Arfau yng Nghaerdydd ar rhent rhad, gan drydydd Ardalydd Bute. Ym 1922, cyfunodd y ddau glwb i ffurfio Clwb Athletau Caerdydd, a aeth yn ei flaen wedyn i brynu’r tir oddi wrth deulu’r Bute ar y ddealltwriaeth ei fod i’w gadw at ddibenion hamdden. Hyd at ddiwedd y 1960au, defnyddiwyd rhan ogleddol y safle i chwarae criced a’r rhan ddeheuol i chwarae rygbi, gyda Chymru yn chwarae gemau rhyngwladol cartref ar yr un cae â Chlwb Rygbi Caerdydd – er, cyn 1953, chwaraewyd rhai gemau yn Abertawe.

Ym 1968, daeth rhydd-ddaliad y tir deheuol i ddwylo Undeb Rygbi Cymru (URC). Symudodd y criced i Erddi Sophia a thrawsnewidiwyd eu hen gae yn gae newydd ar gyfer Clwb Rygbi Caerdydd. Dechreuodd gwaith wedyn ar ailddatblygu safle’r de i greu Stadiwm Cenedlaethol i’w ddefnyddio’n unswydd ar gyfer gemau rygbi rhyngwladol. Ar ôl ei adeiladu mewn sawl cam, fe’i cwblhawyd ym 1984 gyda lle i 65,000, ond a gwtogwyd yn ddiweddarach i 53,000 am resymau diogelwch.

O fewn deng mlynedd, roedd URC yn archwilio posibiliadau ar gyfer ailddatblygu pellach ar y stadiwm, ond gyda nifer y seddi bellach yn sylweddol is na stadia cenedlaethol Lloegr a’r Alban. Cynyddodd y pwysau pan ddewiswyd Cymru i roi cartref i Gwpan Rygbi’r Byd ym 1999. Y datrysiad oedd stadiwm newydd ar yr un safle yn fras. Fodd bynnag, roedd prynu tir gerllaw yn golygu alinio’r cae o’r gorllewin-dwyrain i’r gogledd-de, a chynyddu nifer y seddi i 72,500. Byddai to symudol gan y stadiwm newydd, fyddai’n ei alluogi i fod yn lleoliad aml-ddefnydd.

Dyluniwyd y stadiwm gan Lobb Sport Architecture. Y prif gontractwr oedd John Laing Construction a’r peirianwyr strwythurol – a ddyluniodd y to symudol – oedd WS Atkins. Aeth 56,000 tunnell o goncrid  a dur i mewn i’r project rhwng 1997 a 1999. Er mwyn darparu’r nifer angenrheidiol o seddau a chydymffurfio â chyfyngiadau o amgylch y safle, mae’r eisteddleoedd yn gwyro am allan wrth godi o’r ddaear gan greu ffurf bensaernïol ddramatig.

Cyfanswm y cost adeiladu oedd £121 miliwn, gyda £46 miliwn o hwnnw yn arian loteri a roddwyd gan Gomisiwn y Mileniwm. Cafodd hyn ei gydnabod yn enw’r stadiwm tan 2015. Fodd bynnag, ym mis Medi’r flwyddyn honno, cyhoeddodd URC fargen nawdd dros 10 mlynedd gyda Chymdeithas Adeiladu’r Principality, ac yn sgil hynny, newidiodd yr enw i ‘Stadiwm y Principality’ yn 2016.

Yn ogystal â rygbi’r undeb, mae Stadiwm y Mileniwm wedi croesawu amrywiaeth o chwaraeon, gan gynnwys rygbi’r gynghrair, rasio beiciau modur, bocsio, cymal o Bencampwriaeth Ralïo’r Byd, criced dan do, digwyddiadau marchogaeth, a gemau pêl-droed rhyngwladol. Chwaraewyd chwech rownd derfynol Cwpan yr FA a sawl gêm bêl-droed bwysig arall yno tra oedd Stadiwm Wembley yn cael ei ail-ddatblygu rhwng 2002 a 2007.  Chwaraewyd Rownd Derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yn y Stadiwm yn 2017.

Bob blwyddyn, cynhelir sawl digwyddiad cerddorol byw ynghyd â nifer o artistiaid rhyngwladol blaenllaw yn perfformio. Yn hynod nodedig fe fu cyngerdd elusennol a gafodd ei gynnal ar 22 Ionawr 2005. Fe’i trefnwyd mewn cwta tair wythnos, denodd lu o sêr a chododd £1.25 miliwn i gynorthwyo’r ymdrechion cymorth yn dilyn tswnami ddiwrnod gŵyl San Steffan yn Ne Asia.

Ar lefel mwy sylfaenol o ddydd i ddydd, mae’r stadiwm hefyd yn cynnig ystod o gyfleusterau ar gyfer cynadleddau, ciniawau, gwleddoedd, dawnsfeydd, partïon a gwleddoedd priodas.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Clwb Hwylio Caerdydd a Gât y Doc

Sefydlwyd Clwb Hwylio Caerdydd yn 1900, gan gyfarfod yn yr Avondale Hotel yn  Clarence Road yn wreiddiol, sef safle Avondale Court heddiw.  Cyflwynodd yr Ardalydd Bute gwpanau arian i enillwyr y rasys a gynhaliwyd mewn regatas blynyddol.

rsz_1d1093-2-052

Saif y clwb a ddarlunnir gan Mary Traynor i’r de o’r loc i Fasn y Rhath sydd bellach wedi cau.  Cafodd ei adeiladu gan aelodau fel adeilad parod yn 1958 a’i ehangu yn 1981.

Yn sgil y gwaith o ailddatblygu Bae Caerdydd, symudodd y Clwb Hwylio yn 2001 i safle newydd ym mhen gorllewinol Rhodfa Windsor.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Preswylfa, Clive Road, Caerdydd

Roedd Preswylfa ar Clive Road, Treganna, ar yr ochr ogleddol i’r gyffordd gyda Romilly Road.  Nid oes sicrwydd pryd y cafodd ei adeiladu, ond y tebyg yw ei fod yn eithaf newydd ym 1861 pan gofnodwyd yn y cyfrifiad mai Robert Rees a’r deulu oedd yn byw yno.  Roedd Rees yn pedwar deg pedwar oed ar y pryd, yn Weinidog gyda’r Methodistiaid Wesleaidd, ac yn Oruchwyliwr ar un deg pedwar o gapeli yng Nghaerdydd.  Ar y pryd, caeau a chefn gwlad fyddai wedi amgylchynu’r tŷ.  Mae rhai wedi awgrymu mai Lewis Davis, perchennog glo yn y Rhondda, adeiladodd Preswylfa. Mae’n debyg ei fod wedi byw yno yn hwyr yn y 1860au; nid yw hyn yn anghyson gyda chofnod 1861, oherwydd gwyddys fod Davis wedi cyfrannu’n hael at gronfeydd y Wesleaid.

Erbyn 1871, roedd yr eiddo ym mherchnogaeth Charles Thompson, partner pwysig ym musnes melina Spillers yn y dociau.  Er i Preswylfa symud o deulu Thompson ar ôl marwolaeth Charles ar 1 Mehefin 1889, mae’n werth nodi bod o leiaf dri o’i feibion wedi cyfrannu’n sylweddol at asedau diwylliannol a hamdden Caerdydd a’r cyffiniau.  Adeiladodd James Pyke Thompson (1846-1897) oriel Tŷ Turner ym Mhenarth, ddaeth yn ddiweddarach yn rhan o Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yr oedd yn gymwynaswr iddi hefyd.  Cyflwynodd Charles Thompson (1852-1938) y gerddi a adwaenir heddiw fel Parc Thompson, a bu Herbert Metford Thompson (1856-1939) yn gynghorydd dinas ac yn henadur. Gyda’i frawd, Charles, chwaraeodd rôl bwysig yn ymdrech lwyddiannus y ddinas i brynu Caeau Llandaf fel gofod cyhoeddus.  Ysgrifennodd Herbert lyfrau ar nifer o bynciau, cyhoeddwyd ‘An Amateur’s Study of Llandaff Cathedral’, i’w ddosbarthu’n breifat yn 1924. Cyhoeddwyd hanes Caerdydd ganddo ym 1930. Gwnaed Charles (yr Ieuengaf) a Herbert, ill dau, yn Rhyddfreiniwr Anrhydeddus, a chofir enw James Pyke Thompson yn enw’r oriel yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn Cathays.

Mae cyfeirlyfrau’r 1890au yn rhestru’r brodyr Albanaidd, perchnogion cychod, ym Mhreswylfa. Eu henwau oedd John (Syr John, maes o law) a Marcus Gunn.  Erbyn 1901, fodd bynnag, John Mullins oedd yn byw yno. Yn fasnachwr corn, mae’n debyg ei fod yn dal yno ym 1908. Dengys cyfrifiad 1911 mai’r cyfreithiwr Henry Thomas Box, ei wraig, eu dau fab, a phedwar o weision oedd yn byw yno.  Enw Box sydd yng nghyfeirlyfrau Caerdydd tan 1915. Mae Preswylfa yn diflannu, wedyn, o’r cyfeirlyfrau sydd ar gael, tan 1924. Erbyn hynny, Henry Woodley, sylfaenydd y busnes cigyddiaeth oedd yn dwyn ei enw, oedd y preswylydd.  Bu yno tan iddo farw ar 17 Mawrth 1950.

rsz_2d1093-2-051_preswylfa

Erbyn 1953, roedd Preswylfa wedi troi’n glinig iechyd y cyhoedd a bu’n gartref i lawer o wasanaethau Iechyd tan y 1970 o leiaf.  Tynnodd Mary Traynor ddarlun o Preswylfa ym mis Hydrefn 1996. Wedi hynny, cafodd ei ddymchwel.  Maes yr Annedd sydd ar y safle erbyn hyn, datblygiad o ryw dri deg o dai modern.  Gan mai ‘dwelling’ neu ‘abode’ yw ystyr y gair ‘preswylfa’, Mae ‘na gysylltiad, er ei fod yn un gwantan, gyda’r hen dŷ.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Symud Waterguard / Y Tollty, Bae Caerdydd

Wedi’i sefydlu ym 1809, y Waterguard oedd cangen forol gorfodi refeniw’r DU.  Daethai dan reolaeth y Morlys tan 1822, pan y’i symudwyd dan adain y Bwrdd Tollau, gan ddod yn adran o Dollau Tramor a Chartref ym 1909. Gydag ad-drenu Tollau Tramor a Chartref EM ym 1972, daethai’r enw Waterguard i ben yn swyddogol.

rsz_d1093-2-050

Credir i’r adeilad crenellog a ddangosir yma gael ei godi yn Nociau’r Rhath yn y 1850au, i fod yn swyddfa Dollau leol.  Fe’i cadwyd pan adnewyddwyd yr ardal ar ddiwedd yr 20fed ganrif.  Ym 1993, cafodd yr adeilad cyfan ei symud ar drelar tua 100 metr i ffwrdd; a daeth yn flaen i dafarn newydd, a godwyd yn 2001 ac a enwyd The Waterguard.  Dengys llun Mary Traynor y gwaith symud yn mynd rhagddo.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Sources consulted: