Bae Caerdydd cyn y Morglawdd

rsz_d1093-2-047

D1093/2/47

Tan ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, morfeydd a gwastadeddau llaid oedd holl flaendraeth Caerdydd, a hwn a gysylltai Afonydd Taf ac Elái â Môr Hafren.  Roedd cei’r dref yn sefyll lle mae Heol y porth erbyn hyn, ond dim ond ar lanw uchel y gallai’r llongau gyrraedd yno o’r môr.  Doedd Bae Caerdydd fel y mae heddiw ddim yn bodoli hyd nes y datblygwyd y dociau yng Nghaerdydd a Phenarth.

Hyd yn oed bryd hynny, am ganrif a hanner, roedd y Bae yn fae llanw a thrai, gyda sianeli’r afonydd yn pasio drwy ardaloedd eang o wastadeddau llaid pan oedd y llanw ar drai.  Dim ond ym 1999, yn dilyn cwblhau’r Morglawdd, y cronnwyd dyfroedd y Taf a’r Elái, gan greu llyn dŵr croyw ym Mae Caerdydd.

rsz_d1093-2-044

D1093/2/44

rsz_d1093-2-045

D1093/2/45

Mae’r gyfres o luniau gan Mary Traynor yn dyddio nôl cyn y Morglawdd.  Mae D1093/2/45 a D1093/2/44 yn portreadu golygfeydd rhannau isaf Afon Elái, gydag Eglwys Awstin Sant, ar Drwyn Penarth, yn amlwg yn y cefndir.

rsz_d1093-2-049_cardiff_docks

D1093/2/49

Mae D1093/2/49 ar ochr ddwyreiniol y Bae, yn agos i hen loc Basn y Rhath.

rsz_d1093-2-046

D1093/2/46

Mae D1093/2/47 a D1093/2/49 yn olygfeydd mwy cyffredinol, ill dwy yn darlunio’r gwastadeddau llaid yn fyw iawn.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Advertisements

Dymchwel Merton House, Caerdydd

Am dros ddau ddegawd, atebwyd anghenion ysbrydol morwyr yn ymweld â Chaerdydd gan hen long ryfel, Thisbe, a angorwyd yn Noc Bute y Dwyrain yn ystod y 1860au, a’i drawsnewid gan y Bristol Channel Mission.  Wrth i’r porthladd dyfu yn ei bwysigrwydd, cydnabuwyd yr angen am safle mwy a mwy parhaol ac fe gynigiodd Ardalydd Bute safle ar Gilgant Bute, gerllaw Basin Doc y Gorllewin (Roald Dahl Plass erbyn hyn) er mwyn codi eglwys a sefydliad i’r morwyr.

rsz_d1093-2-042

Wedi ei ariannu gan danysgrifiadau gan fusnesau a oedd yn gysylltiedig â’r Dociau (ac yn fwyaf nodedig, gan yr Ardalydd ei hun), a’i ddylunio gan E.W.M Corbett, cymeradwywyd cynlluniau’r eglwys a’r sefydliad ar 28 Awst 1890. Wrth edrych arno o’r tu allan, edrychai’r adeilad fel unrhyw eglwys Fictoraidd arall.  Y tu mewn fodd bynnag, swyddogaeth seciwlar oedd i’r llawr gwaelod, fel y sefydliad a’r ystafell ddarllen tra mai i fyny’r grisiau yr oedd yr eglwys gyda seddau i 454 o bobl.

Agorwyd sefydliad y morwyr yn swyddogol ar Ddydd Iau 19 Tachwedd 1891 gan Yr Arglwyddes Lewis, gwraig Syr William Thomas Lewis (Arglwydd Merthyr yn ddiweddarach).  Ar y dydd Mercher canlynol, cysegrwyd yr eglwys i’r Holl Saint gan Esgob Llandaf.

Parhaodd y sefydliad a’r eglwys i wasanaethu cymuned forwrol Caerdydd am ymhell dros hanner canrif.  Yn y 1950au, fodd bynnag, cafodd yr adeilad ei ailfedyddio’n Merton House, a daeth yn gartref i Treharne & Davies Ltd (Minton, Treharne & Davies Ltd erbyn hyn), cemegwyr dadansoddol a weithiai yn agos bryd hynny â’r diwydiannau glo a llongau yn Nociau Caerdydd.  Bellach yn gweithredu’n rhyngwladol, mae Minton wedi cadw cysylltiad â hen sefydliad y morwyr drwy drosglwyddo’r enw Merton House i’w pencadlys newydd ym Mhontprennau.

Mae darlun Mary Traynor yn darlunio dymchweliad yr adeilad ym 1990.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/42]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer eglwys a sefydliad i’r morwyr, Cilgant Bute, 1890 [BC/S/1/7802]
  • Carradice, Phil, Thisbe – the Welsh Gospel Ship (arlein ar http://www.bbc.co.uk/blogs/wales/entries/7338f21d-b47e-3197-9b1c-89ea87a4e4b8)
  • Western Mail, 20 Awst 1890; 26 Tach 1891
  • Evening Express, 25 Ion
  • Cardiff Times, 21 Tach 1891
  • South Wales Daily News, 14 Medi 1893
  • minton.co.uk
  • companycheck.co.uk
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd, 1893-1967

Gorsaf Bwmpio ar safle Melin Trelái

Credir y bu melin flawd yn Nhrelái ers y 12fed ganrif o leiaf.  Ar lannau Afon Elái wrth ochr y llwybr cerdded, Birdies Lane, roedd cored yn ei gwasanaethu ychydig ffordd i fyny’r afon.  Mae cyfrifiad 1851 a chyfrifiad 1861 ill dau yn nodi mai Griffith David oedd y melinydd; erbyn 1871, ei fab, John David, oedd yn gwneud y gwaith.  Ym mis Mawrth 1875, fodd bynnag, gwnaeth y teulu David gais am iawndal ym Mrawdlys Morgannwg am niwed a wnaed gan waith cloddio gan Cwmni Gwaith Dŵr Caerdydd.  Pan wnaeth David Jones o Wallington fraslun o’r adeilad ym 1888, nododd fod yr adeilad ‘yn wag ac yn mynd â’i ben iddo’.

rsz_d1093-2-21_to_44_040__ely_mill

Roedd y Cwmni Gwaith Dŵr wedi datblygu gorsaf bwmpio ger y felin tua’r flwyddyn 1850.  Roedd yn tynnu dŵr o’r afon i gyflenwi tref Caerdydd, oedd yn prysur dyfu, drwy gronfa yn Penhill.  Mae darlun Mary Traynor yn dangos un o’r adeiladau oedd ynghlwm wrth y gwaith hwn – mae un ffynhonnell yn ei ddisgrifio fel storfa lo gyda llety uwchben ar gyfer y goruchwyliwr a’r deulu.

Erbyn dechrau’r 20fed ganrif, roedd dŵr Caerdydd yn dod o gronfeydd mawr ym Mannau Brycheiniog, a ffynhonnell wrth gefn oedd Elái.  Ymddengys bod yr orsaf bwmpio wedi peidio ag ategu cyflenwad dŵr Caerdydd yn ystod y 1920au.  Mae cyfleuster preifat yn yr un safle bellach yn cyflenwi dŵr i Orsaf Bŵer Aberddawan.

David Webb, Glamorgan Archives Volunteer

Ffynhonellau a ddefnyddiwyd:

Canolfan Islamaidd, Maria Street, Caerdydd

Mae gan Butetown un o gymunedau Mwslimaidd mwyaf hirsefydlog y DU yn Butetown, a sefydlwyd yn bennaf gan forwyr Somali a Yemenïaidd a gyrhaeddodd yn Nociau Caerdydd yng nghanol y 1800au.

Ar ddiwedd y 1930au, cafodd rhifau 17, 18 a 19 Peel Street eu haddasu i’w defnyddio fel canolfan ddiwylliannol ac addoli Islamaidd ac, ar 11 Tachwedd 1938, rhoddwyd caniatâd adeiladu i godi’r mosg pwrpasol cyntaf yng Nghymru – a ddyluniwyd gan y pensaer o Gaerdydd, Osborne V. Webb – y tu ôl i’r tri thŷ.  Mae rhai ffynonellau’n awgrymu na chafodd mosg Webb ei adeiladu mewn gwirionedd.  Efallai bod hynny’n wir, ond mae adroddiad papur newydd o gyfnod Blitz Caerdydd yn cyfeirio’n glir at ‘y mosg y tu cefn i’r bencadlys Islamaidd’.

Ar noson yr 2il Ionawr 1941, dioddefodd Caerdydd ei hymosodiad awyr gwaethaf yn ystod yr Ail Ryfel Byd; cafodd 165 o bobl eu lladd a 427 eu hanafu, a chafodd mwy na 300 o dai eu dinistrio.  Roedd hwn yn gyrch a ddifrododd Eglwys Gadeiriol Llandaf a Mosg Peel Street.  Adroddodd y South Wales Echo fod tua 30 o bobl yn gweddïo yn y mosg pan gafodd ei daro.  Yn ffodus, mae’n debyg eu bod wedi dianc heb anaf difrifol.

Ar 18 Mawrth 1943, rhoddwyd caniatâd adeiladu ar gyfer strwythur newydd dros dro ar yr un safle.  Roedd y mosg ei hun yn gwt Tarran pren, tra bod y ganolfan ddiwylliannol gyfagos wedi’i lleoli mewn cwt Maycrete parod.  Cafodd y gwaith adeiladu ei ariannu drwy roddion gan y gymuned Fwslimaidd ynghyd â chymorth gan y Swyddfa Drefedigaethol a’r Cyngor Prydeinig.  Agorwyd y ganolfan newydd, sy’n dwyn yr enw Mosg Noor Ul Islam erbyn hyn, ar 16 Gorffennaf 1943.

rsz_d1093-2-21_to_44_039__islamic_centre_maria_street

I ddechrau, dim ond am flwyddyn y rhoddwyd caniatâd adeiladu ar gyfer y strwythur dros dro, ond cafodd ei ymestyn maes o law.  Fodd bynnag, ar 20 Tachwedd 1946 cymeradwywyd cynlluniau am Fosg newydd parhaol – eto wedi’i ddylunio gan Osborne V. Webb.  Mae’r adeilad traddodiadol hwn, gyda chryndo a minaretau, yn ffurfio’r brif ran o ddarlun Mary Traynor. Cymerodd yr adeilad le’r cwt Tarran.  Mae’n debyg bod y cwt Maycrete wedi’i gadw, ac mae rhan fechan o’r to i’w gweld yn y llun.

Un o sylfaenwyr Mosg Noor Ul Islam oedd Sheikh Abdullah Ali al-Hakimi, arweinydd y cymunedau Yemenïaidd ym Mhrydain ar ddiwedd y 1930au a’r 1940au ac, yn ddiweddarach, unigolyn blaenllaw yn y Mudiad Yemen Rydd.

Cafodd Peel Street ei dymchwel yn y 1960au gydag ailddatblygiad Butetown.  Dim ond y Mosg a’r Ganolfan Islamaidd oedd ar ôl, gyda mynediad ar hyd llwybr byr oddi ar Maria Street.  Cawsant eu dymchwel ym 1997 a’u disodli gan adeilad brics deulawr, sy’n parhau i wasanaethu’r gymuned Fwslimaidd leol.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Pont Ffordd Clarence, Caerdydd

Pan oedd Caerdydd yn un o’r porthladdoedd prysuraf ym Mhrydain, creodd Pont Clarence gyswllt newydd rhwng Grangetown a’r Dociau.  Fe’i hagorwyd ar 17 Medi 1890 gan Ei Uchelder Brenhinol Dug Clarence ac Avondale.  Yn fab hynaf i’r Tywysog Edward (Brenin Edward VII yn hwyrach), yn y pen draw byddai’r Dug ei hun wedi dod yn Frenin.  Fodd bynnag, fuodd farw yn ystod pandemig y ffliw ym 1892 a chymerodd ei frawd iau ei le yn y llinell olyniaeth – a esgynnodd i’r orsedd fel y Brenin Siôr V.

rsz_d1093-2-21_to_44_038__clarence_road_bridge

Roedd gan y bont, a ddyluniwyd gan y Peiriannydd Bwrdeistref William Harpur, ddyluniad anarferol.    O ganlyniad i uchder Afon Taf (oedd yn llanwol ar yr adeg honno), nid oedd modd gosod trawstiau dan y dec felly cawsant eu gosod uwch ei ben, ond roeddent yn amgáu’r lôn gerbydau yn unig.  Rhedodd llwybrau i gerddwyr y tu allan i’r trawstiau ar y ddwy ochr.  Gyda hyd cyfan o 460 o droedfeddi, mae gan y bont dri lled; ac i alluogi traffig yr afon i basio, gellid troi’r lle canolog i 90 gradd.

Heb allu ymdopi gyda galwadau traffig modern, adnewyddwyd y bont yn y 1970au.  Er y dechreuodd traffig deithio ar hyd y bont newydd ym mis Tachwedd 1975, cafodd ei hagor yn ffurfiol ar 9 Ebrill 1976 gan AS De Caerdydd James Callaghan – dim ond pedwar diwrnod ar ôl iddo gael ei benodi yn Brif Weinidog.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Warws, Doc Dwyreiniol Bute (Dinistriwyd gan Dân)

Wedi ei adeiladau, o bosibl, yn rhan o’r hen Cardiff and Channel Mills, ac wedi ei ymestyn i fyny yn ddiweddarach, safai’r warws yn y ffotograff gan Mary Traynor ar lan ddwyreiniol Doc Dwyreiniol Bute.

rsz_d1093-2-21_to_44_037__warehouse_bute_east_dock_destroyed_by_fire

Fe’i dinistriwyd gan dân, damweiniol mae’n debyg, ar 12 Ionawr 1986.  Roedd adroddiad yn y South Wales Echo drannoeth yn sôn am y ffordd y llesteiriwyd gwaith yr ymladdwyr tân oherwydd bod llawer o ddrysau a ffenestri’r adeilad segur wedi eu cau gan frics.  Er bod y diwedd wedi dod yn gynt oherwydd y tân, mae’n debygol y byddai’r warws wedi cael ei ddymchwel cyn hir beth bynnag, er mwyn creu lle ar gyfer y Ffordd Gyswllt Ganolog a agorodd ym 1989.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Warws, Collingdon Road / Rhodfa Lloyd George, Caerdydd

Mae’r darlun yn dangos storfa rawn a safai ar ochr orllewinol Doc Bute y Gorllewin.  Yn ystod y 1980au a 90au, cafodd y rhan fwyaf o’r adeiladau o’i amgylch eu dymchwel i greu lle ar gyfer ailddatblygu Bae Caerdydd.  Er nad oedd wedi ei restru yn statudol, arbedwyd y storfa rawn oherwydd y tybiwyd bod iddo rai rhinweddau pensaernïol.  Y bwriad oedd iddo gael ei ailwampio a’i droi yn fflatiau.

rsz_d1093-2-21_to_44_036_warehouse_collingdon_roadlloyd_george_avenue

Ond, pan ddechreuwyd ar y gwaith, gwelwyd ei fod mewn cyflwr peryglus.  Oherwydd hynny, rhoddodd Cyngor Sir Caerdydd ganiatâd cynllunio yn 2005 iddo gael ei ddymchwel a chodi adeilad fflatiau newydd ar y safle gyda dyluniad oedd cyn agosed i’r gwreiddiol ag y bo modd.  Gyda charreg nadd naturiol i’w weddau blaen rhoddwyd yr enw The Granary arno, mae’r adeilad gorffenedig i’w weld erbyn hyn tua hanner ffordd ar hyd Rhodfa Lloyd George.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/36]
  • Cyngor Sir Caerdydd: Cais Cynllunio 04/02950/C
  • Lee, Brian, Cardiff’s Vanished Docklands (yn enwedig y delwedd ar t.53)