The Ocean and National Magazine, 1930: Taith i Feysydd Glo Northumberland, Durham a Swydd Efrog

Mae casgliad yr ‘Ocean and National Magazine’ yn adnodd anhygoel ar gyfer darganfod sut fath o fywyd oedd gan bobl a oedd yn byw ym maes glo De Cymru yn y 1920au a’r 1930au. Wedi ei gyhoeddi gan yr ‘Ocean Coal Company Ltd’ a’r ‘United National Collieries Ltd’, gyda chyfraniadau gan ac ar ran y gweithlu, mae’r gyfres gylchgrawn hon yn cynnwys amrywiaeth eang o erthyglau ar y diwydiant glo a’i hanes, gan gynnwys cysylltiadau diwydiannol, gweithwyr, technoleg, digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon. Mae Andrew Booth, un o’n gwirfoddolwyr, yn ddiweddar wedi cwblhau mynegeio’r casgliad gwych hwn. Dyma’r drydydd mewn cyfres o erthyglau blog lle mae Andrew yn tynnu sylw at storïau o gylchgronau’r ‘Ocean and National Magazine’.

d1400-9-3-1 cover

Clawr rhifyn Ionawr 1930, D1400/9/3/1

Roedd llawer o gyfraniadau’r cylchgrawn yn cynnwys erthyglau technegol a gwyddonol yn ymwneud â phrosesau cloddio am lo. Un erthygl o’r fath a ymddangosodd ym 1930, oedd cyfres o erthyglau gan griw a oedd ar y pryd yn aelodau neu gyn-aelodau o byllau glo yr Ocean yn ne Cymru, a oedd yn ymwneud â’r daith a wnaed ganddynt i feysydd glo gogledd-ddwyrain Lloegr.

d1400-9-3-1 page 13

Llun grŵp a gymerwyd yng Nglofa Seghill yn ystod taith o byllau glo gogledd-ddwyrain Lloegr, D1400/9/3/1, t.13

Caiff peiriannau a thechnegau cloddio am lo eu trafod yn yr erthyglau, gydag L. Phillips, Rheolwr Glofa Nine Mile Point, yn trafod ym mis Ionawr 1930, y modd y defnyddid peiriannau yng ngogledd Lloegr i gynorthwyo glowyr. Mae’n dweud nad yw defnyddio peiriannau mewn pwll glo mor syml â defnyddio peiriannau mewn gwaith dur neu felinau tunplat neu ffatrïoedd ceir, ond mae’n nodi fod dros 225 o’r glo a gynhyrchwyd bryd hynny wedi ei dorri gan beiriannau. Mae’n trafod y mathau o gludwyr a ddefnyddid gyda meintiau mawr o lo a dorrwyd gan y torwyr glo a pham fod angen cydweithrediad perffaith rhwng swyddogion a dynion er mwyn sicrhau effeithiolrwydd y system hon.

d1400-9-3-1 page 9

Braslun o gludwr tryc wyneb a gwregys, D1400/9/3/1, t.9

Caiff methodoleg cloddio am lo ei drafod hefyd yn rhifyn Chwefror gan Ben Phillips o Lofa’r Parc. Yn ei erthygl mae’n cymharu dulliau gweithio’r gwythiennau glo yn ne Cymru â’r rhai yng ngogledd-orllewin Lloegr. Mae’n trafod y dulliau board and pillar a’r dull longwall. Mae’n nodi fod y dull ‘longwall’ wedi ei gyflwyno …o ganlyniad i ddisbyddu’r gwythiennau glo mwyaf trwchus ym maes glo Gogledd Lloegr… ac mae’n crybwyll yr amrywiadau rhwng y ddau ddull.

d1400-9-3-2 page 45

Dulliau gweithio o’u cymharu â De Cymru, D1400/9/3/2, t.45

Yng Nglofa Ashinton, mae Daniel J.Thomas, Newcastle-upon-Tyne (gynt wedi ei gyflogi yn adran y Peirianwyr, Treorci) yn nodi yng Nglofa Ashington i’w grŵp gael y pleser o danio sigarét ar y ffas lo, o fewn 10 troedfedd i lafn torri glo trydanol. Er bod y defnydd o drydan wedi creu argraff arno yng nglofa Seghill, siom gafodd wrth ymweld â’r lofa, oherwydd:

…although electricity was solely used they did not generate any.

Roedd glofeydd eraill o fewn maes glo gogledd ddwyrain Lloegr hefyd yn cael budd o ddefnyddio trydan. Pan aeth tîm Thomas ar ymweliad â Glofa Haworth, roedden nhw’n gallu gweld pâr o weindars trydanol, a oedd yn gallu codi 7½ tunnell o lo bob tro, a hynny o ddyfnder o 1000 o lathenni.

Crybwyllwyd gwahaniaethau o aran arferion gwaith hefyd. Mewn un erthygl benodol o rifyn mis Ionawr, mae Daniel J. Thomas, cyn-beiriannydd o Dreorci a weithiai yn Newcastle-upon-Tyne, yn sôn am amseroedd shifft rhyfedd y glowyr yn Usworth:

…some men went in at 5am and others at 11am.

Trwy gyfrwng yr erthyglau hyn byddai darllenwyr wedi gallu cael dealltwriaeth o ochr dechnegol cloddio am lo a’r tebygrwydd a’r gwahaniaethau o ran arferion gwaith rhwng meysydd glo de Cymru a gogledd Lloegr.

Andrew Booth, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Advertisements

The Ocean and National Magazine, 1928: Yr Eisteddfod yn Nhreorci

Mae casgliad yr ‘Ocean and National Magazine’ yn adnodd anhygoel ar gyfer darganfod sut fath o fywyd oedd gan bobl a oedd yn byw ym maes glo De Cymru yn y 1920au a’r 1930au. Wedi ei gyhoeddi gan yr ‘Ocean Coal Company Ltd’ a’r ‘United National Collieries Ltd’, gyda chyfraniadau gan ac ar ran y gweithlu, mae’r gyfres gylchgrawn hon yn cynnwys amrywiaeth eang o erthyglau ar y diwydiant glo a’i hanes, gan gynnwys cysylltiadau diwydiannol, gweithwyr, technoleg, digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon. Mae Andrew Booth, un o’n gwirfoddolwyr, yn ddiweddar wedi cwblhau mynegeio’r casgliad gwych hwn. Dyma’r gyntaf mewn cyfres o erthyglau blog lle mae Andrew yn tynnu sylw at storïau o gylchgronau’r ‘Ocean and National Magazine’.

1. preparations for the national at treorchy

Paratoadau ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhreorci, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Yn ystod haf 1928, cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhreorci, y tro cyntaf iddi gael ei chynnal yn y Rhondda. Neilltuodd yr ‘Ocean and National Magazine’ rifyn Awst 1928 i’r digwyddiad, gyda’r cyfranwyr yn trafod yr ŵyl a’u hoff agweddau ar y digwyddiad a oedd ar fin cael ei gynnal.

2. general view of treorchy

Golygfa gyffredinol Treorci, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Mae cerddoriaeth yn rhan allweddol o’r Eisteddfod, ac ysgrifennodd Humphrey G. Prosser ei fod yn edrych ymlaen at ddydd Llun yr ŵyl a fyddai yn:

…inaugurated with massed music in excelsis, for it is the day devoted to the interests of the blaring trumpet and booming drum!…and the air will be heavy with harmony from dawn till dusk!

Roedd y drafodaeth am gerddoriaeth yn cwmpasu’r corau, gyda llawer o sylw yn cael ei roi i wisgoedd y corau merched. Nododd Cadeirydd y Canu Corawl, R.R. Williams, mai’r prif bryder oedd hyd llewys ffrogiau’r menywod. Penderfynwyd y byddai’r rhan fwyaf o fenywod yn gwisgo llewys hir, a bod y rhai oedd yn gwisgo llewys byr:

…are only probationers …and are making valiant efforts to merit confidence so as to be accepted as full members and thereby be entitled to wear long sleeves.

3. treorchy eisteddfod staff

Prif Swyddogion yr Eisteddfod a Gohebwyr Arbennig, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Mae addysg yn bwnc sy’n ymddangos yn aml yn erthyglau’r ‘Ocean and National Magazine’ ac yma yn rhifyn arbennig yr Eisteddfod mae H. Willow yn ysgrifennu erthygl yn trafod hanfod addysg. Wrth drafod addysg mewn perthynas â’r Eisteddfod, mae Willow yn ysgrifennu y gellid dweud bod y … pwrpas addysgol y tu ôl iddi yn ei gwneud yn unigryw. Mae’n mynd yn ei flaen i wneud y pwynt bod defnyddio drama fel offeryn wrth addysgu iaith o … werth aruthrol, ac yn nodi bod yr Eisteddfod yn talu …swm mawr  yn nhermau gwobrau i wahanol fathau o awduron a grwpiau oedran.

4. scenes at the proclamation ceremony

Lluniau yn ystod y Seremoni Gyhoeddi, Ocean and National Magazine, Awst 1928, D1400/9/1/5

Yn y flwyddyn arbennig hon, roedd Adran Gelf a Chrefft yr Eisteddfod hefyd wedi ychwanegu gwyddoniaeth at ei chylch gwaith. Cyfeiria Llewellyn Evans, Ysgrifennydd Anrhydeddus yr Adran Gelf, Crefft a Gwyddoniaeth yn benodol at ychwanegu’r adran Wyddoniaeth oherwydd y lleoliad, gan gyfaddef ei fod yn label eang, gan ei fod yn ymwneud yn bennaf â mwyngloddio, daeareg a daearyddiaeth leol, yn ogystal â’r crefftau sy’n gysylltiedig â’r diwydiant glo.

Roedd awduron eraill yn ymddiddori yn y modd y gellid cadw’r iaith Gymraeg, a’r diwylliant a’r traddodiadau Cymreig yn fyw y tu allan i’r Eisteddfod. Mae un cyfrannwr penodol yn trafod Urdd Gobaith Cymru, y gymdeithas lle mai bwriad y Parchedig T. Alban Davies oedd … ei adeiladu fel amddiffynnydd parhaol i’r iaith Gymraeg ac o draddodiad a diwylliant Cymreig. Gyda phob rhifyn yn cynnwys o leiaf un erthygl wedi’i hysgrifennu yn Gymraeg, bu golygyddion yr ‘Ocean and National Magazine’ yn hyrwyddo’r Gymraeg, nid yn unig yn rhifyn arbennig yr Eisteddfod ond yn y cyhoeddiad drwyddo draw.

Andrew Booth, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Pobl yn erbyn Cynnydd: Y Cyfnod Rhwng y Glo a’r Olew ym Mhrydain

Ar ddechrau’r 20fed ganrif, Prydain oedd prif bŵer diwydiannol y byd. Dyna oedd y bobl gyntaf i fabwysiadu’r diwydiant gan ddal grym dros ymerodraeth fyd-eang a’r fasnach ledled y byd.  Wrth i foneddigion sefydlu’r trefedigaethau hyn a lledaenu dylanwad Prydain, ffynhonnell wirioneddol ‘pŵer y wlad’ oedd ei phyllau glo, a oedd yn cynhyrchu 257 miliwn o dunelli o lo’r flwyddyn ar eu gorau.  Glo oedd tanwydd ei llongau masnachol ar draws y byd, glo roddodd fywyd i galonnau’r peiriannau mewn ffatrïoedd, a phŵer i’r llongau rhyfel mawr ei llynges.

Fodd bynnag, daeth tanwydd newydd i’r brig, un a fyddai’n gweddnewid Prydain a’r byd am byth; olew, yr aur du newydd. Byddai’n gwneud llynges Prydain yn gryfach nag erioed, ond hefyd yn fwy agored i niwed, gan ei harwain at ddibyniaeth ar wledydd tramor am ei thanwydd gan nad oedd digon o gronfeydd olew ar diroedd a reoleiddiwyd gan Brydain. Rhoddodd y Capten Bernard Acworth rybudd yn erbyn ‘dibyniaeth ar olew’ y wlad mewn araith yng Nghlwb Busnes Caerdydd ac arweiniodd hyn at lu o ddarnau yn y Western Mail yn rhoi barn ar ddefnydd olew yn hytrach na glo ar gyfer y llynges.

dcomc287---web

Mae’r casgliad swmpus yn Archifau Morgannwg yn cynnig golwg ar yr adeg allweddol hon yn hanes diwydiannol Cymru. Drwy’r cyfrolau o ddarnau papurau newydd, gallwn ni ddarganfod gwahanol feddyliau a barn ar y mater o’r cyfnod hwnnw. Mae un o’r cyfrolau hynny yn dangos, ymhlith llawer o bynciau eraill, y drafodaeth o amgylch y newid o lo i olew a hydrogenu.

dncb-15-6-18---web

Mae papurau eraill, megis llyfr cofnodion y Pwyllgor Ymchwilio i Lo, yn trafod cynlluniau ar gyfer gweithgynhyrchu olew o’r glo yn ne Cymru, gan ganolbwyntio yn bennaf ar ddichonolrwydd ac ymarferoldeb o greu ffatrïoedd i ddefnyddio dulliau hydrogenu a charboneiddio i gynhyrchu olew ysgafn (e.e. petrol) ac olew trwm (olew crai).

didc-11 pg2---web

Fodd bynnag ni ddwynodd hyn ffrwyth, oherwydd cymhlethdodau a phrisiau uchel y prosesau.

Y newid fwyaf fodd bynnag, fyddai i fywydau y cannoedd a miloedd o lowyr a fyddai’n mynd yn ddi-waith er lles y cynnydd, yn bygwth i ddileu cannoedd o gymunedau bach ond cryf sydd wedi sicrhau’r glo i’r genedl ers cenedlaethau. Efallai gan ystyried hyn, siaradodd cyfranwyr at y cyhoeddiad poblogaidd ym maes glo, Ocean and National Magazine, am y mater hwnnw nifer o weithiau hefyd, ac roedd erthyglau yn cadw’n gyfredol â’r ddadl, gan barhau i hyrwyddo’r diwydiant glo bob amser.

4. d1400-9-7-3 web ready

Ar ôl 1914, dechreuodd y cynhyrchiad glo ostwng, yn raddol yn gyntaf, ond gan leihau yn flynyddol bron. Er bod y gorsafoedd pŵer yn dal i gymryd glo, ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, dechreuodd un o gwsmeriaid mwyaf y pyllau glo ymadael a dilynodd eraill yn fuan wrth i longau ar draws y byd ymuno â’r newid. Drwy ddogfennau’r Archifau, rydym yn gallu cofnodi y newidiadau hyn a gweld ymateb y bobl a sut gwnaethant addasu i’r bygythiad newydd hwn.

Adam Latchford, Hyfforddai

Ffotograffau Maes Glo De Cymru – Datrys y Dirgelwch!

Diolch i bawb sydd wedi bod mewn cysylltiad gyda gwybodaeth ynglŷn â’u casgliad a oedd heb ei adnabod o’r blaen o ffotograffau maes glo de Cymru. Bu’r ymateb yn anhygoel ac rydym wir yn gwerthfawrogi pobl yn neilltuo’r amser i gysylltu â ni.

rsz_d1544-1-16

Mae ymateb cyhoeddus wedi ein galluogi i nodi’r ddelwedd hon yn gywir fel Roy Lewis, Trydanwr y Talcen Glo, D1544/1/16

Trosglwyddwyd y casgliad hwn i Archifau Morgannwg o ON yn Archifau Fife yn gynharach eleni ac mae’r ffotograffau’n danogs dynion sy’n gweithio ym Mhwll Glo Abercynon, golygfeydd a dynnwyd yn ystod y Streic y Glowyr yn 1984/85 yn nhipiau glo Penrhiwceiber a golygfeydd o byllau glo segur. Nid oedd gennym unrhyw wybodaeth am y ffotograffydd ac ac roedd rhai o’r bobl o fewn y ffotograffau heb eu hadnabod.

Yn dilyn ymgyrch y cyfryngau, rydym bellach yn gwybod mai ffotograffydd y casgliad yw Leslie Price, glowr blaenorol ym Mhwll Glo Abercynon a ffotograffydd amatur brwd. Daeth Mr Price i’r archif yr wythnos diwethaf i siarad â ni am y ffotograffau a thrafod y straeon y tu ôl i’r delweddau a’i angerdd am ffotograffiaeth.

Louise with Les Price 2

Leslie Price, y ffotograffydd yn cwrdd â Louise Clarke, Archifydd Gwaed Morgannwg (llun drwy garedigrwydd Matt Murray, BBC)

Dechreuodd Mr Price dynnu ffotograffau o’r pyllau glo yn y 1960au. Ei nod oedd dweud y straeon o faes glo de Cymru a’i bobl. Ymddangosodd ei ddelweddau mewn nifer o arddangosfeydd yng Nghymru a ledled y DU, gan gynnwys mewn amgueddfa cloddio yn Fife, a dyna pam y daethpwyd o hyd iddynt yn Yr Alban.

Yn dilyn ymatebion gan weithwyr y Pwll Glo blaenorol yn Abercynon ac aelodau o’u teuluoedd, rydym wedi llwyddo i gadarnhau, newid ac ychwanegu enwau i wynebau’r rhai a ddangosir yn y ffotograffau. Ar hyn o bryd rwy’n coladu’r wybodaeth, yn barod i ddiweddaru’r disgrifiadau yn ein catalog. Tynnodd Mr Price y ffotograffau hyn yn fuan cyn cau Pwll Glo Abercynon ym 1988.

rsz_d1544-1-1

Mae ymateb cyhoeddus wedi ein galluogi i nodi’r ddelwedd hon yn gywir fel Terry Northam, Ffitiwr, D1544/1/1   

Tynnwyd y ffotograffau codi glo gan Mr Price ar amrywiaeth o adegau drwy gydol streic glowyr 1984/85. Tynnwyd y golygfeydd yn nhip pwll glo Cwmcynon, Penrhiwceiber. Mae rhai o’r ffotograffau yn dangos y baddondy ar frig y pwll, a adwaenwyd hefyd fel y tŷ gwyn. Caeodd Pwll Glo Cwmcynon ym 1949. Yn garedig iawn mae Mr Price wedi rhoi delwedd arall o’r gyfres hon o ffotograffau i Archifau Morgannwg.

rsz_d1544-4-18

‘The Coal Run’, D1544/4/18

Hoffem ddiolch i Leslie am ddod i mewn i’r archif a rhoi’r cefndir i’w waith i ni. Hefyd hoffem ddiolch i bawb a gysylltodd â ni. Os oes gan unrhyw un ragor o wybodaeth am y ffotograffau byddem wrth ein boddau o hyd i gael clywed gennych. Gellir gweld y casgliad yn ein catalog, cyfeirnod D1544.

Ffotograffau Maes Glo De Cymru – Mae angen eich help arnom

rsz_d1544-2-9

“V6 Boys” (D1544/2/9)

Mae angen eich help ar Archifau Morgannwg i adnabod ffotograffau o faes glo De Cymru a roddwyd i’r Archifau yn gynharach eleni.

Mae’r 79 ffotograff yn bortread arbennig o faes glo De Cymru. Maent yn cynnwys lluniau o lowyr ym Mhwll Glo Abercynon, tua 1980; lluniau’n dogfennu’r pyllau glo yn cau yn y 1980au; lluniau o bosteri ac arwyddion oedd ar ddangos mewn gwahanol byllau glo; a lluniau o deuluoedd yn casglu glo o’r tomenni yn ystod streic y glowyr rhwng 1984 a 1985.

Fodd bynnag, ychydig iawn a wyddom am hanes y casgliad. Ni chofnodwyd unrhyw fanylion am y ffotograffydd/ffotograffwyr nac am y rhesymau dros dynnu’r ffotograffau. Mae enwau rhai o’r dynion yn y lluniau wedi cael eu nodi, ond dyna’r cyfan a wyddom. Felly, rydym yn awyddus iawn i glywed gan unrhyw un sydd â manylion am y lluniau, pam eu bod wedi cael eu tynnu a phwy dynnodd nhw.

Trosglwyddwyd y ffotograffau i Archifau Morgannwg gan staff ON Archifau Fife, a ddaeth o hyd i’r casgliad wrth restru casgliad hanes llafar SCOTSPEAK. Cafodd y ffotograffau eu rhoi i’r project SCOTSPEAK gan Amgueddfa Lofaol Cardenden, felly mae’n bosibl bod y lluniau wedi cael eu harddangos yn yr amgueddfa ar ryw adeg.

Diolch i waith Iain Flett, Gwirfoddolwr yn ON Archifau Fife, gallwch weld y casgliad yn ein hystafell chwilio bellach (cyf.: D1544), a gallwch gael golwg ar y lluniau digidol drwy ein catalog Canfod: http://calmview.cardiff.gov.uk/

Dangosir ychydig o luniau o’r casgliad isod. Os oes gennych unrhyw wybodaeth am y casgliad neu am unrhyw ffotograff unigol, cysylltwch â: glamro@cardiff.gov.uk

Louise Clarke, Archifydd Prosiect Glamorgan’s Blood

Lluniau o weithwyr yn Abercynon, c.1980

rsz_d1544-1-1

Roy Lewis, Trydanwr (D1544/1/1)

rsz_d1544-1-2

Mike James, Ffitiwr (D1544/1/2)

rsz_d1544-1-3

Alex Withers, “Work Wear” (D1544/1/3)

rsz_d1544-1-7

Tony Morgan, Ffordd Cyflenwi (D1544/1/7)

rsz_d1544-1-9

“Boss Pit Man” (D1544/1/9)

 

Lluniau o grwpiau o weithwyr yng Nglofa Abercynon

rsz_d1544-2-1

Dynion Adfer, Abercynon 1989 (D1544/2/1)

rsz_d1544-2-4

Sied Lampau (D1544/2/4)

rsz_d1544-2-5

Baddonau’r Glofa (D1544/2/5)

rsz_d1544-2-6

Derek Williams, Danny Williams, Darell Dixon, Sifft Paratoi (D1544/2/6)

 

Tirweddau Glofeydd

rsz_d1544-3-1

Glofa National, “Monuments” (D1544/3/1)

rsz_d1544-3-8

Glofa Lewis Merthyr (D1544/3/8)

rsz_d1544-3-11

Glofa Coedely (D1544/3/11)

rsz_d1544-3-12

Glofa Fernhill (D1544/3/12)

 

Casglu glo [wrth Tomen Lo Cwmcynon yn ystod Streic y Glowyr, 1984-1985]

rsz_d1544-4-1

“It’s a Good Job We Can Laugh” (D1544/4/1)

rsz_d1544-4-7

“Helping Dad” (D1544/4/7)

rsz_d1544-4-8

Dyn yn gwthio bechgyn ifanc mewn pram (D1544/4/8)

rsz_d1544-4-10

Grwp teuluol yn chwilio am lo (D1544/4/10)

Mae Ceri Thompson yn nodi: ‘the little girl in the colourful coat is Nathalie Butts-Thompson.  I interviewed her for GLO and she supplied me with that photo for the publication’.

rsz_d1544-4-13.jpg

Plant yn casglu glo (D1544/4/13)

rsz_d1544-4-15

Plant yn llenwi sach a glo (D1544/4/15)

 

Glofeydd Segur

rsz_d1544-5-5.jpg

Glofa Merthyr Vale, Adeilad wedi dadfeilio  (D1544/5/5)

rsz_d1544-5-8.jpg

“Another Way of Telling”, Golygfa dros Lofa Bedwas (D1544/5/8)

rsz_d1544-5-10.jpg

Poster Militant Miner, ‘SAVE THE PITS!’ (D1544/5/10)

rsz_d1544-5-14.jpg

De Celynen, llun o graffiti ar y wal (D1544/5/14)

rsz_d1544-5-15

“Last Day Ynysybwl Colliery”, Nodyn llawysgrifen gan staff y sied lampau [yng Nglofa Lady Windsor] (D1544/5/15)

rsz_d1544-5-22

“Only History Will Tell”, Golygfa dros adeilad segur yn Nglofa Coedely (D1544/5/22)

 

Cau’r Glofeydd: Diwedd Oes

Mae cofnodion y Bwrdd Glo Cenedlaethol a’i ragflaenwyr a gedwir yn Archifau Morgannwg yn dangos cyfnodau da a gwael y diwydiant glo yn Ne Cymru. Drwy gofnodion ariannol gwelwn sut yr oedd cwmnïau mawr y pyllau glo fel Powell Duffryn ac Ocean Coal yn perfformio ar ddiwedd y 19eg a dechrau’r 20fed.

rsz_d1400-2-5-1

Tudalen o Grynodebau Cost Glo’r Glofeydd, Ocean Coal Co. Ltd, 1900-1905 (D1400/2/5/1)

Erbyn 1947 a gwladoli’r diwydiant gwelwn gofnodion sy’n dangos y cynlluniau buddsoddi ac ad-drefnu enfawr y credai’r rhai oedd yn gyfrifol am y Bwrdd Glo Cenedlaethol y byddent yn sicrhau’r diwydiant am flynyddoedd i ddod.

Yn anffodus, mae’r llyfrau hanes yn dweud wrthym nad oedd y dyfodol yn ddisglair i’r diwydiant glo, yn groes i’r honiad a wnaed ar daflen hyrwyddo Cloddfa’r Betws (Sir Gaerfyrddin), oherwydd llai na hanner can mlynedd ar ôl gwladoli, daeth diwydiant glo’r DU i ben.

rsz_dncb-5-1-5-2

Glofa Drifft Betws, taflen o’r lofa, Ion 1984 (DNCB/5/1/5/2)

Mae’r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg yn dangos y camau a gymerodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol wrth wneud penderfyniadau pan ddaeth y glofeydd i ben. Mae cofrestr cau pyllau glo sy’n dyddio rhwng 1948 a1970 yn rhoi gwybodaeth am allbwn, rhesymau dros gau, nifer y personél, nifer y bobl a drosglwyddwyd neu a gadwyd, ffigurau dileu swyddi amcangyfrifedig, trafodaethau ag Undeb Cenedlaethol y Glowyr, rhybuddion swydd a roddwyd i ddynion a dyddiad cau’r pyllau. Ategir y trosolwg o’r rhesymau dros gau hwn gan ffeiliau sy’n ymwneud â chau glofeydd unigol, sy’n cynnwys adroddiadau cau, cofnodion, gohebiaeth, cofnodion cyfarfodydd a chyfrifon elw a cholled.

rsz_dncb-67-5-20_-pg1

Tudalen o gofrestr cau pyllau glo’r Bwrdd Glo Cenedlaethol, 1948-1970 (DNCB/67/5/20)

Mae datganiadau i’r wasg a gyhoeddwyd yn ymwneud â chau Tŷ Mawr/Lewis Merthyr, Coegnant, Brynlliw/Morlais, Britannia ac Aberpergwm i’w gweld yn ffeiliau’r adran Cysylltiadau Cyhoeddus. Yn ogystal â hyn, ceir ffeil cysylltiadau cyhoeddus hefyd sy’n cynnwys nodiadau briffio a gohebiaeth ar gau glofeydd ac anghydfodau cyflogau a ffeil yn ymwneud â chau glofeydd, sy’n cynnwys rhestrau amrywiol o lofeydd sy’n rhoi manylion y dyddiadau y gwnaethant agor a’r dyddiad a’r rheswm dros gau.

Ar ôl iddynt gau, cafodd rhai glofeydd fywyd newydd. Mae ffeil sy’n dyddio rhwng 1977 a 1987 yn cynnwys gohebiaeth ynghylch tynged glofa Lewis Merthyr. Mae’r ffeil yn cynnwys gohebiaeth a chynlluniau sy’n ymwneud â’r glofa ynghyd â gohebiaeth ynghylch gwerthu’r tir a chynigion i’w throi’n amgueddfa treftadaeth. Efallai bod rhai ohonoch wedi bod i’r safle ar ei ffurf bresennol fel Parc Treftadaeth y Rhondda.

DNCB-14-1-17

Glofa Lewis Merthyr, tua 1950 (DNCB/14/1/17)

Roedd cau’r glofeydd yn ddiwedd cyfnod a ffordd o fyw i’r rhai ym maes glo De Cymru. Er mwyn coffáu’r ffordd hon o fyw a diwedd y diwydiant, cyhoeddwyd taflenni cofroddion yn dathlu llwyddiannau’r glofeydd ar drothwy eu cau.  Mae enghreifftiau o lofeydd Penalltau a Maerdy wedi goroesi yng nghasgliad Archifau Morgannwg.

DNCB-67-12-4 Mardy brochure

Cofraglen, cau Glofa Maerdy, 1990 (DNCB/5/3/4)

Mae ein catalog Canfod yn rhoi mwy o wybodaeth am yr eitemau hyn a chofnodion eraill sy’n ymwneud â chynnydd a chwymp y diwydiant glo yn Ne Cymru. Dechreuwch eich chwiliad gyda chasgliad y DNCB i weld ble mae’n mynd â chi. Mae catalogio cofnodion y Bwrdd Glo Cenedlaethol dal ar y gweill, felly parhewch i ddarllen Canfod ar gyfer deunydd newydd http://calmview.cardiff.gov.uk/

Louise Clarke, Archifydd Prosiect Glamorgan’s Blood

Gwaed Morgannwg: Argyfyngau Glofaol

Yn Hydref 1913, bu farw 439 o lowyr ac un gweithiwr achub yng Nglofa’r Universal, Senghennydd yn dilyn ffrwydrad.  Digwyddodd y trychineb ar 14 Hydref 1913. Hon yw’r ddamwain lofaol waethaf erioed yn hanes y DU o ran nifer y meirw.  Gellir archwilio deunydd yng nghasgliad Archifau Morgannwg i ddarganfod mwy am gyfrifoldebau perchnogion y lofa, Lewis Merthyr Consolidated Collieries, yn dilyn y trychineb.

Image 1 compressed

Datganiad yn dangos iawndal a chostau angladd a dalwyd ar gyfer pob unigolyn a laddwyd yn nhrychineb Senghennydd, DPD/4/11/2/4.

Mae papurau Lewis Merthyr Consolidated Collieries yn cael eu cadw o fewn casgliad Powell Dyffryn (DPD). Mae’r dogfennau’n ymwneud â thrychineb Senghennydd ym mhapurau Lewis Merthyr yn cynnwys trafodion Ymchwiliad y Swyddfa Gartref a thrawsgrifiad o drafodion y cwest i farwolaeth y dynion a gollwyd yn y danchwa.  Law yn llaw â’r adroddiad sydd wedi’i argraffu mae datganiad mewn llawysgrifen o’r arian a dalwyd i deuluoedd y meirw gan Lewis Merthyr Consolidated Collieries Limited. Mae’r ddogfen hon yn cofnodi enwau’r holl unigolion a laddwyd, a faint o arian a dalwyd gan Lewis Merthyr i’w teuluoedd, gan gynnwys arian am gostau claddu a iawndal.

Image 2 compressed

Datganiad yn dangos iawndal a chostau angladd a dalwyd gan Lewis Merthyr Consolidated Collieries Limited wedi trychineb Senghennydd, DPD/4/11/2/4.

Ffrwydrad arall a ddigwyddodd mewn pwll glo a gofnodir yn yr archifau yw Ffrwydrad Cambrian ar 17 Mai 1965. Mae’r deunydd o dan gyfeirnod DNCB/11/2/1 yn cynnwys gohebiaeth am Gronfa Trychineb Cambrian, cofnod o’r digwyddiadau yn syth wedi’r ffrwydrad, drafft o lythyr gan gadeirydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol at dylwyth y rhai a laddwyd a threfniadau’r angladdau.    Mae’r adroddiad swyddogol i achos ac amgylchiadau’r trychineb hefyd yn yr archif (DNCB/6/1/4/10).

Image 3 compressed

Datganiad gan Aldramon D Murphy, y Maer Etholedig, wrth lansio apêl at gronfa’r trychineb at deuluoedd y sawl a laddwyd yn Ffrwydrad Glofa’r Cambrian, 18 Mai 1965, DNCB/11/2/1.

Mae ffotograffau’n rhoi cipolwg i ni i sut beth oedd bod yn weithiwr achub, gyda delweddau o gasgliad negatifau plât gwydr y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn dangos offer achub yn cael ei ddefnyddio, a lluniau grŵp o’r tîm.

Image 4. DNCB-14-1-3-1

Tîm Achub Rhif 1 Glofa Ynysfeio yn Orsaf Achub Dinas, DNCB/14/1/3/1

Gellir gweld hyfforddiant o’r fath yma mewn tystysgrif a roddwyd i Thomas John Jones gan dîm Brynmenyn Rescue, am gwblhau ei hyfforddiant defnyddio offer achub yn 1920 (DNCB/67/13/11).

Image 5 compressed

Tystysgrif a gyflwynwyd i Thomas John Jones gan Orsaf Achub Brynmenyn wedi iddo gwblhau ei hyfforddiant ar offer achub ym 1920, DNCB/67/13/11.

Mae’r casgliad negatif yn dangos i ni fod nifer fawr o ddynion hefyd yn ymwneud â chymorth cyntaf yn gyffredinol, drwy ddelweddau o Gystadlaethau Cymorth Cyntaf Rhanbarthol yn y 1950-1960au.

Image 6. DNCB-48-Box 4 - 177

Coedely yn cael eu beirniadu yng Nghystadleuaeth Cymorth Cyntaf ym 1968, DNCB/48/4/177.

Cawn ein hatgoffa mewn llun arall, yn dangos Mr Glenn Thomas, oedd yn aelod o Wasanaeth Achub y Pyllau Glo, â chaneri ar ei ysgwydd, pa mor allweddol oedd yr adar hynny o ran sicrhau diogelwch y rhai dan ddaear (D1061/1/43).  

Image 7 compressed

Mr Glenn Thomas, Aelod o Wasanaeth Achub y Glofeydd, gyda chaneri ar ei ysgwydd, Ion 1981, D1061/1/43

Drwy gyfrwng yr adroddiadau swyddogol a’r gwaith papur down i ddysgu am y ffeithiau ac am achosion trychinebau glofaol, ond nid yw’r math yma o ddogfennau’n dangos y gwewyr a achoswyd i deuluoedd y rhai a gollwyd.  Fodd bynnag, gellir defnyddio deunydd arall, fel y geiriau hyn a ysgrifennwyd gan Ap Lewis am Drychineb Lofaol y Great Western yn 1893 (D253/2/37), i arddangos y drasiedi bersonol a brofodd anwyliaid yn dilyn y newyddion am y danchwa:

And like a furious howling gale

The dreaded news went through the vale,

Of the sad strange calamity,

Which took the lives of sixty three.

And rushing thither from all parts,

With gushing tears and heavy hearts

Came wives and mothers seeking they

Who long ere then had passed away