Japan yn dod i Gymru, Mehefin 1976

Bydd Cymru gyfan yn gwylio’r digwyddiadau yn Stadiwm Tokyo, Japan ar Ddydd Gwener 20 Medi wrth i Dywysog Akishino agor yn swyddogol Cwpan Rygbi’r Byd 2019. I gefnogwyr Cymru bydd seibiant cyn y gêm gyntaf, yn erbyn Georgia yn Ninas Toyota, y Dydd Llun canlynol.  Ond, wrth iddynt fwynhau ymweld â Japan, efallai bydd un neu ddau yn cofio’r diwrnod pan ymwelodd y Tywysog pryd hynny, tad Akishino, a Japan.  Y dyddiad oedd 22 Mehefin 1976 ac mae stori ymweliad Tywysog Akihito a’r Dywysoges Michiko yn cael ei adrodd drwy ddogfennau yn Archifau Morgannwg.

Daeth cynnwrf i Faes Awyr Morgannwg Rhws – fel ei elwir ar y pryd – wrth i’r ddau gyrraedd ar 21 Mehefin 1976, gyda phum cwmni teledu ar y safle ac yn o’r carfannau wasg mwyaf a welwyd erioed ar dir y maes awyr.  Darganfuwyd yn rhy hwyr nad oedd carped coch gan y maes awyr, wrth i’r Tywysog a’r Dywysoges gael eu hysgubo trwy’r terminws at eu ceir a’r osgordd gan swyddogion yr Heddlu Arbennig i dreulio’r noson yng nghartref Syr Cennydd Traherne, Arglwydd Raglaw Siroedd Forgannwg.

DX31-23

Ceir copi o’r rhaglen a luniwyd gan y Swyddfa Gymreig at yr ymweliad yn Archifau Morgannwg.  Roedd amser yn brin gan fod y ddau am adael ar gyfer Llundain ar fore 23 Mehefin.  Ond eto roedd yna benderfyniad i gynnwys cymaint â phosib o fewn yr ymweliad.  Y diwrnod canlynol aeth y Dywysoges i Abaty Tyndyrn a Chastell Cas-gwent cyn ymuno a’r Tywysog ar gyfer ymweliadau yn y prynhawn ag Amgueddfa Sain Ffagan, y Coleg Brenhinol Cerdd a Drama a Choleg Iwerydd. Daeth y dydd i derfyn gyda gwledd ganoloesol yng Nghastell Caerdydd, a drefnwyd gan y Swyddfa Dramor.

Ond neilltuwyd y lle blaenaf ar y rhaglen i ymweliad gan Dywysog Akihito a Glofa Deep Navigation yn Nhreharris. Gofynnodd y Tywysog am gyfarwyddyd gan arbenigwyr mwyngloddio yn Japan cyn iddo ymweld.  Cadwyd y bore cyfan yn rhydd er mwyn cynnig cyfle i gwrdd â’r dynion, gweld y gweithfeydd a theithio lawr at y talcen glo.  Nid oedd hyn yn beth hawdd o bell ffordd, gan fod angen cerdded tri chwarter milltir tan ddaear ac yna cropian y 40 llath olaf.  Cofnodwyd ei ymweliad o fewn gyfres o luniau yng nghasgliad y Bwrdd Glo yn Archifau Morgannwg.

DNCB-14-3-23-8

Adroddwyd i’r Tywysog cymryd darn o lo y torrodd o’r talcen gwaith a ffosil ar ffurf rhedynen ganddo ar y diwrnod, ynghyd a lamp glöwr a gyflwynwyd iddo gan y prentis crefft glo 17 oed, Keith Picton.  Nid oedd amser ar gyfer rygbi ar yr ymweliad yma, ond cyfeiriodd Philip Weekes, Cyfarwyddwr y Bwrdd Glo yn Ne Cymru, at y gêm wrth ddisgrifio sut wnaeth y Tywysog ymdopi a’r amodau cyfyng:

He moved very well underground – like a scrum half. He is very fit.

Wrth i Gymru troedio i’r cae ar gyfer eu gêm gyntaf efallai felly bydd yna atgofion, yng Nghymru ac yn Japan, o’r diwrnod ym Mehefin 1976 pan ddaeth Japan i Gymru.

Daeth Tywysog Akihito yn Ymerawdwr ar Japan ryw 13 mlynedd yn ddiweddarach, ym 1989. Yn ddiweddar, ildiodd yr orsedd gan drosglwyddo’r awenau at ei fab, ac fe’i hadnabuwyd heddiw fel yr Ymerawdwr Emeritws.

Ceir copi o’r rhaglen a luniwyd gan y Swyddfa Gymreig ar gyfer ymweliad 1976 yn Archifau Morgannwg, cyf. DX31/23, ynghyd a chwe llun o’r ymweliad a Deep Navigation, cyf. DNCB/14/3/23/6-11.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg