Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 6

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Gwasanaethau cyhoeddus yng Nghaerdydd – Lizzie Veal ac Annie Sanders, a’r Geid Edith Carbis

Mae dau o’r ffotograffau mwyaf diddorol yn dangos Lizzie Veal ac Annie Sanders yn gwisgo iwnifformau Rheilffordd Fawr y Gorllewin a’r Gwasanaeth Post, yn y drefn honno. Erbyn diwedd y rhyfel, byddai golygfeydd o’r fath wedi bod yn gyffredin yng Nghaerdydd wrth i ferched gamu i rolau a oedd yn nodweddiadol o ddynion.

Lizzie Veal

Ni allwn fod yn siŵr, ond mae’n bosib mai Elizabeth Jane Veal o Adamsdown yw’r ddynes hon. Os felly, roedd cysylltiad teuluol â’r rheilffyrdd oherwydd roedd ei brawd, George, yn adeiladwr wagenni trenau. Er bod merched wedi’u cyflogi gan Reilffordd Fawr y Gorllewin cyn 1914, cynyddodd y niferoedd yn gyflym o 1914 i lenwi’r bylchau a adawyd gan y dynion a aeth i ryfel. Gwelwyd y llun o Lizzie Veal yn ‘The Roamer’ ym mis Ebrill 1919 (Cyf.54, t.2). Ar y pryd, byddai wedi bod yn un o dros 1000 o ferched a gyflogwyd gan y Rheilffordd fel porthorion a chasglwyr tocynnau.

Annie Sanders

Yn anffodus, nid oes llawer o wybodaeth yn ‘The Roamer’ am Annie Sanders (Cyf.51, t.5). Mae’n bosib mai Annie Sanders o Treharris Street ydoedd. Os felly, roedd gŵr Annie, George, yn deiliwr a byddai wedi bod yn 29 oed ar ddechrau’r rhyfel. Cafodd ei ffotograffio, gyda sach o lythyrau, yn gwisgo sgert frethyn las a chôt a het las y gwasanaeth post, a gyflwynwyd i ferched ym 1914.

Yn olaf, talwn deyrnged i’r ferch gyntaf a ieuengaf i gael ei chynnwys yn ‘The Roamer’, Edith Carbis.

Edith Carbis

Ymddangosodd ffotograff Edith yn rhifyn Ionawr 1915, gyda’r sylwadau canlynol:

‘We do not want the RRR to develop into merely a Men’s Magazine and hope to vary our pictures at any rate, so far as the kindness of our friends will permit. This month it is our pleasure to present this photo of Miss Edith Carbis, who is a member of the 1st Roath, Cardiff, Patrol of Girl Guides. She is one of our scholars of course, although unfortunately the Patrol is not connected with Roath Road. Guide Carbis has been on ‘active service’ since the War began and has been in daily attendance on the Lady Mayoress at the City Hall. The remainder of her day’s routine has been devoted to making clothes for the Belgians’ (Cyf.3, t.7).

Ac eithrio cyfeiriadau at y Nyrs Alice Williams ar ddiwedd 1915, ni ddechreuodd ‘The Roamer’ sôn yn rheolaidd am ferched y Rhath tan fis Mawrth 1918. Roedd wedi cymryd cryn amser i gymdeithas dderbyn y gallai merched gamu i mewn i rolau’r dynion. Er mai byrhoedlog oedd y cyfleoedd newydd hyn i lawer, ni ellid gwadu bod yr agwedd at waith a rolau gwrywaidd a benywaidd wedi newid am byth o ganlyniad i brofiad cyfnod y rhyfel.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Advertisements

Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 5

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Llu Awyr Brenhinol y Merched – Annie Whyte

Un o’r ffotograffau mwyaf trawiadol yw’r un o Annie Whyte yng ngwisg Llu Awyr Brenhinol y Merched (WRAF).

Annie Whyte

Ffurfiwyd WRAF tua diwedd y rhyfel yng ngwanwyn 1918, ac ymrestrodd dros 30,000 o ferched. Trosglwyddodd llawer ohonynt o WAAC a’i gorff morol cyfatebol, Gwasanaeth Morwrol Brenhinol y Merched. Ffotograffwyd dwy o Grwydrwyr y Rhath, Annie Whyte a May Hancox, yng ngwisg WRAF. O’i Chofnod Rhyfel, gwyddom fod Annie Whyte yn 24 oed ac yn byw yn Llundain pan ymrestrodd, ond roedd yn dod o Mill Road, Trelái. Roedd ei thad a’i brawd yn rhybedwyr yn Noc Sych y Sianel ac, yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd ei brawd John ar fwrdd HMS Suffolk. Ym mis Mawrth 1918, argraffodd ‘The Roamer’ lythyr gan John yn dweud ei fod wedi cludo copïau o’r cylchgrawn i:

‘Canada, Africa South and West, Spain Portugal and Mauritius, Ceylon, Jamaica, Bermudas, Adaman Islands and Straits Settlements. Can any Roamer beat it?’ (Cyf.41, t.4).

Ddeufis yn ddiweddarach, ychwanegodd Siapan a Rwsia at ei restr (Cyf.43, t.4), ac yn rhifyn olaf ‘The Roamer’ ym mis Medi/Hydref 1919, roedd yn Rwsia unwaith eto:

‘We are about 3,000 miles inland on a river that runs into the Volga…. I have all the Roamers up to date. I see my sister Annie’s photo in one of them. I suppose most of the Roamers are home now. I don’t know when I shall arrive’ (Cyf.57, t.6).

Yn yr un modd â llawer o ferched y rhyfel, cyfyngedig oedd gorwelion Annie. Ymunodd â WAAC i ddechrau, a throsglwyddodd i WRAF ym mis Ebrill 1918. Gweithiodd yn bennaf fel morwyn yn Ysgol Arfogaeth y Corfflu Hedfan Brenhinol yn Uxbridge, ac fe’i dyrchafwyd yn ddiweddarach i fod yn brif forwyn. Byddai profiad Annie wedi bod yn debyg i lawer o ferched eraill, gyda chyfleoedd gwaith yn gyfyngedig i waith clercaidd a gwaith tŷ. Fodd bynnag, yn araf deg, cynyddodd y cyfleoedd i ferched, gan gynnwys swyddi technegol, er mwyn rhyddhau mwy o ddynion i ryfela. Ym Mhrydain y gwasanaethodd Annie, oherwydd ni theithiodd WRAF dramor tan fis Mawrth 1919. Diddymwyd WRAF yn ail hanner 1919.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 4

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Corfflu Atodol Byddin y Merched –  May Brooks, May Kear, Edith Townsend a Gladys Townsend

Roedd ffurfio Corfflu Atodol Byddin y Merched (WAAC) ym 1917 yn garreg filltir bwysig o ran derbyn y gallai merched gyflawni rolau ac eithrio nyrsio yn y Lluoedd Arfog. Er bod Byddin y Tir yn gorff gwirfoddol a domestig (er eu bod wedi’u trefnu mewn modd milwrol), roedd WAAC yn debycach i uned byddin.

May Kear

Ffotograffwyd chwech o Ferched Crwydrol y Rhath yng ngwisg WAAC. Roedd May Kear a May Brooks yn gwisgo ffrog-gôt gabardîn frown unigryw a het ffelt gron WAAC.  Erbyn 1918 roedd WAAC wedi’i ailenwi’n Gorfflu Atodol Byddin y Frenhines Mari (QMAAC), a ffotograffwyd dwy chwaer, Edith a Gladys Townsend, yn gwisgo gwisg QMAAC. Fel llawer o Ferched Crwydrol y Rhath, roedd gan y chwiorydd frawd, Fred, yn gwasanaethu yn y Fyddin.

Townsend sisters

Ymrestrodd dros 57,000 o ferched gyda WAAC. Nid oedd bywyd yn fêl i gyd, ond roedd WAAC yn cynnig y cyfle iddynt deithio ac yn rhoi rhywfaint o annibyniaeth iddynt, a oedd yn fwy nag y gallai llawer o ferched ifanc y Rhath ei ddisgwyl yn y cyfnod hwnnw. Er bod rhai yn cael eu cyflogi fel mecanwyr, rolau fel cogyddion, clercod, morwynion a gyrwyr oedd yr unig opsiynau i’r mwyafrif ohonynt. Rhoddodd y llythyrau a ysgrifennodd Edith a Gladys yn rhifyn Mehefin 1918 o ‘The Roamer’ flas ar eu misoedd cyntaf yn QMAAC:

‘Well we have done some travelling since we first joined up, spent the first three weeks at Kimmel Park as Mess orderlies, we felt like old soldiers, then we had a month at the training camp at Abbey Wood, near Woolwich, experienced three air raids there, no damage was done anywhere near us although we were very excited. From there we were sent to Newcastle, made a stay from the Thursday before Good Friday until Easter Tuesday, did two Church Parades, one on Good Friday to the Parish Church, the second one we marched from Bensham Workhouse to the Cathedral. We enjoyed both services very much. Bensham Workhouse is the hostel where we were stationed. Being holiday time we were able to have a good look around and enjoy ourselves, we thought Newcastle very much like Cardiff, so felt more at home there than we have at any other place. Arrived at this camp on Easter Tuesday afternoon about 4 o clock, just about fagged out after travelling all day. Felt very strange at first but now we have settled down and know the ins and outs of the different Messes and like the life very much’ (Cyf.44, t.6).

Rydyn ni’n gwybod o gofnod gwasanaeth May Brooks y dilynodd ei bywyd hi gyda WAAC batrwm tebyg.

May Brooks

Roedd May yn 18 oed pan ymrestrodd, ac yn byw yn Elm Street, Caerdydd. Roedd yn glerc mewn cwmni melysion yng Nghaerdydd, a gwnaeth gais i weithio i WAAC yng Nghyfnewidfa Lafur Caerdydd. Mae cofnodion y Gyfnewidfa’n cadarnhau ei bod hi’n ‘ymgeisydd addas iawn’. Fodd bynnag, roedd yn rhaid pasio prawf meddygol a chael dau eirda i ymrestru. O’i chofnod rhyfel, gwyddom fod May wedi cael geirda gan ei chymydog yn Elm Street yn nodi ei bod hi’n ddibynadwy, yn ddiwyd ac yn ddyfal. Cafodd eirda canmoliaethus arall gan Olygydd y ‘Roath Roamer’, W. E. Clogg:

‘I believe her to be a steady, honest, straightforward girl and a capable one too. I have every confidence in thoroughly recommending her’.

Cynigiwyd iwnifform a llety am ddim, ond roedd hanner o’r cyflog wythnosol o 24 swllt a dalwyd i’r rhengoedd is yn cael ei ddidynnu am fwyd. Er nad oedd gan y merched a oedd yn gwasanaethu yn WAAC statws milwrol llawn, roedd disgyblaeth lem ar waith. Codwyd pryderon penodol ynghylch sut i reoli dynion a merched yn byw a gweithio ochr yn ochr â’i gilydd mewn gwersylloedd milwrol. Yn y ‘Rheolau Cyffredinol’, nodwyd:

‘Members of the WAAC will not whilst off duty associate with Officers and other ranks of the Army without the written permission of a Controller or Administrator’.

Gweithiodd May Brookes mewn sawl canolfan fyddin yn ne Lloegr. Fel miloedd o’i chyfoedion, daliodd y ffliw yn ystod epidemig a ledodd ar hyd Prydain ym 1918, a threuliodd wythnos yn yr ysbyty. Cafodd ei rhyddhau ar sail dosturiol ym mis Mehefin 1919. Yn yr un modd â llawer o ddatblygiadau’r merched rhwng 1914 a 1918, tybiwyd mai ymateb i’r rhyfel yn bennaf oedd WAAC ac, ym 1921, diddymwyd ei gorff olynol, QMAAC.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 3

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Byddin y Tir – Dorothy Brixton a Nellie Warner

Gwelwyd lluniau o ddwy o Grwydrwyr y Rhath, Nellie Warner a Dorothy Brixton, yng ngwisgoedd unigryw Byddin Tir y Merched.

Dorothy Brixton

Roedd y teulu Brixton yn deulu lleol o Treharris Street, y Rhath.  Roedd Dorothy’n helpu gyda’r Ysgol Sul yn Eglwys Roath Road ac roedd ganddi dri brawd a fu’n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.  Cafodd James Brixton Fedal Filwrol ym 1917 am ei ddewrder tra’n gwasanaethu ar faes y gad ym mis Medi 1916. Cadarnhawyd yn ddiweddarach bod hyn am iddo gludo swyddog wedi’i anafu i ddiogelwch dan warchae trwm (Cyf.17, t.3 a Cyf.43, t.3-4). Rhoddwyd y wobr iddo mewn cyflwyniad cyhoeddus yng Nghaerdydd ar 26 Tachwedd 1917. Dyfarnwyd y Fedal Filwrol i’w brawd arall, Alfred, yn ddiweddarach y flwyddyn honno (Cyf.38, t.8 a Cyf.39, t.2). Does fawr o syndod, o gofio bod ei brodyr yn y lluoedd arfog, i Dorothy achub ar y cyfle i ymrestru â Byddin y Tir.

Roedd Byddin y Tir, a ffurfiwyd ym mis Mawrth 1917, yn ymateb uniongyrchol i’r angen am fwyd. Anfonwyd gweithwyr ychwanegol i ffermydd ledled Prydain. Gwirfoddolodd dros 20,000 o ferched am o leiaf 6 mis. Aseiniwyd y gwirfoddolwyr i un o dair adran – amaethyddiaeth, torri coed a phorthiant. Mae’n debygol y bu Nellie a Dorothy yn byw gartref ac yn gweithio yn yr adran amaethyddol. Os felly, byddent wedi cael blas ar holl dasgau’r fferm, o odro a gofalu am yr anifeiliaid i blannu a chynaeafu cnydau. Tybiwyd bod nyrsio yn gyfraniad naturiol i’r merched ei wneud at yr ymdrech ryfel, ond roedd gweld Merched y Tir yn eu llodrau, eu tiwnigau hir a’u hetiau ffelt yn bur anarferol.

Nellie Warner

Nid oes llawer o wybodaeth yn ‘The Roamer’ am Nellie Warner.  Fel llawer o ferched Caerdydd, mae’n debyg y byddai Dorothy a Nellie wedi bod yn gweithio bob dydd mewn ffermydd yng nghyffiniau’r ddinas. Nid oedd Byddin y Tir yn waith hawdd. Er bod y wisg yn uchel ei bri, roedd yn rhaid gweithio oriau hir a chyflawni gwaith caled am 18s yr wythnos.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 2

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Gorffwysfa’r Milwyr – Muriel Ingram

Dim ond un opsiwn oedd y Groes Goch i’r rheini a oedd am wirfoddoli yn ystod y Rhyfel, a bu llawer yn gweithio i elusennau lleol. Yn Rhifyn 49, adroddodd ‘The Roamer’ stori Muriel Ingram – un arall o Grwydrwyr y Rhath o Richmond Road. Ym 1918, nododd ‘The Roamer’:

Muriel Ingram p1

Muriel Ingram p2

‘On Friday 12th July last, in the Council Chamber of the Cardiff City Hall, amongst other local ladies who received a beautifully designed Badge in appreciation of War Services rendered on behalf of ‘that splendid fellow, the British Soldier’, was Miss Muriel Ingram, the sister of the Roamer who appears on our first page.  Miss Ingram has done excellent work in connection with the Soldiers’ Rest, St Mary Street, and we are exceedingly glad that her services have been recognised. The badge was granted and presented by Lieut-General Sir William Pitcairn Campbell, Commanding-in chief the Western Command’ (Cyf.46, t.2).

Y brawd y cyfeiriwyd ato oedd Geoffrey Ingram, a wasanaethodd gyda 14eg Bataliwn Catrawd Cymru ac a anafwyd ym misoedd olaf y Rhyfel.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Alfred Thomas Griffiths

Cefndir

Ym mis Chwefror 2014 mewn erthygl ar gyfer Wales Online gan Siôn Morgan roedd yr hanes am ddyddlyfr ffotograffau milwr, Alfred Griffiths, a anafwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf (http://bit.ly/1EXhG0c). Daethpwyd o hyd i’r dyddlyfr mewn siop elusen yng Nghernyw gan Robert Aindow. Gan ddefnyddio’r manylion yn y dyddlyfr a gwybodaeth o gyfrifiad 1911, canfu Robert Aindow mai Alfred Thomas Griffiths oedd y milwr, mab David a Rosetta Griffiths, 13 Comet Street, Caerdydd. Yn dilyn apêl am ragor o wybodaeth am Alf, mewn erthygl arall ar 7 Hydref (http://bit.ly/1K08QTM), cadarnhawyd bod y Dyddlyfr wedi’i brynu gan hanesydd o Gaerdydd, Derek Gigg, o Lanisien. Roedd Derek wedi gallu ychwanegu at y wybodaeth am wasanaeth Alf yn y rhyfel gyda Chatrawd Dyfnaint a gwnaeth apêl am ragor o wybodaeth.

Roath Road Roamer

Mae copïau o ‘The Roath Road Roamer’, a gyhoeddwyd o 1914-19 gan Eglwys Wesleaidd Roath Road ac a gedwir gan Archifau Morgannwg, wedi ychwanegu mwy o wybodaeth at stori Alf. Gan ddefnyddio gwybodaeth yn seiliedig ar lythyrau a ffotograffau gan ddynion a merched yn y lluoedd arfog a newyddion a gafwyd gan filwyr ar wyliau o’r fyddin, roedd ‘The Roath Road Roamer’ yn olrhain gwasanaeth rhyfel 460 o ddynion a 19 o ferched o Gaerdydd. Roedd y cylchgrawn yn cael ei gyhoeddi bob mis, a’i ddosbarthu drwy’r ardal a’i anfon dramor.

Roedd Alf Griffiths yn ‘Roath Roamer’ ac mae’r cylchgrawn yn sôn am ei brofiadau yn ystod y rhyfel, yn ogystal â phrofiadau’r dynion eraill o ardal y Rhath a fu’n brwydro ochr yn ochr ag ef yn Ffrainc. Mae hefyd yn dilyn brwydr bersonol Alf i wella yn sgil y clwyfau a gafodd ym Mrwydr y Somme ym 1916 tan iddo gael ei ryddhau o’r Fyddin ym 1918.

Gwelwyd hanes Alfred Thomas Griffiths yn ‘The Roamer’ am y tro cyntaf ym mis Rhagfyr 1914.  Roedd ei enw wedi’i gynnwys ar Restr y Gwroniaid y sawl oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog a oedd ar gofrestr yr Ysgol Sul gynt. Mae hyn yn cadarnhau, ar gychwyn y rhyfel, bod y teulu Griffiths yn dal i fyw yn 13 Comet Street a bod Alf wedi ymuno ag 11eg Bataliwn Catrawd Dyfnaint (Cyf.2, t.7).

Byddai teulu Alf, felly, yn fwy na thebyg wedi bod wedi mynychu Eglwys Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road ar gornel Heol y Plwca a Heol Casnewydd (Roath Road gynt). Ynghyd â theuluoedd eraill Comet Street, gan gynnwys y teulu Townsend ar 40 Comet Street, byddai Alf wedi mynychu gwasanaethau ac Ysgol Sul yr Eglwys. Mae cofnodion Eglwys Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cadarnhau bod hyd at 850 o blant yn mynychu’r Ysgol Sul bob wythnos, a’u goruchwylio gan 40 o athrawon a 50 o gynorthwywyr (DWESCR299). Mae ‘The Roamer’ yn cynnwys manylion am dri aelod arall o’r teulu Townsend a fu’n brwydro yn y Rhyfel – Fred, a ymunodd y Fyddin, a’i chwiorydd Edith a Gladys, a ymunodd â Chorfflu Cynorthwyol y Frenhines Mary yn ddiweddarach yn ystod y Rhyfel.  Mae’n debygol fod Fred ac Alf yn ffrindiau gan fod ‘The Roamer’ yn nodi eu bod ill dau yn aelodau o Frigâd y Bechgyn yr Eglwys (14eg Cwmni Caerdydd) a bod y ddau wedi ymrestru’n gynnar yn y Rhyfel gyda Chatrawd Dyfnaint.  Fodd bynnag, yn y ffotograff o Alf a welir yn ‘The Roamer’ ym mis Chwefror 1915 (Cyf.4, t.4) fe’i gwelir gyda thri o recriwtiaid eraill Catrawd Dyfnaint, yr Is-gorporal John W Laidlaw, y Preifat James Brixton a Phreifat Herbert J Morrisey.

Alf Griffiths group photo

Yn rhyfedd nid yw ‘The Roamer’ yn nodi beth ddigwyddodd i John Laidlaw. Fodd bynnag, rydym yn gwybod fod Alf, Jim Brixton a Bert Morrisey hefyd yn ffrindiau agos. Roeddent oll wedi bod yn aelodau o’r un dosbarth Ysgol Sul yn yr eglwys yn Roath Road dan Mr Haime (Cyf.2, t.7) ac wedi bod yn aelodau o Frigâd Bechgyn yr Eglwys.  Rydym bron yn bendant mai 14eg Cwmni Bataliwn Caerdydd – Cwmni Roath Road – sydd i’w weld yn y ffotograff yn nyddlyfr ffotograffau Alf Griffiths o orymdaith Brigâd y Bechgyn.

Boys Brigade

Roedd y Frigâd yn cael cefnogaeth dda gyda bron i 50 aelodau yn perthyn iddi ar unrhyw adeg. Roedd rhaid i’r bechgyn fynychu Dosbarth Beibl ar foreau Sul a chyfarfodydd bob noson o’r wythnos ar gyfer ymarfer y band a driliau, gymnasteg a chymorth cyntaf. Yn ddynion ifanc roeddent wedi dal gafael yn eu cysylltiadau â’r Eglwys ac ar gychwyn y rhyfel Bert Morrisey oedd y Staff-ringyll ym Mrigâd y Bechgyn (Cyf.25, t.2). O ystyried eu bod wedi ymuno ag 11eg Bataliwn Catrawd Dyfnaint mae’n debygol iawn eu bod wedi gwneud y penderfyniad i ymrestru ym Myddin Newydd Kitchener gyda’i gilydd. Roedd cylchgrawn yr Eglwys yn falch iawn o gyhoeddi bod y pedwar yn ‘Roath Roamers’ ac mae’r pennawd ar gyfer y llun yn disgrifio’r recriwtiaid newydd fel:

‘Four Fine Fellows who have all done well in the 14th Cardiff Company of the Boys’ Brigade and who are now serving King and Country….’

Roedd y Brixtons yn deulu lleol o Treharris Street, Y Rhath er bod Jim, erbyn 1914, yn byw yn Thesiger Street. Roedd y tri mab yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Roedd eu chwaer, Dorothy, yn helpu gyda’r Ysgol Sul yn Roath Road (DWESCR299) gan ymuno â Byddin y Tir yn ddiweddarach. Ymddangosodd yn ‘The Roamer’ fel un o’r ‘Lady Roamers’.  Yn y cyfnod ar ôl tynnu’r ffotograff, mae’n debygol fod y pedwar gŵr ifanc wedi cael eu gwahanu, oherwydd ym mis Mai 1915, cyhoeddodd ‘The Roamer’ fod Jim Brixton yn aelod o 2il Fataliwn Catrawd Dyfnaint a’i fod wedi cael ‘…yr anrhydedd o fod y dyn cyntaf o Roath Road ym Myddin Newydd Kitchener i fynd i’r ‘Ffrynt” (Cyf.7, t.6).

Erbyn mis Ebrill 1915, nodwyd mewn adroddiad yn ‘The Roamer’ fod Bert ac Alf wedi cael eu dyrchafu i swydd Is-gorporal (Cyf.6, t.8) ac erbyn mis Tachwedd 1915 roedd y ddau ‘ar Flaen y Gad’ ac roedd Bert newydd gael ei ddyrchafu i swydd Corporal (Cyf.13, t.8). Roeddent hefyd wedi cael eu symud i 9fed Bataliwn Catrawd Dyfnaint. Yn y cyfnod yn arwain at y cyrch ar y Somme ym mis Gorffennaf 1916, cafodd Alf ei ddyrchafu i swydd Corporal a Bert i swydd Rhingyll (Cyf.20, t.8). Mae’n bosibl eu bod wedi dod ar draws Fred Townsend a oedd wedi dychwelyd i’r 9fed Bataliwn ar ôl gwella yn dilyn cael ei anafu (bwled drwy’r glun) ym mis Hydref 1915 (Cyf.20, t.8 a Cyf.13, t.3).  Roedd Jim Brixton yn y Ffrynt yn ystod y cyfnod hwn hefyd ar ôl iddo ddychwelyd i 2il Fataliwn Catrawd Dyfnaint (Cyf.20, t.5).

Dechreuodd Brwydr y Somme ar 1 Gorffennaf 1916 ac mewn adroddiad yn ‘The Roamer’ nodwyd bod Alf wedi’i anafu’n wael ar ddiwrnod cyntaf y cyrch wrth wasanaethu gyda Magnel Morter Ffosydd 20/1. Ym mis Awst 1916, fis yn ddiweddarach, cyhoeddodd ‘The Roamer’ lythyr a ysgrifennwyd gan Alf yn ei wely mewn ysbyty yn Aberdeen:

Vol22 p3

‘I am wondering if you have heard the bad news that I am lying in hospital wounded. The wounds are not of the worst. I had one bullet wound in the face and it has broken the lower jaw-bone. The second one is a bullet wound in the in the left foot…. I was wounded on the July 1st, the first day of the Big Advance unfortunately. I am very lucky to be alive as many young fellows alongside me were killed’ (Cyf.22, t.3).

Mae’n debygol fod y ffotograff o nyrsys y Groes Goch yn Nyddlyfr Ffotograffau Alf wedi’i dynnu yn Aberdeen.  Gan fyfyrio ar lansiad y cyrch nododd ‘The Roamer’:

‘Of all months July of course has been the most anxious for us. The number of those actually in France at the time the Big Push started was as follows – Officers 8, NCO’s 18 and men 58. A total of 84. Why the run on the figure 8 we do not quite know but there it is. Some of those who profess to draw omens from such things can perhaps help us. The days have been dark ones for us from a personal standpoint , though bright and glorious enough with Victory. As we go to press not much news of our lads has come to hand, and while we might fear some may be bad enough when it reaches us, we hope and pray for the best’ (Cyf.22, tt.2-3).

Byddai Alf wedi bod yn Aberdeen pan ddaeth y newyddion fod Bert Morrisey ar goll a’r cyhoeddiad diweddarach ei fod wedi’i ladd ar faes y gad ar 4 Medi yn y Somme.  Roedd yn 21 mlwydd oedd ac, ar y pryd, y 13ain Roamer a laddwyd ar faes y gad (Cyf.25, t.2 a Cyf.26, t.6). Roedd hefyd yn un o’r 22 o gyn-aelodau’r 14eg Cwmni Brigâd y Bechgyn a laddwyd yn ystod y rhyfel (DWESCR302). Yn ystod yr un mis, enwebwyd Jim Brixton ar gyfer Medal Filwrol am:

‘…some very plucky work as a stretcher bearer one night on the Front, in the open facing the German machine guns ….’.

Roedd anafiadau Alf yn fwy difrifol na’r hyn a bortreadwyd yn ei lythyr. Ar 10 Ionawr 1917 roedd dal yn yr ysbyty yn Aberdeen:

Vol29 p6

‘Instead of that operation I told you about, the doctor through the X Rays, has found it necessary to put the splint back in my mouth and cement it. That means I shall have to go through the cure again. It is very disappointing but I intend to have the proper cure. I expect to be here some little time yet. Am anxiously waiting for the Roamer’ (Cyf.29, t.6).

Ym mis Mai 1917 y cyhoeddodd ‘The Roamer’ bod Alf adref yng Nghaerdydd – ‘….his patience has been rewarded at last’ (Cyf.31, t.8). Erbyn mis Gorffennaf 1917 cyhoeddwyd bod Alf yn ôl ar y Ffrynt unwaith eto (Cyf.33, t.7) ac ym mis Medi 1917 adroddwyd ei fod wedi’i anafu ac yn yr ysbyty gyda’i hen gyfaill o Frigâd y Bechgyn, Jim Brixton (Cyf.35, t.5). Roedd ‘The Roamer’ yn gwgu ar driniaeth a gafodd Alf yn y Fyddin:

‘As we expected Corporal Alfred Griffiths (9th Batt Devon Regiment) is back from France and is in hospital in London. He was badly wounded in the jaw on 1st July 1916, but after nearly 12 months in hospital was sent out again before he was right’  (Cyf.39, t.4).

Roedd ‘The Roamer’ yn cadw llygad barcud ar hynt a helynt Alf: Mewn adroddiad ym mis Gorffennaf 1918 dywedodd:

‘Corporal Alfred T Griffith (Devon Regiment) who was wounded on 1st July 1916, on the first day of the Big Push of two years ago, had been hospital most of the time since except for a short revisit to France. At present he is in London and he has recently undergone another operation on his jaw, which we trust will be more successful than the previous ones’ (Cyf.45, t.8).

Ni chafodd Alf adferiad llawn o’r anafiadau a gafodd yn y Somme a dau fis yn ddiweddarach nodwyd yn ‘The Roamer’:

‘Corporal Alfred T Griffiths after a long and trying time in hospital, as mentioned in previous issues (it is two years and two months ago that we was wounded) has been fortunate in getting his discharge from the Army’ (Cyf.47, t.8).

O blith cyfeillion Alf llwyddodd Fred Townsend a Jim Brixton oroesi’r Rhyfel. Fodd bynnag, anafwyd Fred yn ddifrifol yn Ypres ym mis Tachwedd 1917.  Mewn llythyr a anfonodd at ‘The Roamer’ rhoddodd y manylion:

‘I was rather unlucky for we had been through two attacks and we were being relieved that night. I was sent back to guide the relief up when I got hit. It made a bit of gash from my shoulder down half way to the elbow, and cut the artery, and so made me lose a lot of blood’ (Cyf.38, tt.2-3).

Yn dilyn cyfnod maith yn yr ysbyty fe’i rhyddhawyd o 9fed Bataliwn Catrawd Dyfnaint ym mis Tachwedd 1918, ond, o ganlyniad i’r anaf a gafodd i’w fraich ac ysgwydd chwith, nid oedd ei fraich yn dda i lawer o ddim (Cyf.48, t.7). Ymddangosodd yr Is-gorporal James Brixton yn y dudalen ‘Page of Smilers’ yn y Roamer ym mis Mawrth 1919 – sef y rheiny oedd wedi’u dadfyddino. Dyfarnwyd y Fedal Filwrol iddo ym 1917 am ei ddewrder ar faes a gad ym mis Medi 1916.  Yn ddiweddarach, cadarnhawyd bod hyn yn cynnwys rhoi help llaw i filwr a anafwyd yn ystod brwydro ffyrnig (Cyf.27, t.3 a Cyf.43, tt.3-4).  Dyfarnwyd y fedal iddo mewn cyfarfod cyhoeddus yng Nghaerdydd ar 26 Tachwedd 1917.  Dyfarnwyd yr un fedal i Alfred, brawd Jim, yn ddiweddarach yn ystod yr un flwyddyn (Cyf.38, t.8 a Cyf.39, t.2).

Cynhaliodd ‘The Roamer’ ei aduniad ‘Croeso Adref’ cyntaf ar gyfer milwyr a ddadfyddinwyd ym mis Ebrill 1919.  Roedd Jim Brixton yn un o’r cyntaf i ysgrifennu at ‘The Roamer’ i ddweud ei fod yn gobeithio y byddai’r cylchgrawn ac aduniadau rheolaidd yn parhau (Cyf.54, t.5). Er bod cofnodion Archifau Morgannwg yn dweud wrthym y cyhoeddwyd rhifyn olaf ‘The Roath Roamer’ ym mis  Hydref 1919, roedd yr Eglwys yn parhau i gynnal cyfres o aduniadau gan gynnwys cyfarfodydd rheolaidd ar gyfer cyn-aelodau Brigâd y Bechgyn (DWESCR302). Er nad oes unrhyw dystiolaeth o hynny, mae’n bosibl bob Alf, Jim a Fred wedi gallu dod at ei gilydd i hel atgofion am eu cyfnod ym Mrigâd y Bechgyn a’u profiadau yn ystod y rhyfel.

Os hoffech ddysgu mwy am y 460 o ddynion a 19 o ferched o ardal y Rhath a fu’n gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf, mae gan Archifau Morgannwg gopïau o’r 57 rhifyn o ‘The Roath Road Roamer’ a gyhoeddwyd o fis Tachwedd 1914 i fis Hydref 1919 (DAWES6).

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg