Gaeaf ym Merthyr Mawr : Ffotograffau gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

I’r rhai sy’n gobeithio am eira dros gyfnod y gwyliau mae’r ffotograffau sydd wedi eu dewis o gasgliad Edwin Miles yr wythnos hon o olygfeydd gaeafol ym Merthyr Mawr ac Ogwr.

M130

Fe fydd y llun cyntaf yn olygfa gyfarwydd i lawer gyda chaeau wedi’u gorchuddio ag eira, Castell Ogwr yn y cefndir a’r cerrig camu ar draws yr afon yn y blaendir.

M134

Efallai nad yw’r ail mor adnabyddus.  Mae’n dangos un o’r ddau borthdy i nodi’r fynedfa i ystâd Merthyr Mawr a gaffaelwyd gyntaf gan Syr John Nicholl ym 1804. Mae’r llety ar y “ffordd newydd” a adeiladwyd gan y teulu Nicholl i gymryd lle’r llwybr gwreiddiol oedd yn mynd heibio, yn agos at safle Tŷ Merthyr Mawr. Roedd y bwthyn yn dwyn yr enw Merthyr Mawr Lodge neu’r West Lodge, ac roedd y bwthyn yn ymddangos mewn mapiau gyntaf ym 1813.  Gyda’i do gwellt a’i leoliad golygfaol, mae’n eiddo sy’n cael ei edmygu’n fawr ac yn adeilad rhestredig Gradd 2.

Roedd Edwin Miles yn gweithio’n bennaf, o’i stiwdio a adeiladwyd yng nghefn ei gartref ar Heol Ewenni.  Roedd Merthyr Mawr, felly, “ar stepen ei ddrws”. Mae’r casgliad a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys dros ugain o ffotograffau o’r pentref a’r cyffiniau.

M131

Ychydig iawn o gliwiau sy’n ein galluogi i ddyddio golygfeydd y gaeaf, heblaw bod casgliad Edwin Miles yn cwmpasu’r cyfnod rhwng 1900 a 1929. Mae ei waith yn disgyn yn fras i gyfnodau penodol, y blynyddoedd yn arwain at ddechrau’r rhyfel ym 1914 a’r 1920au. Yn ystod y ddau gyfnod byddai’r porthdai ar y ffordd ddynesu at Dŷ Merthyr Mawr wedi bod yn gartref i staff a oedd yn gweithio i’r teulu Nicholl.

M132

Tynnodd Edwin Miles luniau o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg hyd at ei farwolaeth ym 1929.  Mae’r ffotograffau o Ferthyr Mawr yn y gaeaf ar gael i’w gweld dan y cyfeirnod D261/M130-134.  Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Proclamasiwn y Brenin newydd yn y Bont-faen ar 26 Ionawr 1901

Ffotograffau gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

Mae’r llun o gasgliad Edwin Miles yr wythnos hon yn adlais o ddigwyddiadau diweddar gan ei fod yn dangos cyhoeddi’r Brenin newydd.

BCOW_C_114_3 edited

Cafodd y llun ei dynnu ar y 26 Ionawr 1901, bedwar diwrnod yn unig ar ôl marwolaeth y Frenhines Fictoria a oedd wedi teyrnasu am dros 63 o flynyddoedd. Y ffigwr yn y canol yw Maer y Bont-faen, yr Henadur Edward John, a oedd newydd gyhoeddi’r brenin newydd, Edward VII, mab hynaf y Frenhines ac a oedd yn 69 oed yn 1901.

Yn unol ag arferiad a ddilynir hyd heddiw, cyhoeddwyd esgyniad y Brenin newydd mewn trefi a dinasoedd ar draws y wlad. Roedd hi’n bluen yng nghap y Bont-faen bod trefniadau wedi cael eu rhoi yn eu lle ar gyfer darllen y proclamasiwn ymhell cyn eu cymdogion lleol ym Mhen-y-bont ar Ogwr.

Fel yr adroddodd y papurau newydd lleol, roedd yn dipyn o ddigwyddiad gyda holl boblogaeth y fwrdeistref a’r ardaloedd cyfagos yn leinio’r strydoedd.  Ym mhen blaen yr orymdaith y cerddai’r Maer ac aelodau’r Gorfforaeth, ac yna Ynadon lleol, y Ficer a’r Meistr, athrawon a disgyblion yr Ysgol Ramadeg. Darparwyd gosgordd er anrhydedd gan ddau yn cario byrllysgau, aelodau o’r Gwirfoddolwyr lleol a Band Tref y Bont-faen.

Gyda baneri’n cyhwfan, darllenwyd y proclamasiwn ar safle’r Hen Groes ac ar dri safle arall ar ffin y fwrdeistref. Ar bob achlysur datganwyd dyfodiad yr osgordd gan ffanffer o utgyrn ac wedi cwblhau’r datganiad fe ganwyd Duw Gadwo’r Brenin.

Tynnwyd y llun ar ddiwedd y seremoni wrth i’r Maer gilio i siambrau’r cyngor i ddiddanu ei westeion. Ar y cyfan, byddai wedi bod yn ddiwrnod cofiadwy i Edward John, masnachwr hadau lleol a pherchennog yr Eagle Stores, a wasanaethodd sawl tro fel Maer y Bont-faen. Efallai nad yw’n syndod ar ddiwedd diwrnod hir, adroddodd y papurau newydd fod y Maer wedi gofyn i’w westeion ymuno ag ef i yfed i iechyd y Brenin Edward y Seithfed … a wnaed yn ffyddlon tu hwnt.

Mae’r llun yn un o’r rhai cynharaf yng nghasgliad Edwin Miles a gedwir yn Archifau Morgannwg.  Ym 1901 roedd Miles yn dal i weithio fel signalmon rheilffordd ac yn byw ar Heol Y Bont-faen ym Mhen-y-bont ar Ogwr.  Mae’n ddigon posibl bod y llun wedi’i dynnu wrth iddo fireinio ei sgiliau cyn mentro fel ffotograffydd proffesiynol yn gweithio o stiwdio yn Wrexham Villa ar Heol Ewenni. Mae mownt y ffotograff yn cyfeirio at Stiwdio Ewenni, gan awgrymu iddo gael ei ychwanegu yn ddiweddarach.

Tynnodd Edwin Miles luniau o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg hyd at ei farwolaeth ym 1929.  Mae’r ffotograff o’r Proclamasiwn hon i’w gweld dan y cyfeirnod BCOW/C/114/3.  Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261. 

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Brigâd Dân Pen-y-bont ar Ogwr: Ffotograffau gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

Y llun a ddewiswyd yr wythnos hon yw un o’r eitemau mwy anarferol yng nghasgliad Edwin Miles – llun o Frigâd Dân Cyngor Dosbarth Trefol Pen-y-bont ar Ogwr.  

UDBR_F_1

Seren y sioe yw injan Tân Leyland gyda’i ysgol 35 troedfedd, a gyflwynwyd i’r frigâd ym mis Awst 1924.  Roedd Brigâd Dân Pen-y-bont ar Ogwr dim ond yn cynnwys gwirfoddolwyr a chyn 1914 byddant wedi dibynnu ar offer a dynnwyd gan geffylau. Roedd caffael injan newydd Leyland, felly, yn welliant sylweddol ar gyfer brigâd a oedd yn darparu cymorth i Ben-y-bont a’r trefi a’r pentrefi cyfagos.

Wrth ddyddio’r llun mae’n ddigon posib iddo gael ei dynnu ar 11 Gorffennaf 1925, pan ddaeth pedwar deg pedwar o frigadau a thros wyth cant o ddynion o bob rhan o dde Cymru ynghyd yn Aberdâr i arddangos technegau ymladd tân. Mae’r tŷ yn y cefndir yn edrych yn debyg iawn i Dŷ Glanogwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a gafodd ei gaffael gan yr awdurdod lleol yn y cyfnod yma, ac a fyddai wedi darparu man addas i’r frigâd cwrdd. Maen nhw’n sicr yn edrych yn dda iawn ac mae cofnodion y frigâd yn cadarnhau bod gwisgoedd newydd wedi eu rhoi i’r dynion ar gyfer digwyddiad Aberdâr.  

Y dyn yn y cap, ar ochr dde’r grŵp, yw Henry Percival Williams, Prif Swyddog y Frigâd.   Yn ddilledydd lleol o Nolton Street, Pen-y-bont ar Ogwr, roedd H.P Williams yn ffigwr allweddol yn y gwaith o redeg y frigâd am flynyddoedd lawer. Rhoddodd wasanaeth gwych hefyd i’r CDT Pen-y-bont ar Ogwr, gan gynnwys gwasanaethu fel cadeirydd y cyngor ar dri achlysur.

Dros y blynyddoedd rhoddodd y Frigâd wasanaeth amhrisiadwy i’r gymuned leol.  Ym mis Mai 1926 bu tân yn eiddo Cwmni Melysion Avona yn Meadow Street, a achoswyd o bosibl gan foeler siwgr, yn bygwth dinistrio cartrefi ac eiddo lleol pan ddarganfuwyd bod tancer petrol a cheir yn cael eu storio yn yr un adeilad. Fel y dywedodd y papurau lleol “a wave of relief went up from the thousands of onlookers” wrth i weithredu prydlon gan y frigâd fynd i’r afael â’r tân a thynnu’r cerbydau o’r adeilad.

Ar nodyn ysgafnach, ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn, torrodd dynion tân i mewn i dŷ ar Stryd y Parc ym Mhen-y-bont pan welwyd mwg yn dod allan o ffenest i fyny’r grisiau. Y tro hwn daeth y dyn tân wyneb yn wyneb â’r perchennog yn eistedd yn y bath gyda stêm yn mynd allan o’r ffenestr agored. Gan ei bod ychydig yn fyddar doedd hi ddim wedi clywed y curo ar y drws ffrynt.  Ni wnaed unrhyw niwed ac roedd yn stori wych i’w hadrodd yn siopau a thafarndai Pen-y-bont ar Ogwr dros Nadolig 1926. 

Mae’r pwnc yn anarferol i Edwin Miles, a oedd yn arbenigo mewn ffotograffau o lefydd ac adeiladau lleol adnabyddus.  Fodd bynnag, roedd Miles yn ymwneud â rhedeg y grwpiau sgowtiaid lleol, a darparodd brigâd Pen-y-bont ar Ogwr hyfforddiant mewn diogelwch tân i’r sgowtiaid ifanc. Mae’n ddigon posib mai ymwneud Miles â’r frigâd a arweiniodd ato’n tynnu’r llun. Beth bynnag yw’r rheswm, mae’n darparu cofnod gwych o’r Frigâd bryd hynny.

Mae’r ffotograff o Frigâd Dân Pen-y-bont ar Ogwr i’w gweld  yn Archifau Morgannwg dan y cyfeirnod UD/BR/F/1. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr: Ffotograffau gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

Mae’r ffotograffau a ddewiswyd yr wythnos hon o gasgliad Edwin Miles o Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr, tirnod adnabyddus a gydnabuwyd, yn ei gyfnod, fel un o’r adeiladau gorau yng nghymoedd De Cymru.

M802

Roedd y Sefydliad yn gynnyrch ymgyrch ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg i gyfleusterau fod ar gael i’r gymuned ddod at ei gilydd ar gyfer adloniant a dysgu. Agorwyd yr Ystafell Ddarllen gyntaf ym Mro Ogwr ym mis Gorffennaf 1885 ac, erbyn dechrau’r 1900au, roedd galw am adeilad llawer mwy … i nid yn unig ddifyrru’r aelodau ond meithrin eu meddyliau yn artistig, yn ddeallusol ac yn foesol (Glamorgan Gazette, 20 Ionawr 1911).

Wedi’i hadeiladu ar gost o £9,000, roedd Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr yn edrych i ddiwallu’r angen hwn, gyda phrif neuadd yn gallu cynnal mil o bobl a neuadd lai a allai ddarparu ar gyfer dau gant. Yn ogystal, roedd gan y Sefydliad ystafell filiards gyda phedwar bwrdd, ystafelloedd pwyllgor, llyfrgell ac ystafell ddarllen. Talwyd y gost trwy danysgrifiad cyhoeddus ac roedd yn cynnwys £200 a ddarparwyd ar ran y Brenin. Fodd bynnag, dynion y glofeydd lleol dalodd y rhan fwyaf o’r bil.  Cyfrannodd pob gweithiwr geiniog ym mhunt ei enillion i’r Sefydliad o dan drefniant a elwir yn “system buntedd” a’i goruchwylio gan D J Thomas, y cyfeirir ato’n helaeth yn lleol fel “Dai Pound”.

M803

Roedd y seremoni agoriadol, ar ddydd Mercher 18 Ionawr 1911, yn ddiwrnod arbennig i’r gymuned leol gyda’r strydoedd yn cael eu haddurno gyda baneri. Ymgasglodd dros fil o bobl ar Commercial Street wrth i’r Henadur Llewellyn agor y prif ddrws gydag allwedd aur seremonïol a heidiodd y cyhoedd i edmygu’r adeilad newydd. Dathlwyd yr agoriad gyda chinio ac yna ffilm a ddangoswyd yn y Brif Neuadd gan ddefnyddio “Biosgôp” y Sefydliad ei hun.

Dros y saith deg mlynedd nesaf rhoddodd y Sefydliad ffocws i fywyd cymunedol gydag amrywiaeth o gyngherddau, darlithoedd, ffilmiau, dawnsfeydd a chyfarfodydd cyhoeddus. Roedd cyfleusterau’r gemau yn arbennig o boblogaidd gyda thimau snwcer, biliards, drafftiau a gwyddbwyll. Roedd yna lawer o eiliadau cofiadwy, gan gynnwys y dyn lleol, Fred Cooke, yn sgorio uchafswm o 147 ar y bwrdd snwcer, ac ym 1965 fe gafodd Lyn Davies ei anrhydeddu mewn cyflwyniad i nodi ei fedal aur yng Ngemau Olympaidd Tokyo.

Mae’n debyg bod y ddau lun a dynnwyd gan Edwin Miles wedi nodi’r agoriad ym 1911. Nid ydynt felly’n cynnwys y y cloc a ychwanegwyd islaw’r gromen addurnedig ym 1949 y bydd llawer sy’n gyfarwydd â’r Sefydliad yn ei gofio. Yn anffodus, cafodd yr adeilad ei ddymchwel ym 1983 ar ôl cael ei ddifrodi’n ddifrifol gan ddŵr llifogydd ym Mawrth 1981. Fodd bynnag, gallwch ddysgu mwy am y Sefydliad ar wefan Cymdeithas Hanes a Threftadaeth Leol Cwm Ogwr. Yn benodol, mae Kenneth James wedi llunio hanes manwl o’r adeilad gan ddefnyddio cofnodion y Sefydliad sydd wedi goroesi.

Tynnodd Edwin Miles luniau o lawer o drefi a phentrefi ar draws Morgannwg rhwng 1905 a 1929.  Mae’r ffotograffau o Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr i’w gweld dan y cyfeirnod D261/M802 a D261/M803. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y Ferch o Gefn Ydfa: Ffotograffau gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

Mae’r ffotograffau a ddewiswyd yr wythnos hon o gasgliad Edwin Miles yn cynnwys Eglwys Blwyf Llangynwyd, ychydig i’r de o Faesteg, y credir ei fod yn dyddio o’r 6ed ganrif. Tynnodd Edwin Miles ffotograffau o sawl eglwys ledled Morgannwg.  Ond mae’n debyg fod ganddo reswm arbennig dros dynnu’r pedwar llun o Langynwyd oherwydd, yn anarferol, fe ychwanegodd brint o baentiad o “Y Ferch o Gefn Ydfa”.

M301

Bydd y rhai sy’n gwybod eu hanes lleol yn gyfarwydd â stori’r “Ferch”. Roedd Ann Thomas mewn cariad â’r töwr a bardd Wil Hopcyn. Yn anffodus roedd ei theulu eisoes wedi cytuno y byddai’n priodi Anthony Maddox, mab i deulu lleol, ac ni chafodd Ann yr hawl i gyfarfod na chysylltu â Wil.  Yn groes i’w rhieni, ysgrifennodd yn gyfrinachol i Wil ac mae’r print yn darlunio Ann yn cuddio llythyr mewn boncyff coeden. Ond mynnodd ei theulu hi’r briodas a gadawodd Wil Llangynwyd yn y pen draw.  Ddwy flynedd yn ddiweddarach aeth Ann, dim ond 23 oed, yn sâl, meddai rhai oherwydd yr oedd ei chalon wedi torri. Er i Wil ddychwelyd i fod wrth ei hochr, bu farw yn ei freichiau.

Ychydig a wyddys am Wil Hopcyn ond credir mai ef oedd awdur y gân Bugeilio’r Gwenith Gwyn a’i bod wedi ei hysgrifennu ar gyfer Ann.  Claddwyd Ann yn y gangell yn Eglwys Llangynwyd ym mis Mehefin 1727.  Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, cafodd Wil ei gladdu ar dir yr eglwys.

M303

Mae hanes “Y Ferch o Gefn Ydfa” wedi parhau’n boblogaidd ac fe gafodd ei ail-adrodd yn aml gan grwpiau theatr teithiol. Ym 1913 gwnaed ffilm o’r stori gan William Haggar ac fe ddenodd dorfeydd enfawr pan gafodd ei dangos mewn lleoliadau ar draws De Cymru.  Ym mis Hydref 1914, roedd y balconi yn y Gnoll Picturedome yn llawn dop y tu hwnt i gapasiti, a dymchwelodd yn ystod y sioe. Adroddwyd, yn wyrthiol, na chafodd neb eu hanafu’n ddifrifol a bod y ffilm wedi ei hailddechrau a’i chwblhau.

Mae’n debyg bod y ffotograffau wedi cael eu tynnu gan Edwin Miles ar gyfer digwyddiad a gynhaliwyd yn Llangynwyd ddydd Mercher 20 Mehefin 1928 pan ddadorchuddiwyd croes goffa i Wil yn y pentref a gosod carreg fedd newydd ym mynwent yr eglwys. Cymaint oedd y diddordeb yn Wil Hopcyn a’r “Ferch o Gefn Ydfa”, gorlifwyd y pentref gan filoedd o ymwelwyr o bob rhan o Gymru, a oedd yn awyddus i fod yn dyst i’r digwyddiad. Os edrychwch yn ofalus mae Miles wedi marcio dau o’r ffotograffau i nodi mai’r eglwys yw man gorffwys y Ferch, ac mae’n ddigon posibl eu bod wedi gwerthu’r ffotograffau i’r rhai a oedd wedi mynychu ym mis Mehefin 1928.

Tynnodd Edwin Miles luniau o lawer o drefi a phentrefi ar draws Morgannwg rhwng 1905 a 1929.  Mae’r ffotograffau o Eglwys Blwyf Llangynwyd, adnabyddir fel Sant Cynwyd, i’w gweld dan y cyfeirnod D261/M301-M306. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y Pafiliwn, Y Bont-faen:  Ffotograffau wedi’u tynnu gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

Os ydych chi erioed wedi pendroni ynghylch gwreiddiau’r adeilad ar brif stryd Y Bont-faen gyda chromen addurnedig a chanopi arddull theatr, yna efallai bod yr erthygl hon o ddiddordeb. Wedi ei dynnu bron i gan mlynedd yn ôl, mae’r llun isod yn dangos Sinema’r Pafiliwn yn Y Bont-faen. Mae’n dangos yr adeilad yn ei anterth, ac mae’n rhyfeddol cyn hired y mae ffasâd yr adeilad wedi goroesi yn gyfan; mae’n dal yn hawdd ei adnabod heddiw – er bod ei ddyddiau fel sinema wedi hen gilio.

M525

Cafodd y llun ei dynnu gan y ffotograffydd lleol, Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr rhwng 1925 a 1929.  Wedi’i godi a’i reoli gan berchennog garej lleol, Arthur Mills, roedd gan y Pafiliwn sinema ar y llawr gwaelod a neuadd ddawns ar y llawr cyntaf. Roedd y digwyddiad cyntaf yn yr adeilad newydd bron yn sicr yn bazaar eglwys a gynhaliwyd yn y neuadd ddawns ar 6 Mai 1925. Ni fu’n hir, fodd bynnag, cyn i’r llawr masarn newydd ei osod gael ei roi ar brawf yn iawn gyda dawns ar nos Iau 21 Mai 1925, a fynychwyd gan dros 250 o bobl, i godi arian ar gyfer adfer Eglwys y Plwyf yn y Bont-faen. Disgrifiwyd y “neuadd ddawns odidog” fel un o’r gorau yn ne Cymru. Gyda dawnsio i “seiniau cerddorfa Rumson” tan ddau y bore, cafodd y digwyddiad ei ddisgrifio fel “llwyddiant digamsyniol”.

Roedd hi rai misoedd yn ddiweddarach, fodd bynnag, cyn bod y sinema ar y llawr gwaelod, gyda’i daflunydd Kalee Rhif 7 newydd ei osod, yn barod i dderbyn cwsmeriaid. Wedi ei amseru i gyd-fynd â phrysurdeb Sioe’r Bont-faen, agorodd Sinema’r Pafiliwn Ddydd Mercher 16 Medi gyda dangosiad o ffilm fud “The Folly of Vanity”.  Gyda’r seren Betty Blythe yn y brif ran, roedd i’r ffilm ddilyniant camera “ffantasi ddramatig syfrdanol” gyda’r arwres yn plymio i’r môr i ymweld â llys tanddwr Neifion.

Yn y blynyddoedd canlynol bu’r neuadd ddawns yn y Pafiliwn yn lleoliad poblogaidd, yn aml yn cynnal y Dawns flynyddol Helfa Morgannwg. Fe’i defnyddiwyd hefyd ar gyfer ystod eang o ddigwyddiadau, gan gynnwys derbyniad i Lloyd George ym mis Hydref 1930, pan roddwyd Rhyddfraint Bwrdeisdref y Bont-faen i’r cyn Brif Weinidog. Llwyfannodd y sinema hefyd gynyrchiadau cyntaf oll Cymdeithas Ddrama Amatur y Bont-faen a gwefreiddio cynulleidfaoedd gyda ffilmiau poblogaidd, gan gynnwys Ben Hur gyda Ramon Novarro, Douglas Fairbanks yn herfeiddiol yn y brif ran yn “The Thief of Baghdad”, a’r digrifwr Harold Lloyd yn “For Heaven’s Sake”.  Dangoswyd nifer o ffilmiau gwybodaeth gyhoeddus hefyd yn Y Pafiliwn, yn cynnwys “The Path to Poultry Prosperity”. Ni chafodd ffigyrau presenoldeb ar gyfer y digwyddiad hwn eu cofnodi.

Wedi’i ddifrodi gan dân ym mis Ebrill 1942, adferwyd y Pafiliwn ym 1948 a pharhaodd i weithredu fel sinema tan ganol y 1950au.  Er ei fod bellach yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd, mae’r gromen a’r ffasâd wedi eu cadw ac yn parhau i fod yn olygfa gyfarwydd ar Eastgate yn y Bont-faen.

Tynnodd Miles luniau, a ddefnyddiwyd yn bennaf fel cardiau post, o lawer o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929.  Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o’r casgliad dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.  Mae’r ffotograff o’r Pafiliwn a ddefnyddir yn yr erthygl hon i’w gweld dan y cyfeirnod D1622.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffair a Gala’r Bont-faen, 1909: Ffotograffau wedi’u tynnu gan Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr

A hithau’n ganol haf bydd meddyliau’n troi mewn llawer o drefi a phentrefi at y ffair haf flynyddol. Rydym felly heddiw yn cynnwys set o luniau a dynnwyd gan y ffotograffydd lleol, Edwin Miles, o Ffair a Gala’r Bont-faen a gynhaliwyd gant un deg a thri o flynyddoedd yn ôl ar 16 Mehefin 1909.

Canolbwynt y ffair oedd yr orymdaith agoriadol drwy’r brif stryd ac mae’r ffotograff cyntaf yn dal hyn yn berffaith.

D1622-1-1-1

Os edrychwch yn ofalus fe welwch mai’r Arglwydd Faer oedd yn arwain yr orymdaith a merch ifanc, Elizabeth Swinton, wedi ei gwisgo fel Herodr Cymru. Dilynir hwy gan Fand Pres Tal-y-garn a’r frigâd dân leol, gan gynnwys yr injan dân. Yn union y tu ôl i’r injan dân efallai y gallwch weld grŵp o nyrsys, oherwydd nod y carnifal oedd i godi arian i’r Gymdeithas Nyrsio leol. Roedd y tywydd ychydig yn anwadal y diwrnod hwnnw ac mae’r dorf, oll yn eu dillad parch, yn edrych braidd yn denau. Serch hynny, edrychwch ar yr adeiladau ar y chwith a gallwch weld pobl sydd wedi camu allan o’u ffenestri ar y lloriau uwch i wylio wrth sefyll ar do porth neu do ffenestri bae.

Edrychwch nawr ar yr ail lun. Mae’n anodd dal gwamalrwydd a hwyl gorymdaith garnifal ond mae Edwin Miles wedi gwneud ei orau.

D1622-1-1-10

Ar ôl i’r grwpiau ffurfiol fynd heibio, mae’r dorf a’r orymdaith, sydd bellach yn llawn cymeriadau a diddanwyr mewn gwisg ffansi, bron yn un. Mae rhai yn cerdded, llawer yn chwarae offerynnau cerdd, tra bod eraill mewn certiau wedi’u tynnu gan geffylau. Roedd yr orymdaith yn cynnwys nifer o ffigyrau lleol adnabyddus, gan gynnwys Mrs Ebsworth fel menyw o Rwsia a’r Meistri Gwyn a Wilkins wedi’u gwisgo fel Eidalwyr ac yn chwarae organ faril – gwisgoedd sydd .. wedi twyllo hyd yn oed eu ffrindiau agosaf. Rhwng popeth, roedd bron i bedwar cant o bobl yn yr orymdaith ac efallai mai’r mwyaf poblogaidd oedd y “costeriaid” – comedïwyr wedi’u gwisgo fel gwerthwyr ffrwythau a llysiau cocni.

Yn y ffotograff mae’r orymdaith wedi dod nôl i drefn. Mae’r llun yn dweud ychydig wrthym am yr hyn ddigwyddodd nesaf, gyda grŵp yn y blaen yn cario arwydd “Houp-La!” ac yna nifer o ferched ifanc yn reidio mewn cert gyda Bedwen Fai.

D1622-1-1-2

Y man aros nesaf a’r olaf ar gyfer yr orymdaith oedd y cae criced, a fenthyciwyd i bwyllgor y ffair am y diwrnod gan y tîm criced lleol, y Glamorgan Gypsies.

Gydag adloniant ar y cae gan ddawnswyr y Fedwen Fai, Band Pres Tal-y-garn a chôr meibion, gallai’r rhai a fynychodd fwynhau’r stondinau bach ychwanegol niferus gan gynnwys stondin cnau coco a “Modryb Sally”, ochr yn ochr â’r hŵpla. Ar gyfer y rhai mwy egnïol roedd na gymkhana a “champau gwledig” gyda chanu’n goron ar y noson. Er iddi lawio yn hwyrach yn y dydd, mynychodd dros fil o bobl y te a baratowyd yn y prynhawn a chodwyd tua £100. Felly ar y cyfan, cafodd pawb yno ddiwrnod da.

Tynnwyd y lluniau gan ffotograffydd lleol, Edwin Miles, a oedd yn berchen ar Stiwdio ar Heol Ewenni, Pen-y-bont ar Ogwr. Tynnodd Miles luniau hefyd, a ddefnyddiwyd yn bennaf fel cardiau post, o lawer o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929.  Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.  Mae Ffotograffau Carnifal y Bont-faen, a ddefnyddir yn yr erthygl hon, i’w gweld dan y cyfeirnod D1622.

Gyda llaw os ydych chi’n pendroni ynghylch y cyfeiriad at “Modryb Sally” cawsom wybod ei bod yn gêm draddodiadol lle caiff pêl (doli) ei gosod ar ben polyn er mwyn ceisio ei tharo i’r llawr drwy daflu ffon neu gangen ati.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Talygarn – “… y cartref ymadfer harddaf yn y wlad yn ôl pob tebyg”

Mae’r ffotograffau sydd i’w gweld yn yr erthygl hon yn dangos un o’r plastai gwych niferus sydd i’w cael ym Morgannwg. Fodd bynnag, os edrychwch yn ofalus, byddwch yn sylwi bod yr y dodrefn addurnol, y gwydrau, yr hen lestri a phaentiadau wedi eu tynnu o’r ystafelloedd. Yn hytrach, mae byrddau a chadeiriau cyfforddus, ond plaen wedi eu gosod allan ynddynt.

Edwin Miles, Talygarn House

Bydd y tŷ yn gyfarwydd i lawer.  Dyma Tal-y-garn, unwaith yn ystâd 1200 erw ger Pont-y-clun ac o 1865 ymlaen, yn gartref i’r teulu Clark. Mae’n amlwg fod pocedi dyfnion gan George Thomas Clark o ran cost y gwaith ailadeiladu, addurno a dodrefnu’r tŷ. Roedd sibrydion bod yr addurniad ar y llawr gwaelod, “yn yr arddull Fenisaidd” gan y meistr-grefftwr Eidalaidd Biraghi, yn unig wedi costio tua £20,000. Gyda phaneli pren, ffrisiau a nenfydau addurniadol a llefydd tân marmor, disgrifiwyd y tŷ fel un â’i du mewn “o fyd y tylwyth teg”.

Erbyn 1922 roedd teulu Clark wedi dewis gwerthu’r tŷ a’r ystâd.  Caffaelwyd y tŷ a llawer o’r tir o’i gwmpas gan Gronfa Les Glowyr De Cymru am £20,000. Ystyriwyd bod Tal-y-garn yn safle delfrydol ar gyfer cartref ymadfer i lowyr ac agorodd y cartref ar 13 Hydref 1923 gyda gwelyau ar gyfer hyd at 100 ar unrhyw un adeg.

Er bod y teulu Clark wedi mynd â’r rhan fwyaf o’r dodrefn a ffitiadau neu eu harwerthu, gan gynnwys sawl arfwisg, roedd Tal-y-garn yn dal i fod yn dŷ trawiadol gyda thapestrïau mawr yn addurno’r waliau yn llawer o’r ystafelloedd gwely lle roedd y cleifion. Fe’i disgrifiwyd, gyda pheth cyfiawnhad, gan y Western Mail, ar 15 Hydref 1923, fel y cartref ymadfer harddaf yn y wlad yn ôl pob tebyg“.

Edwin Miles, The Lounge, Talygarn House

Mae’r ffotograffau’n dangos y tu allan i’r tŷ a dwy o’r ystafelloedd ar y llawr gwaelod, y lolfa a’r Ardd Aeaf, ill dau wedi’u hadnewyddu i’w defnyddio gan y preswylwyr.

Edwin Miles, Winter Gardens, Talygarn House

Gellir gweld nifer o gleifion yn yr Ardd Aeaf, a oedd wedi’i haddasu i’w defnyddio fel ystafell ysmygu.  Ynghyd â dwy ystafell filiards, ystafell gemau, ystafell ysgrifennu, llyfrgell ac ystafell fwyta fawr, roedd gan breswylwyr fynediad i ystod eang o gyfleusterau wedi’u hategu gan erddi, llyn, coedwigoedd a lawnt fowlio. Yn anffodus, fodd bynnag, nid oes arwydd yn y ffotograffau o Labrador du’r Uwch-arolygydd a oedd yn ffefryn mawr gyda staff a chleifion.

Tynnwyd y lluniau gan ffotograffydd lleol, Edwin Miles, a oedd yn berchen ar yr Electric Studio yn Caroline Street, Pen-y-bont ar Ogwr. Mae bron yn sicr y tynnwyd y lluniau yn agos at agoriad y cartref ymadfer ym mis Hydref 1923, ac maent yn rhan o gyfres o 28 o luniau a gymerodd Miles o Dal-y-garn ar yr adeg hon. Tynnodd Miles luniau hefyd, a ddefnyddir yn bennaf fel cardiau post, o lawer o dai mawreddog, trefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929.  Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y casgliad cyflawn yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog http://calmview.cardiff.gov.uk/ o dan gyfeirnod D261.

Gyda llaw, os hoffech weld y tŷ yn ei “ysblander” rydym wedi ychwanegu dau ffotograff ychwanegol.

DWP_2_2_21

DWP_2-2-24

Mae’n debyg i’r ddau lun gael eu tynnu yn y blynyddoedd yn union cyn y gwerthiant pan oedd Tal-y-garn yn dal i fod yn gartref teuluol. Mae’n dipyn o sioe!

Unwaith eto, gellir gweld y ffotograffau yn Archifau Morgannwg o dan gyfeirnod DWP/2/2.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg