Neuadd Sir Forgannwg, Parc Cathays, Caerdydd (Adeilad Morgannwg Prifysgol Caerdydd bellach)

D1093-1-6 p21

Sefydlwyd Cyngor Sir Morgannwg o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888 gan ysgwyddo ei gyfrifoldebau llawn ar 1 Ebrill 1889.   I ddechrau, roedd y Cyngor yn ymgymryd ag ystod gyfyngedig o swyddogaethau gweinyddol a ysgwyddwyd cyn hynny gan Ynadon Heddwch.  Fe wnaeth y cyngor hefyd etifeddu staff a swyddfa’r Ynadon.  Daeth y Clerc Heddwch, Thomas Mansel Franklen, yn Glerc y Cyngor Sir, yr arhosodd ei bencadlys yn Swyddfeydd y Sir, Heol y Porth, Caerdydd – er bod nifer o adrannau wedi’u lleoli yn rhywle arall.  Er y gellid cynnal rhai cyfarfodydd pwyllgor yn Swyddfeydd y Sir, nid oedd yr adeilad yn ddigon mawr ar gyfer cyfarfodydd chwarterol y cyngor llawn ac, am dros ugain mlynedd, cynhaliwyd y rhain am yn ail rhwng Neuadd Gwyn, Castell-nedd a Neuadd y Dref, Pontypridd.

Gyda threigl amser, a thwf mewn swyddogaethau a staff, dechreuodd y cyngor gydnabod yr angen am swyddfeydd canolog mwy addas, ynghyd â siambr barhaol ar gyfer ei gyfarfodydd ei hun.  Sefydlwyd Pwyllgor ganddynt yn gyntaf i archwilio opsiynau yn 1896 ond aeth dros ddegawd heibio cyn i’r Cyngor ddod i benderfyniad terfynol.

Roedd y penderfyniad a benododd bwyllgor 1896 yn pennu y dylai’r safle a ddewisid fod o fewn terfynau’r sir weinyddol.  Roedd hyn i bob pwrpas yn eithrio Caerdydd gan ei bod, fel Bwrdeistref Sirol, y tu allan i awdurdodaeth y Cyngor Sir.   Ystyriwyd safleoedd yn Nhrelái a Llandaf (nid oedd yr un ohonynt yn dod o fewn ffiniau Caerdydd ar y pryd), Pen-y-bont ar Ogwr, Llansawel, Castell-nedd, Pontypridd, a Phort Talbot.  Fodd bynnag, derbyniodd y Cyngor Sir gynrychiolaethau hefyd gan Gorfforaeth Caerdydd a oedd yn ‘awyddus i’r swyddfeydd hyn gael eu lleoli ym Mwrdeistref Sirol Caerdydd lle y cynhaliwyd gwaith Sir Forgannwg ers blynyddoedd lawer’.  Roedd y Gorfforaeth yn y broses o brynu Parc Cathays oddi wrth Ardalydd Bute a chynigiodd drafod darparu safle ar gyfer swyddfeydd sirol o fewn y Parc.

Roedd y Pwyllgor yn amlwg yn ffafrio Pontypridd, lle y gellid cael safle gan Ymddiriedolwyr Arglwyddes Llanofer yn yr hyn sydd bellach yn Barc Ynysangharad.  Fodd bynnag, gwrthwynebwyd hyn gan fwyafrif bychan o aelodau’r cyngor.  Ymddengys wedyn fod yr holl fater wedi’i roi o’r neilltu, gan godi o bryd i’w gilydd yng nghyfarfodydd y cyngor ond heb ddod i unrhyw gasgliad o bwys.

Yn 1903, penodwyd pwyllgor newydd i ystyried anghenion llety’r cyngor.  Daeth y canfyddiad o addasrwydd Pontypridd i’r amlwg unwaith eto pan wnaethpwyd ymdrech i gyfyngu ystyriaeth y Pwyllgor i safleoedd yn y dref honno, ond gwrthodwyd hynny.  Yn hytrach, penderfynwyd gohirio lleoli swyddfeydd y sir hyd nes bod adroddiad y pwyllgor wedi dod i law

Fel y digwyddodd, argymhellodd y pwyllgor y dylai’r Cyngor Sir benderfynu rhwng safle Llanofer ym Mhontypridd (os gellid cael telerau boddhaol), a safle un erw ym Mharc Cathays, yr oedd Corfforaeth Caerdydd yn barod i’w werthu am £3,000.  Ystyriodd y Cyngor Sir adroddiad y pwyllgor ar 25 Ebrill 1907 a phenderfynwyd bwrw ymlaen â’r safle yng Nghaerdydd.  Nid yw’n syndod i hyn ddigio Cyngor Dosbarth Trefol Pontypridd, a benderfynodd drefnu cynhadledd o Gynghorau Dosbarth Trefol a Gwledig Morgannwg a Bwrdeistrefi nad oeddent yn rhai sirol, er mwyn protestio yn erbyn codi’r swyddfeydd y tu allan i’r sir weinyddol.  Ond mae’n amlwg mai ofer y bu hynny.

Denodd cystadleuaeth ddylunio 190 o geisiadau ac, ym mis Rhagfyr 1908, cyhoeddwyd mai’r enillwyr oedd Vincent Harris a Thomas Anderson Moodie o Lundain.   Ar 30 Hydref 1909, dyfarnwyd y contract adeiladu i Turner & Sons o Gaerdydd.

Cynhaliodd y Cyngor Sir ei gyfarfod cyntaf yn siambr newydd y cyngor ar 14 Mawrth 1912.  Nododd yr aelodau ei nodweddion acwstig diffygiol.  Tynnont sylw hefyd at absenoldeb arwyddluniau Cymreig yn yr adeilad a gofynnwyd i’r ddau fater gael eu cywiro.  Roedd ei Fawrhydi’r Brenin Siôr V i fod i ymweld â Chaerdydd cyn hir ac roedd y Cyngor wedi gobeithio y byddai’n agor yr adeilad.  Ond ymddengys na fu hyn yn bosibl.  Yn hytrach, mae cofnodion cyfarfod y Cyngor Sir ar 19 Medi 1912 yn cofnodi’n gryno i’r ‘Cadeirydd ddatgan yn ffurfiol bod y Neuadd ar agor ac yna iddo gymryd y Gadair’.

Gyda chynnydd pellach yn swyddogaethau awdurdodau lleol, roedd angen mwy o le ac agorwyd estyniad, a ddyluniwyd gan Ivor Jones a Percy Thomas, ymn 1932; Nid yw hyn yn ymddangos ym mraslun Mary Traynor.  Arweiniodd yr ad-drefnu ar lywodraeth leol ym 19734 at weld Neuadd y Sir yn cael ei hetifeddu gan Gynor Sir Morgannwg Ganol – gan barhau â’r drefn afreolaidd o bencadlys cyngor y tu allan i ardal ei awdurdodaeth.    Ond, wedi ail-strwythuro pellach yn 1996 nid oedd angen yr adeilad mwyach o ran gofynion yr awdurdodau unedol newydd.  Caffaelwyd Neuadd y Sir gan Brifysgol Caerdydd, a’i ail-enwi yn Adeilad Morgannwg.

O 1939, bu Neuadd y Sir yn gartref i Archifdy Morgannwg, a arhosodd yno – hyd yn oed ar ôl iddo ddod i ddwylo’r brifysgol – nes i adeilad newydd Archifau Morgannwg, yn Lecwydd, agor yn 2010.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/6)
  • Cyngor Sir Morgannwg, cofnodion cyngor a phwyllgorau (cyf.: GC/CC/1/1-23)
  • Cyngor Sir Morgannwg, ffeiliau am ystyried safleoedd ar gyfer Neuadd y Sir (cyf.: GD/C/BU/3-4)
  • Cyngor Dosbarth Trefol Pontypridd, cofnodion (cyf.: UDPP/C/1/18)
  • Matthews, John Hobson (Ed): Records of the County Borough of Cardiff, Vol V, t 236
  • Jiwbilî y Cynghorau Sir 1889-1939 – Morgannwg (cyf.: lib/R/25)
  • South Wales Daily News, 29 Mai 1896
  • Evening Express, 14 Medi, 16 Hydref ac 17 Rhagfyr 1896
  • Weekly Mail, 6 Mawrth 1897
  • Evening Express, 18 Tach 1903
  • Evening Express, 19 Mehefin 1907
  • https://en.wikipedia.org/wiki/Glamorgan_Building

Merthyr House, James Street ac Evelyn Street, Caerdydd

Codwyd Merthyr House ym 1918 ar gornel James Street ac Evelyn Street, Caerdydd  Roedd yr adeilad yn mynd am yn ôl cyn belled ag Adelaide Place a chynigiai wedd flaen o garreg Bath i’r tair stryd.  Wedi ei ddylunio gan y pensaer lleol, Henry Budgen, fe’i hadeiladwyd gan y cwmni adnabyddus o Gaerdydd E. Turner & Sons Ltd.  Mae llyfryn gan Turner yn cyfeirio ati fel ‘pen gorllewinol’ yr adeilad, sy’n awgrymu bod uchelgais wedi bod i’w hestyn dros y bloc cyfan gyda gwedd flaen ychwanegol iddi ar Adelaide Street, ond ymddengys na wireddwyd hyn.  O’r dechrau’n deg, swyddfeydd oedd yn Merthyr House.  Ymhlith ei denantiaid roedd rhai o gwmnïau glo a llongau amlycaf De Cymru.

rsz_d1093-2-21_to_44_031_edwardian_warehouse_james_street_merthyr_house

Yn oriau mân y bore ar ddydd Sul 17 Mawrth 1946, cyneuodd tân ar ail lawr swyddfeydd cwmni llongau Reardon-Smith.  Ymddengys i’r tân gydio’n syth.  Llwyddodd ymladdwyr tân i achub y gofalwr a’i deulu a oedd wedi eu dal ar y llawr uchaf ac ni chollwyd bywyd ac ni wnaed difrod sylweddol i adeiladau gerllaw.  Llwyddwyd i arbed rhan sylweddol o ochr ddeheuol yr adeilad ond dinistriwyd y rhan ogleddol (James Street).  Yn ogystal â cholli eu swyddfeydd gweithredol, collodd sawl cwmni gofnodion yn nodi eu hanes fel cwmnïau.

Ychydig ddyddiau wedi’r digwyddiad, lleisiodd Sir James Wilson, Prif Gwnstabl Caerdydd, feirniadaeth am arafwch y Gwasanaeth Tân Cenedlaethol yn ymateb, a hefyd y modd yr aethant ati i ymladd y tân.  Penodwyd John Flowers KC gan yr Ysgrifennydd Cartref i ymholi i’r cwestiynau a godwyd gan Sir James, a chyhoeddwyd ei adroddiad ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno.  Fel mae’n digwydd, nid yn unig i Flowers fethu cyfiawnhau unrhyw un o’r cwynion, ond yn hytrach fe ganmolodd yn benodol y modd y bu i un swyddog tân fynd i’r afael â’r achub a fu ar drigolion y llawr uchaf.

Ym 1950, gwnaed cais gan y perchnogion, J Cory & Sons Ltd, i adnewyddu Merthyr House.  Mae eu cynlluniau yn dangos yn glir fod pegwn James Street o’r adeilad wedi ei dynnu yn llwyr; gyda’r gwagle yn cael ei ddefnyddio fel maes parcio.  Mewn gwirionedd, ni ailadeiladwyd y rhan ogleddol, er i floc mynediad concrid braidd yn hyll gael ei ychwanegu, ar ryw bwynt, ar yr ochr yna i’r adeilad.

Ni lwyddodd Merthyr House i adfer y statws a fu ganddo cyn y tân fel un o brif adeiladau swyddfeydd Butetown.  Yn gynnar yn y 60au, bu’n gartref i ddosbarthwr moduron; yn ddiweddarach bu’n gartref i Adran Waith Gwasg Prifysgol Cymru.  Ac ar ryw bwynt, cafodd ei ail-fedyddio yn Imperial House.  Wedi iddo gael ei esgeuluso am nifer o flynyddoedd, dymchwelwyd yr adeilad ac mae’r safle ar hyn o bryd yn wag.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/31]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer atgyweirio Merthyr House, James Street, 1950 [BC/S/1/39995]
  • Flowers, John KC, Inquiry into the Fire at Merthyr House, James Street, Cardiff on the 17th March 1946 (Cmd. 6877)
  • Superb Buildings erected by E. Turner & Sons Ltd (1929)
  • Lee, Brian, Cardiff’s Vanished Docklands
  • Lee, Brian & Butetown History and Arts Centre, Butetown and Cardiff Docks (cyfres Images of Wales)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • South Wales Echo, 18 Mawrth 1946; 21 Mawrth 1946; 3 Awst 1946

Bach – Ond Difyr!

Cerdyn post unigol o Neuadd y Ddinas Caerdydd yn y 1950au oedd y 75ain derbynyn a dderbyniwyd gan Archifdy Morgannwg yn 1981.

Cerdyn post o Neuadd y Ddinas, Caerdydd

Cerdyn post o Neuadd y Ddinas, Caerdydd

Mae’n dra gwahanol o ran maint i rai o’r 75ain derbynion blynyddol eraill a dderbyniwyd ond gan nad oes cyfyngiad o ran maint ar gyfer adneuon, cafodd y cerdyn post ei dderbyn.

Roedd y cerdyn post yn rhan o gyfres o eitemau a drosglwyddwyd i Archifdy Morgannwg o Archifau Gwynedd yng Nghaernarfon.  Mae gwasanaethau archifo ledled y wlad yn aml yn ailddosbarthu cofnodion sy’n dod i law nad ydynt yn berthnasol i’r ardal y maen nhw’n ei gwasanaethu ac yn eu hanfon i’r archif leol briodol.

Dechreuwyd ar yr adeilad (‘neuadd y dref’ bryd hynny) yng Nghaerdydd yn 1901 gan ddylunwyr Messrs. Lanchester Stewart & Rickards.Cafodd y gwaith ei wneud gan gwmni adeiladu Caerdydd E. Turner & Sons Ltd. Gosodwyd carreg sylfaen ‘neuadd y dref’ mewn seremoni ar 23 Hydref 1901, a chedwir rhaglen swyddogol ar gyfer y digwyddiad yn Archifau Morgannwg (BC/X/9). Erbyn i’r adeilad gael ei gwblhau roedd Caerdydd wedi derbyn statws dinas, a daeth y neuadd dref yn ‘Neuadd y Ddinas’.

Rhaglen gosod carreg sylfaen

Rhaglen gosod carreg sylfaen

Drwy edrych yn ein catalog ar-lein Canfod am gofnodion yn ymwneud â ‘Neuadd y Ddinas / Dref Caerdydd’ ceir 30 eitem.  Nid yw ein casgliad o gynlluniau rheoleiddio adeiladu Dinas Caerdydd (BC/S/1) yn cynnwys cynlluniau gwreiddiol ar gyfer yr adeilad godidog hwn.  Ond eleni cawsom luniau yn ymwneud ag adeiladau a adeiladwyd gan E. Turner & Sons Ltd.; ac mae un yn dangos y broses o adeiladu Neuadd y Ddinas (D1079).

Adeiladu Neuadd y Ddinas, Caerdydd

Adeiladu Neuadd y Ddinas, Caerdydd