Tu mewn y Gyfnewidfa, Caerdydd

Ym 1882, ar alw nifer o foneddigion dylanwadol mewn swyddi’n gysylltiedig â Chaerdydd, bu i’r cyfreithiwr lleol, Frederick De Courcey Hamilton, bennu cynllun er mwyn sefydlu cyfnewidfa a fyddai’n cynnig swyddfeydd cyfleus a man cyfarfod ar gyfer masnachwyr, perchnogion llong, broceriaid a boneddigion eraill cysylltiedig â mentrau morol.

Cytunodd asiantau Ardalydd Bute rentu safle yn Sgwâr Mountstuart a sefydlwyd Cyfnewidfa Caerdydd ac Office Company Limited ar gyfer codi’r adeilad a ddyluniwyd gan y penseiri lleol, James, Seward & Thomas.   Rhoddwyd cytundeb y cam cyntaf i Mr C Burton tua diwedd 1883 a chodwyd gweddill yr adeilad yn ysbeidiol dros nifer o flynyddol.   Agorodd y Gyfnewidfa ar gyfer busnes yn fuan ym 1886.

Byddai perchnogion y pyllau glo, perchnogion llongau a’u hasiantau’n cyfarfod yn y neuadd fasnachu’n ddyddiol lle deuent i gytundebau ar lafar a thros y ffôn.  Yn ystod yr awr fasnachu brysuraf, rhwng hanner dydd ac un o’r gloch, byddai hyd at 200 o ddynion yn yr ystafell yn gwneud ystumiau ac yn bloeddio.  Honnir mai yma y tarwyd cytundeb busnes cyntaf y byd a oedd werth miliwn o bunnau ym 1901. Ac yma y pennid pris glo yn rhyngwladol, yn adlewyrchu arwyddocâd byd-eang meysydd glo de Cymru.

Ym 1911, adnewyddwyd tu mewn y neuadd fasnachu yn grandiach fyth gyda balconi derw a phaneli pren da, fel y gwelwch yn llun Mary Traynor.

d1093-2- 023_compressed

Gyda thranc masnach glo Caerdydd, daeth gweithrediadau’r Gyfnewidfa Lo i ben yn y 1950au, ond parhaodd yr adeilad fel swyddfeydd.  Cynigiwyd yr adeilad yn gartref i Gynulliad Cenedlaethol newydd i Gymru dan lywodraeth Harold Wilson, ond bu farw’r freuddwyd honno pan bleidleisiodd Cymru yn erbyn datganoli ym 1979.

Yn y blynyddoedd canlynol, defnyddiwyd yr adeilad fel safle cyngerdd a ffilmiau o bryd i’w gilydd ac yn raddol, gadawodd y tenantiaid y swyddfeydd.  Yn 2013, caewyd yr adeilad am resymau diogelwch ac roedd pryderon mawr ynghylch ei dynged.  Fodd bynnag, nawr mae gwaith i’w adnewyddu’n westy moethus.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Adnoddau Addysg Digidol Newydd yn Archifau Morgannwg

Mae Archifau Morgannwg yn darparu amrywiaeth o wasanaethau i ysgolion, colegau a phrifysgolion – eu myfyrwyr a’u hathrawon – o fewn yr awdurdodau lleol yr ydyn ni’n eu gwasanaethu.

Rydym yn croesawu ymweliadau gan grwpiau ysgol o bob oedran.  Mae ymweliadau ysgol am ddim ac yn parhau am hyd at ddwy awr.  Gallwn croesawi 30 plentyn mewn un ymweliad.

Gallwch ddod ar ymweliadau hunan- dywysedig, gyda’r athro yn arwain myfyrwyr drwy ymchwil ag adnoddau gwereiddiol o gasgliad Archifau Morgannwg, dan gyngor archifyddion proffesiynol. Mae’r Archifau hefyd yn cynnig gweithdai strwythuredig.  Wedi ei cyflwyno gan ein staff gallwn eu deilwra i milltir sgwâr yr ysgol sy’n ymweld a ni.

Hyd ar hyn, dim ond ar safle Archifau Morgannwg bu’r gweithdai ar gael.  Ond erbyn hyn, gyda ddiolch i gyllid grant gan Llywodraeth Cymru a ddosbarthwyd trwy Gyngor Archifau a Chofnodion Cymru, mae ein gweithdai ar gael i’w lawrlwytho o’n gwefan i’w ddefnyddio yn y dosbarth.

Mae pob gweithdy yn cynnwys cyfres o ddogfennau wedi ei digido o gasgliad Archifau Morgannwg, ynghyd a nodiadau athrawon.  Anelwyd yr adnoddau at Cyfnod Allweddol 2 ond gellir eu addasu at ddefnydd ar unrhyw lefel.

Y themau sy’n cael ei chynnwys yw:

Yr Ail Ryfel Byd

WW2

Dysgwch fwy am effaith yr Ail Ryfel Byd ar Gaerdydd a de Cymru.  Darganfyddwch sut effeithiwyd ar ysgolion; dysgwch am gyrchoedd awyr a’r camau diogelu a gymerwyd; dysgwch fwy am ffoaduriaid; dysgwch am y brwydrau ar y Ffrynt Cartref drwy ‘Dig for Victory’ a ‘Make Do and Mend’; a sut  effeithiwyd ar y werin yn ne Cymru gan y dogni.

Ymysg y ffynonellau a ddefnyddir mae cofrestrau ysgol, mapiau, ffotograffau, llythyrau a llawer mwy.

Cyfoeth a Thlodi yn Oes Fictoria

Victorians

Dysgwch sut roedd y bobl gyfoethog yn byw yn ne Cymru yn Oes Fictoria; a dysgwch sut roedd pobl dlawd de Cymru’n byw eu bywydau.   Dysgwch sut le oedd yr ysgol yn Oes Fictoria; dysgwch am fywydau gwaith y bobl yn ne Cymru; darganfyddwch y tai roedd y bobl Fictoraidd yn byw ynddynt, ac am y dodrefn a’r offer yr oeddent yn berchen arnynt.

Ymysg y ffynonellau a ddefnyddir mae ffurflenni’r cyfrifiad, mapiau, ffotograffau, cofrestrau ysgol, dyddiaduron a llawer mwy.

O’r Pyllau Glo i Ddociau Caerdydd: Diwydiant a Llongau yn Ne Cymru

DNCB66-3

Dysgwch fwy am lo: o ble y daeth? Sut y’i defnyddiwyd? I ble yr oedd yn mynd? Dysgwch sut roedd glo Cymru yn pweru’r byd a sut roedd yn cael ei allforio drwy Ddociau Caerdydd.

Ymysg y ffynonellau mae: mapiau, ffotograffau, ffurflenni’r cyfrifiad, cyfeiriaduron masnach, cofnodion llongau a llawer mwy.

Y Rhyfel Byd Cyntaf

DXFX-19r

Darganfyddwch mwy am effaith y Rhyfel Byd Cyntaf ar bobol a chymunedau de Cymru. Dysgwch am fywyd wrth y ffrynt, am y bobol o de Cymru bu’n gwasanaethu yn y Rhyfel, ac am y gofal a chynigwyd i filwyr a anafwyd; darganfyddwch sut effeithiwyd ar fywyd cartref ac yn yr ysgol gan y Rhyfel; ymchwiliwch i’r newidiadau i fywydau menywod yn ystod y Rhyfel.

Ymysg y ffynonellau a ddefnyddir mae llyfrau log ysgol, ffotograffau, llythyron, dyddiaduron a llawer mwy.

Siopa yn y Gorffennol

Shopping

Dysgwch am sut mae ein dull o siopa wedi newid dros y blynyddoedd. Ymchwiliwch i’r newidiadau i’r stryd fawr ac i ganol ddinas Caerdydd; darganfyddwch mwy am ddatblygiad clidio i’r cartref; darganfyddwch am ddogni bwyd yn ystod adegau anodd; dysgwch am y danteithion ar gael mewn caffis ers talwm.

Ymysg y ffynonellau a ddefnyddir mae ffotograffau, cyfeirlyfrau masnach, cynlluniau adeiladu, y cyfrifiad a llawer mwy.

Mae’r adnoddau ar gael i’w lawrlwytho o wefan Archifau Morgannwg http://www.archifaumorgannwg.gov.uk/gweithdai/