Adeiladau Boston, 68-72 Stryd James, Caerdydd

Ar 21 Mawrth 1900, rhoddwyd caniatâd i’r awdurdod lleol i adeiladu adeilad ar ochr ogleddol Stryd James, wrth y gyffordd â’r llwybr oedd yn rhedeg ar hyd Camlas Sir Morgannwg.  Roedd ynddo ddwy siop ar y llawr gwaelod â’u hisloriau eu hunain ac roedd mynedfa ganolog at swyddfeydd ar y llawer cyntaf a’r ail lawr.  Wedi ail-rifo sawl blwyddyn yn hwyrach, daeth y siopau’n 68 a 72 Stryd James a rhif 70 oedd y swyddfeydd.

D1093-1-4 p4

Codwyd y safle, a ddyluniwyd gan y pensaer o Gaerdydd, Edgar Down, i Rose & Co., Engineers, oedd yn Adeiladau Royal Stuart ar ochr arall Stryd James.  Ganwyd y perchennog, Joseph Rose, yn Leake, ger Boston, Lincolnshire, felly mae o bosibl yn rhesymol cymryd mai dyma darddiad yr enw Adeiladau Boston, sydd yn dal i ymddangos mewn haearn gwaith uwchben y llinell doeau.  Mae arfau Bwrdeistref Boston cyn 1974 wedi’u cerfio yn y gwaith carreg yn un cornel.

Perchenogion llongau a brocwyr oedd meddianwyr cynharaf y lle swyddfa, ond wrth i bwysigrwydd Caerdydd fel porthladd ddirywio’n raddol, roedd tenantiaid ar ôl hynny’n amrywio’n ehangach i gynnwys busnesau argraffu, broceriaid stoc ac yswiriant, ynghyd â gweithwyr proffesiynol megis cyfreithwyr, cyfrifwyr a pheirianyddion ymgynghorol.

Trwy chwarter cyntaf yr 20fed ganrif, roedd cigydd, Thomas Morgan, yn y siop yn 68 Stryd James (T Morgan & Sons yn hwyrach).  Ond erbyn 1929, roedd yr uned wedi’i chymryd gan Kristensen & Due, masnachwyr llongau, oedd yno tan o leiaf y 1970au; yn ystod llawer o’r amser hwn, roedd Mr Kristensen yn gwasanaethu fel Conswl Danaidd yng Nghaerdydd.  Mae’n llai hawdd olrhain deiliadaeth yr ail siop; ond rhwng y 1950au a’r 1970au, gwerthwr baco, Anthony Nethercott, oedd y tenant.  Er bod braslun Mary Traynor yn ei nodi fel siop bob peth a bar byrbrydau, roedd sigaréts tra hysbys yn dal i gael ei hysbysebu’n amlwg.

Yn ddiweddarach, roedd rhif 68 yn gwasanaethu’n Ganolfan Cyngor a Gwybodaeth Somaliaidd, tra roedd 72 yn swyddfa i’r rhaglen cymorth i deuluoedd Dechrau’n Deg.  Heddiw mae asiant tai a chwmni rheoli eiddo’n meddiannu’r unedau siop.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/4)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer adeilad newydd, Stryd James, 1900 (cyf.: BC/S/1/14110)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, Glamorganshire Canal Navigation, Memorandwm Cytundeb, 1904 (cyf.: BC/GCA/4/162)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cyfrifiad 1881 – 1901
  • Google Streetview

Tŷ Baltig, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd

Mae Tŷ Baltig yn dyddio o tua 1915, pan gymerodd le 17, 18 a 19 Sgwâr Mount Stuart mewn safle amlwg gyferbyn â phrif fynedfa’r Gyfnewidfa Lo.  Y penseiri oedd Teacher & Wilson a’r cleient oedd Claude P Hailey, cyfrifydd lleol a roddodd dir ar gyfer Parc Hailey yn Ystum Taf yn ddiweddarach.

D1093-1-6-18

Mae’r adeilad, sydd â phum llawr ac islawr, yn anarferol o anghymesur, gyda bae mwy addurniadol yn y pen dwyreiniol.  Mae’r cynllun adeiladu a gymeradwywyd yn dangos y dylai fod estyniad gorllewinol cyfatebol, ond ni chafodd ei adeiladu, yn amlwg.

Roedd y meddianwyr cynharaf yn cynnwys partneriaeth gyfrifyddiaeth Mr Hailey gyda Syr Joseph Davies, a Mount Stuart Square Office Co Ltd, sef cwmni rheoli’r adeilad yn ôl y tebyg.  Roedd Business Statistics Publishing Co Ltd a’r Incorporated South Wales and Monmouthshire Coal Freighters Association – yr oedd y ddau yn gysylltiedig â Davies a Hailey – hefyd wedi’u lleoli yma.  Roedd y tenantiaid eraill yn dueddol o fod yn allforwyr glo neu’n gwmnïau cludo.  O’r cychwyn cyntaf tan o leiaf ganol y 1950au, roedd caffi ar y llawr daear.  Tra bod patrymau busnes wedi arwain at newid mewn meddiannaeth dros y blynyddoedd, parhaodd Tŷ Baltig i gartrefu nifer o gwmnïau môr-gludo a theithio ymhell i mewn i’r 1960au.

Yn ystod y 1990au, Tŷ Baltig oedd prif swyddfa Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd a feistrolodd adfywiad dociau a glannau digalon y ddinas.  Yn fwy diweddar, mae wedi bod yn gartref i Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, ynghyd â nifer o sefydliadau trydydd sector.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/6)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer swyddfeydd, Sgwâr Mount Stuart, 1913 (cyf.: BC/S/1/18776)
  • Cofnodion Evan Thomas, Radcliffe and Company, Caerdydd, prydles am 21 o flynyddoedd, 1916 (cyf.: DETR/92/1-3)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cardiff Year Book 1921
  • Wales Yearbook 2000
  • http://www.friendsofhaileypark.org.uk/claude-hailey.html
  • http://www.wcva.org.uk/

 

Gwesty Avondale, Clarence Road a Clarence House, Hunter Street, Caerdydd

Wedi’i agor ym mis Gorffennaf 1894, roedd Gwesty Avondale yn fenter gan westywr ac arlwywr lleol, Richard Palethorpe Culley, a oedd eisoes yn rhedeg y bwyty yn adeilad yr Exchange gerllaw, yn ogystal â sawl busnes arall yng Nghaerdydd a thu hwnt.   Wedi’i ddylunio gan E W M Corbett, fe’i hadeiladwyd gan W Thomas & Co.  Cafodd y gwesty ei chaffael yn ddiweddarach gan Crosswell’s Brewery, a ddaeth yn y pen draw yn rhan o’r grŵp Whitbread.  Ar ôl iddo gael ei ddymchwel, mae’r safle nawr wedi’i feddiannu gan floc o fflatiau o’r enw Avondale Court.

D1093-1-2 p17

Mae Clarence House, wrth gyffordd Hunter Street a Harrowby Lane, yn dyddio’n ôl i 1896.  Ymddengys ei fod wedi cael ei ailadeiladu’n sylweddol ers y llun hwn o 1983.   Mae wedi colli’r pediment addurniadol sydd i’w weld yn amlwg yn llun Mary Traynor.   Yn fwy diweddar, mae’r enw Clarence House wedi’i fabwysiadu ar gyfer hen adeilad y Salvage Association yn Clarence Road.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Yr Eglwys Norwyaidd, Caerdydd

Nid ffenomen ddiweddar yw poblogaeth amlddiwylliannol Caerdydd, o bell ffordd. Llwyddodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif, fel porthladd a oedd yn gwasanaethu ardaloedd diwydiannol Morgannwg, i ddenu gweithwyr o wledydd Prydain a phob cwr o’r byd. Arhosodd llawer; ym 1911 roedd poblogaeth dynion tramor Caerdydd yn ail dim ond i Lundain yng ngwledydd Prydain. Ymwelwyr dros dro oedd llawer mwy, yn enwedig y morwyr ar longau a oedd wedi cofrestru dramor ac a laniai yn y dociau. Yn eu plith yr oedd grŵp sylweddol o Norwyaid, Swediaid a Daniaid, ac i gyfeiriad y dynion hyn y cyfeiriodd y Parchedig Lars Oftedal o Genhadaeth y Morwyr Norwyaidd ei weinidogaeth o 1866 ymlaen.

Ar ôl cyfarfod ar fwrdd llong ac mewn capel segur yn y lle cyntaf, codwyd y Sjømannysgarken yn fuan wedi hynny.

rsz_norwegian_church_alterations

Cynllun yn dangos newidiadau bosib i’r Eglwys Norwyaidd, 1939

Wedi’i wneud yn barod yn Norwy a’i ddanfon ar long i Gaerdydd, steil nodweddiadol Norwyaidd oedd iddi, er ei bod wedi’i gwneud o ddalennau haearn rhychog. Roedd awdurdodau’r porthladd wedi mynnu y dylid gallu ei ddymchwel yn hawdd a’i ail-leoli os oedd angen. Cafodd yr eglwys, a ddisgrifir gan gyfeiriaduron masnach Caerdydd fel:

…the Norwegian iron Church, south-east corner of West Bute Dock for Norwegian, Swedish, Danish and Finnish sailors and residents

ei chysegru ar 16 Rhagfyr 1869, ac arhosodd ar ei safle gwreiddiol tan ei symud ym 1987.

rsz_norwegian_church_new_location_detail

Cynllun yn dangos lleoliad gwreiddiol yr Eglwys Norwyaidd

Cymeradwyodd 25ain Adroddiad Blynyddol Cenhadaeth y Morwyr Norwyaidd y lleoliad gwreiddiol yn fawr:

[the location] could not be improved upon, as it is situated between the two docks, at the point where they converge towards the inlets. The church is thus positioned in amongst the ships, so that it is at only a short walk’s distance from many of them, and easy to find for all those who would like to visit it.’

Yr oedd diffyg atyniadau eraill mwy atyniadol o bosibl ar lannau’r dociau yn bwynt pwysig o’i phlaid:

…[the seamen] do not need to go into the town and expose themselves to its temptations, only for the sake of a visit to the reading room.

Datblygodd yr eglwys gyda’r cynnydd yn y llongau o wledydd Llychlyn, ac yn arbennig llongau o Norwy, ym mhorthladdoedd Môr Hafren. Sefydlwyd cenadaethau yng Nghasnewydd, Abertawe a Doc y Barri, a wasanaethwyd gan Genhadon Cynorthwyol o dan y Parchedig yng Nghaerdydd. Erbyn 1920 roedd y Parchedig yn byw yn y ficerdy Norwyaidd, ‘Prestegaarden’, yn 181 Heol y Gadeirlan. Cynyddodd nifer y llongau o wledydd Llychlyn a ddefnyddiai borthladdoedd yr ardal o 227 ym 1867 i 3,611 ym 1915, a chynyddu wnaeth yr ystadegau blynyddol cyfatebol ar gyfer cymunwyr ac ymwelwyr 7,572 ym 1867 i 73,580 ym 1915. Effeithiodd problemau diwydiannol ac economaidd y 1920au a’r 1930au ar yr eglwysi Norwyaidd. Erbyn 1931 gostyngwyd y Genhadaeth i’w eglwysi yng Nghaerdydd ac Abertawe yn unig.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cynyddodd cymuned Norwyaidd breswyl Caerdydd a daeth llawer mwy o Norwyaid drwy’r porthladd fel morwyr neu ffoaduriaid. Gweithiodd yr Eglwys Haearn a’i staff gyda changen leol Undeb y Morwyr Norwyaidd a sefydliadau eraill i ddarparu ar gyfer ei phobl yn ystod y blynyddoedd anodd hyn. Chwaraeodd llynges fasnach Norwy ran sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid, ond collwyd llawer o longau a llawer o fywydau. Roedd y cyrchoedd bomio ar Gaerdydd wedi gwneud hyd yn oed aros ar y lan am gyfnod yn anniogel. Lladdwyd nifer o ddynion pan gafodd Cartref Morwyr Gwledydd Llychlyn ar Bute Road ei daro a’i ddinistrio.

Ar ddiwedd y rhyfel daeth cymunedau Llychlynaidd Caerdydd ynghyd i ddathlu’r heddwch. Fodd bynnag, o’r adeg honno ymlaen, gostwng wnaeth y gweithgaredd yng Nghenhedlaeth y Morwyr, lleihawyd nifer y staff, a gwasgarodd y gymuned Norwyaidd hefyd wrth i Gaerdydd beidio â bod yn borthladd mawr. Caeodd yr Eglwys Haearn ym 1959, gyda’r gwasanaeth olaf yn cael ei gynnal ar 17 Mai, Gŵyl Genedlaethol Norwy, Grunnlovsdagen, sef Diwrnod y Cyfansoddiad.

Parhaodd yr Eglwys ar ei thraed, ond gan ddadfeilio fwyfwy, am bron i ddeng-mlynedd-ar-hugain. Yn y 1980au, noddodd Cyngor Sir De Morgannwg yr ymdrech i sefydlu Ymddiriedolaeth Gwarchod yr Eglwys Norwyaidd er mwyn achub yr eglwys a’i hintegreiddio i’r dociau a oedd i’w hail ddatblygu.  Roald Dahl, yr awdur, oedd Llywydd Cyntaf yr Ymddiriedolaeth, fel person o dras Caerdydd-Norwyaidd ei hun. Ym 1987 datgymalwyd yr hen eglwys a’i storio er mwyn ei hail-godi. Fodd bynnag, roedd yr eglwys a agorwyd maes o law ym 1992 mewn lleoliad newydd gwych yn edrych dros Fae Caerdydd bron yn greadigaeth newydd sbon. Ymgorfforwyd cymaint o’r adeilad gwreiddiol ag y gellid ei ddefnyddio yn yr eglwys newydd, ond roedd y rhan fwyaf o’r deunyddiau yn newydd, wedi eu rhoi’n rhoddion gan gwmnïau yn Norwy ac yng Nghaerdydd, neu wedi eu prynu gyda’r arian a godwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus yn ardal Bergen. Rhoddodd llawer o gwmnïau eu gwasanaethau’n rhad ac am ddim i gwblhau’r eglwys, sydd bellach wedi’i hadeiladu o bren, ac eithrio’r to o ddur dalen, a gynhyrchwyd yn arbennig gan gwmni lleol i ffitio’r adeilad.

Agorwyd yr Eglwys yn swyddogol gan y Dywysoges Märtha Louise ar 8 Ebrill 1992 fel canolfan ddiwylliannol. Er nad yw wedi ei chysegru fel eglwys, cynhelir arddangosfeydd celf a chyngherddau yn yr adeilad ac mae caffi yn gweini bwyd a diod.

Susan Edwards, Archifydd Morgannwg

Mae’r erthygl hon wedi tynnu ar ddarlith heb ei chyhoeddi gan yr Athro John Greve ac ar ‘100 mlynedd o’r Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr’ gan Gunnar Christie Wasberg.

 

Ymholiadau Morgludiant y Bwrdd Masnach, 1875-1935

Roedd y Bwrdd Masnach yn gyfrifol am arolygiaeth gyffredinol materion a oedd yn ymwneud â llongau masnachol a morwyr. Roedd hyn yn cynnwys goruchwylio ymchwiliadau ffurfiol i unrhyw golledion llongau ar arfordiroedd y Deyrnas Unedig ac ar gyfer unrhyw long Brydeinig a oedd yn sownd ar draeth neu’r glannau neu wedi’i difrodi neu ei cholli.

O fewn cofnodion Llys Sesiynau Bach Caerdydd mae cyfres o ffeiliau sy’n ymwneud ag ymchwiliadau o’r fath a gynhaliwyd yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd a Llysoedd y Gyfraith yn ystod y cyfnod 1875-1935 (cyf. CL/PSCBO/BT). Mae’r ffeiliau, sy’n cynnwys papurau a gasglwyd ar gyfer yr ymchwiliad, achosion o ddinodi tystion a gweithrediadau’r llys, yn cynrychioli ffynhonnell amhrisiadwy ar gyfer hanes morwrol yn y 19eg a’r 20fed ganrif. Yn aml wedi’u hysgrifennu mewn pensil ac weithiau’n anodd eu darllen, mae’r bwndeli o bapurau’n rhoi cyfoeth o wybodaeth am faterion sy’n amrywio o ddylunio llongau i ddisgyblaeth ar longau.

Gan mai lleoliad yr ymchwiliad oedd y lle mwyaf cyfleus i dystion, nid oedd yr holl golledion llong yr ymchwiliwyd iddynt yng Nghaerdydd yn longau o Gaerdydd. Cofrestrwyd rhai o’r llongau mewn porthladdoedd eraill ac nid oes ganddynt unrhyw gysylltiad amlwg â Chaerdydd heblaw am fasnach reolaidd gyda phorthladd yn ne Cymru neu nifer fawr o enwau Cymreig ymysg y rhestri criwiau. Yn yr un modd, roedd llongau o Gaerdydd weithiau’n destun ymchwiliadau mewn porthladdoedd eraill, fel yn achos yr SS Albion o Gaerdydd, a oedd yn eiddo i’r Duffryn Shipping Company o Gaerdydd ac a gollwyd yn Sbaen ym 1908. Cynhaliwyd yr ymchwiliad i’w cholled yn Neuadd Caxton, San Steffan.

Ymhlith y papurau cynharaf, efallai mai’r rhai mwyaf diddorol yw’r rheiny sy’n amlygu’r peryglon sydd ynghlwm wrth gario nwyddau peryglus. Ym mis Rhagfyr 1880 tybiwyd mai nwy ffrwydrol o lwyth glo oedd achos colli’r SS Estepona o Hull wrth iddi hwylio o Gaerdydd i Marseilles. Mae’r ffeil achos ar gyfer yr ymchwiliad yn cynnwys tystiolaeth gan y perchennog ynghylch y llong, ei balast a’i hyswiriant, prif gyfrifydd y lofa a gyflenwodd y glo, fformon naddu a oedd yn cofio llwytho’r glo ac Arolygwr Mwyngloddiau De Cymru’r Llywodraeth a roddodd gyngor ar y tebygolrwydd y byddai nwy ffrwydrol wedi ffurfio. Yn yr achos hwn nid oedd penderfyniad pendant am achos y golled, ond flwyddyn yn ddiweddarach cafwyd casgliadau mwy pendant am yr SS Penwith o Hayle, a ddiflannodd ar ôl gadael Penarth a hwylio i’r Rio Grande. Roedd yn cario 422 tunnell o lo stêm De Cymru, a gloddiwyd o weithfeydd glo yng Nghymoedd y Rhondda ac Ogwr. Roedd gan y glo enw drwg am y nwy ffrwydrol yr oedd yn ei gynhyrchu. Yn ei adroddiad i’r llys, amlinellodd Arolygydd y Glofeydd bwysigrwydd awyru, gan fod nwy fel arfer yn cael ei gynhyrchu rai dyddiau ar ôl i’r glo gael ei gloddio, a beirniadodd y sefyllfa gan mai hatsys oedd yr unig fath o awyru, er bod y rhain o bosib wedi eu cau oherwydd tywydd gwael. Wrth ddod i’r casgliad bod awyru ar y llong yn annigonol, rhoddodd y llys fai ar yr adeiladwr a meistr y llong yn ogystal â’r perchennog.

Mae’n amlwg fod ymchwiliadau yn ymwneud â llongau a gollwyd o dan amgylchiadau dirgel yn creu mwy o waith papur gan fod angen archwilio mwy o bosibiliadau a chwestiynu mwy o bobl. Ym 1907 collwyd yr SS Grindon Hall a’i holl forwyr yn y Môr Du pan oedd yn hwylio o Sulina yn y Rwmania fodern i Glasgow. Daethpwyd o hyd i ran o’i bad achub a dim byd arall. Ymhlith y papurau achos ar gyfer yr ymchwiliad penodol hwn mae telegramau a dderbyniwyd oddi wrth y meistr ynghylch taith y llong a chopïau o lythyron a dderbyniwyd gan ac oddi wrth y meistr.

20181010_100411_resized

20181010_100532_resized

20181010_100639_resized

Ceir manylion personol trist am ddychweliad y meistr i’r môr ar ôl salwch hir ei wraig, ac mae ei lythyr olaf yn sôn am gwblhad y llwytho ar ôl llawer o drafferth ac oedi, gan orffen gyda hyn … gan obeithio y cawn ni daith adref hawdd. Roedd y dystiolaeth yn awgrymu rhywfaint o ansefydlogrwydd ar ôl llwytho ac, wrth ystyried hyn, archwiliodd y llys gynlluniau’r llong, rhestrau o atgyweiriadau, rhestr o’r llwyth a thystiolaeth cyn-forwyr ynglŷn ag addasrwydd y llong i hwylio. Mae’r papurau gyda’i gilydd yn dangos cipolwg llawn a phersonol o’r llong a’i chriw.

20181010_100743_resized

20181010_100853_resized

Problem gyffredin a wynebwyd oedd cyflogi criwiau nad oeddent yn deall Saesneg. Roedd Deddf Llongau Masnach 1906 wedi ceisio mynd i’r afael â’r broblem hon drwy bennu bod angen dealltwriaeth ddigonol o’r iaith Saesneg er mwyn deall y gorchmynion angenrheidiol. Fodd bynnag, fe wnaeth barnwr wfftio’r amod hwn fel … ofer ac afreal … ym 1908 pan ymchwiliodd i golled yr SS Huddersfield o Gaerdydd oddi ar arfordir Dyfnaint. Roedd wedi clywed yn y dystiolaeth fod morwr o Frasil ar ddyletswydd gwylio yn y nos yn ystod tywydd garw a’i fod wedi methu â rhoi gwybod am unrhyw oleuadau. Roedd dealltwriaeth y morwr o’r Saesneg yn ddiffygiol:

…he was not able to understand necessary orders nor to report intelligibly objects he saw. He had a wrong idea of the port and starboard sides of a vessel calling port starboard and starboard port.

Am hanner nos trosglwyddodd i forwr Groegaidd a oedd â diffyg dealltwriaeth debyg o’r Saesneg ac … Ni fyddai wedi gallu rhoi gwybod am ddŵr ansefydlog pe bai wedi gallu ei weld. Cofiwyd am achos yr Huddersfield unwaith eto yn yr ymchwiliad ynghylch colli’r SS Mark Lane o Lundain oddi ar Sbaen ym 1912. Ni wnaed unrhyw ymchwiliad i allu Saesneg y dyn Sbaeneg ar ddyletswydd cyn iddo gael ei gyflogi ac roedd yntau hefyd yn dangos dryswch llwyr rhwng yr ochr chwith a’r dde.

Mae’n bosibl bod y rhwystr iaith wedi bod yn ffactor hefyd yn y drasiedi a ddilynodd ar ôl gwrthdrawiad mewn niwl trwm rhwng yr SS Kate B. Jones o Gaerdydd, a oedd yn hwylio o Abertawe i Catania yn Sicily a’r SS Inveric o Glasgow. Ar ôl y gwrthdrawiad, gofynnodd criw yr SS Kate i’r Inveric daflu rhaffau ond ni wnaed hyn oherwydd ni chlywyd y cais neu nid oedd y dyn ar ddyletswydd gwylio yn deall. Yn waeth fyth, aeth y prif swyddog a’r ail swyddog ati ar unwaith i gefnu ar eu llong a symud draw i’r Inveric. Yn sydyn ar ei ben ei hun, cymerodd y meistr gamau i roi ei wraig a Miss Yates o Gaer yn y bad achub chwith ynghyd â thri aelod arall o’r criw, tra’r oedd yn archwilio’r llong am unrhyw ddifrod. Cafodd y bad achub ei ostwng a’i adael hanner ffordd ac roedd gweddill y criw wedi tyrru at fad achub yr ochr dde. Pan ddarganfuwyd mai ychydig o ddŵr yn unig oedd yn dod i mewn i’r llong, cafodd y criw eu galw’n ôl ond cafwyd hyd i’r bad achub chwith yn y dŵr, yn cael ei dynnu gan ei dacl starn yn unig, gyda dim sôn am y bobl yn unman. Roedd dyfarniad y llys o’r digwyddiadau trist yn cydymdeimlo â’r meistr ond yn ceryddu’n gryf y swyddogion a gefnodd ar y llong:

The conduct of these two officers immediately after the collision was most culpable and without precedence in the history of British officers of the mercantile marine … such misconduct on the part of these two officers this court has no jurisdiction to punish except by exposure to the reprobation it deserves.

Erbyn dechrau’r 20fed ganrif roedd gor-yswirio llongau wedi troi’n thema sinistr a mynych. Ym 1910 cynhaliwyd yr hyn a ddisgrifiodd y Western Mail fel … yr ymchwiliad pwysicaf a mwyaf syfrdanol a gynhaliwyd erioed yn Ne Cymru dan y Ddeddf Llongau Masnach … ar ôl colli’r SS British Standard o Gaerdydd ger Pwynt Negra ym Mrasil. Rhwng mis Gorffennaf a mis Awst, gwrandawodd llys llawn â siom ar dystiolaethau manwl gan y criw a dynnodd sylw at dystiolaeth wrthgyferbyniol ac anghysondebau amlwg rhwng y cofnod ac adroddiad y meistr ar y suddiad dirgel. Hyd yn oed pe na bai’r suddiad wedi cael ei achosi gan waith llaw ddynol, daeth yn amlwg y gellid bod wedi osgoi’r golled ei hun pe na bai’r meistr a’r prif beiriannydd wedi bod yn euog o esgeulustod difrifol.

Daeth y cymhelliad dros suddiad bwriadol yr SS British Standard i’r amlwg wrth ddatgelu na fu’r gwaith o hyrwyddo’r British Standard Steamship Company fel cwmni cyhoeddus yn llwyddiant ariannol. Roedd Paul Braun, meistr y llong, yr un Paul Brown ag a ymddangosodd ar gofrestr cyfranddalwyr y cwmni, wedi helpu i ariannu’r cwmni ond wedi cuddio’r ffaith o’r tanysgrifenwyr. Roedd ei frawd, perchennog rheoli’r cwmni, yn ddyledus iddo am £40,000. Yn fwyaf amheus, er bod y llong wedi ei phrisio am £46,378 roedd wedi’i hyswirio am dros £55,300. Roedd y Prif Beiriannydd wedi yswirio’i effeithiau personol am y tro cyntaf.

Yr oedd goblygiadau pryderus i Gaerdydd ei hun. Cafwyd dadlau mawr pan ddaeth i’r amlwg bod tanysgrifenwyr wedi galw am bremiymau yswiriant uwch i longau o Gaerdydd gan eu bod yn cael eu hystyried yn risg wael. Pan fu’r barnwr yn traddodi ei farn am ddwy awr a hanner, … disgynnodd distawrwydd disgwylgar ar y llys llawn gan ddwyn i gof achos llys troseddol mawr. Roedd ei sylwadau’n amlinellu’n glir beryglon gor-yswiriant:

Where a vessel is over-insured, one of the most powerful incentives for keeping her in good condition and seaworthiness is removed.

Galwodd am ddeddfwriaeth i atal y cam-drin. Ataliwyd y meistr am ddeunaw mis a gorchmynnwyd iddo dalu 1000 gini tuag at gostau’r ymchwiliad. Ataliwyd y Prif Beiriannydd am ddeuddeg mis a gorchmynnwyd iddo gyfrannu 50 gini fel costau. Cafodd y trydydd peiriannydd ei geryddu am gamarwain y llys gyda datganiadau ffug ac am ei ymddygiad.

Mae myfyrdodau anhapus ar ganlyniad ymchwiliadau a diffyg potensial cymharol y llysoedd yn aml yn cael eu rhoi yn yr adroddiadau i’r Bwrdd Masnach. Nid oedd y barnwr yn hapus yn achos yr SS Ouse o Gaerdydd, a gollwyd ger arfordir gogledd Dyfnaint ym 1911, pan na dderbyniwyd tystiolaeth oddi wrth y dyn wrth lyw’r llong adeg y sowndio gan ei fod wedi dychwelyd i’r môr. Pan gollwyd yr SS Powis o Gaerdydd ger Groeg ym 1907 … yn debygol oherwydd gwaith llaw ddynol, dywedodd y barnwr yn ei adroddiad:

…wreck inquiries are of very doubtful utility. Owing to the conditions under which a vessel is lost or stranded, the absence of eye witnesses who are independent, the rare production of log books or other such valuable documentary evidence, the dispersing of the crew before an inquiry is held and the almost invariable absence of the most important witnesses… the court has but rarely the material to enable it to ascertain the whole truth.

Beth bynnag yw amheuon y rhai sy’n cymryd rhan ar y pryd o ran pa mor ddefnyddiol yw ymchwiliadau i forgludiant, mae’r cofnodion yn cyfuno i roi darlun diddorol o’r problemau a’r peryglon a oedd yn wynebu llongau masnachol yn y gorffennol.

Darostyngiad a Distryw: Dwy Fordaith o Borthladd Caerdydd

Mae gan Archifau Morgannwg drefniadau criw a llyfrau log ar gyfer llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Caerdydd rhwng 1863-1913 (cyf. DCA). Mae’r digwyddiadau isod yn adlewyrchu dau achlysur hynod a gofnodwyd yn y logiau hyn.

Mae’n rhaid bod Charles Woollacott, meistr y Talca (rhif swyddogol 50438), dyn o Ddyfnaint oedd yn 41 oed, wedi synnu at yr hyn a ddigwyddodd yn ei long yn ystod mordaith yn cario glo o Gaerdydd i Awstralia, a ddechreuodd ym mis Gorffennaf 1869 ac a ddaeth i lan ym mis Rhagfyr 1870. Y cogydd oedd prif achos yr helynt, fel y cofnododd Woollacott ym mis Ionawr 1870:

Image 1

…we find that the man Thom[as] Roelph engaged as cook and steward at £5 per month, does not know anything about Cooking. He cannot Boil a Potatoe…It is intended to reduce his Wages in proportion to his Incompetency.

Ar fordaith hir roedd bwyd yn bwysig iawn, ac roedd anallu cogydd i ddarparu bwyd da yn bygwth iechyd y criw, a thrwy hynny eu gallu i weithio. Roedd y broblem hyd yn oed yn fwy difrifol oherwydd mai llong hwylio oedd y Talca ac felly roedd y gwaith hyd yn oed yn galetach. Parhaodd y problemau ar y Talca, ac ym mis Chwefror nodwyd yn y log:

All hands came aft to say they could not do their work if they could not get their victules better cooked.

Drwy drugaredd, bum niwrnod yn ddiweddarach yn Freemantle, Awstralia, nododd Charles Woollacott:

This day Thomas Raulph [sic] deserted the ship.

Ni ddaeth yr hanes i ben yn y fanno. Yn Freemantle, penodwyd dyn arall, sef Richard Evans, yn gogydd. Fel mae’r ddogfen ym mhapurau’r llong yn profi, roedd Evans yn droseddwr a’i hanfonwyd i Awstralia, ac, ar ôl cwblhau ei ddedfryd roedd yn gweithio er mwyn talu am ei daith adref (er iddo adael yn Dunkirk). Mae rhestr y criw yn nodi ei fod yn 32, ac mai Lerpwl oedd ei fan geni. Mae’n debygol y byddai’n well gan Gapten Woollacott pe byddai Richard Evans wedi aros yn Awstralia. Roedd y cogydd newydd yn haerllug, yn anufudd ac yn anghymwys, yn gwrthod dilyn cyfarwyddiadau, nes i’r meistr orfod nodi yn y log:

I did not know when I shipped him that he had been a convict. Upon the next occasion I intend to put him in confinement for the sake of Subordination of the Ship, called him aft and read this entry to him. Received a insullent reply and a threat of-what he-would do when he got home.

Mae’n debyg nad yw cael ei anfon i Awstralia wedi newid Richard Evans.

Yn wahanol i hyn, mae sylwadau meistr yr S.S. Afonwen (rhif swyddogol 105191) ar gyfer mis Rhagfyr 1908 yn cofnodi digwyddiad tra gwahanol. Tra roedd y llong wedi docio ym Messina, Sisili, ar fordaith yn cario glo, bu daeargryn difrifol yn yr ardal. Bu’r criw’n ddewr iawn; cafodd dau ohonynt fedal Albert a chafodd un arall ei ganmol gan Frenin yr Eidal, oll am eu hymdrechion i achub pobl leol rhag y trychineb gan roi eu bywydau eu hunain yn y fantol. Defnyddiwyd y cwch i ddod â phobl oedd wedi’u hanafu i ddiogelwch yn Napoli. Mae’r meistr, William Owen, yn arddangos ataliaeth broffesiynol yn ei sylwadau yn y log swyddogol ar gyfer 28 Rhagfyr 1908 gan drafod effeithiau corfforol y daeargryn yn unig ar ei long:

Image 2

Image 3

At 5.15 all hands disturbed by heavy earthquake shock causing great confusion on board, rushing on deck but being pitched dark and the air full of dust was unable to see anything; same time tidal wave came over quay which raised the ship bodily tearing adrift all moorings… unknown steamer which was adrift collided with our starboard bow damaging same… the water now receded and ship grounded… At 7 a.m. sky cleared when we found out the quay had collapsed and town destroyed…

Nodwyd bod un aelod o’r criw, Ali Hassan, ar y lan ar yr adeg ac mae’r cofnod wrth ei enw yn rhestr y criw yn nodi …credir y bu farw yn y daeargryn.

Image 4

Mae erthygl yn y Western Mail ar 15 Rhagfyr 1965, yn defnyddio llythyron ac atgofion y criw, yn adrodd hanes llawer mwy cyffrous. Dywedodd Capten Owen, oedd wedi ymddeol a mynd yn ôl i Amlwch, Sir Fôn:

a great wall of water sprang up with appalling violence; it was a miracle we came through it. The wind howled around us and waves continually swamped us as though a squall had come on. Vast eddying clouds of dust settled on the ship like a fog.

Ceisiodd llawer o bobl a oedd yn dianc rhag y daeargryn nofio tuag at longau’r harbwr.  Credir bod 19 o bobl wedi cyrraedd yr Afonwen gan gynnwys dyn o Gaerdydd, cyd-ddigwyddiad od iawn! Fore drannoeth, aeth Capten Owen â thri dyn at y lan i geisio cyfarwyddiadau gan Gonsyliaeth Prydain, ond roedd wedi’i dinistrio. Ysgrifennodd gofnod ar gyfer 29 Rhagfyr 1908:

At 8 a.m. this day-I went on shore but unable to find any means of communication and no one to give instructions I returned on board and decided to proceed to Naples, sailing from Messina 10 a.m.

Un o’r dynion a aeth i’r lan gydag ef oedd Eric Possart, prentis 18 oed o Gaerdydd. Trafododd y digwyddiad mewn llythyr at ei dad:

The people were all cut and bleeding… As fast as we could we were taking them aboard ships. We could only find one doctor alive. Little girls and boys saw their own hair turning white as snow

Credir bod dros 100,000 o bobl wedi’u lladd.

Roedd rhan fwyaf y mordeithiau a drafodwyd yn nhrefniadau criw Caerdydd yn llai cyffrous, ond mae’r cofnodion yn ddiddorol serch hynny, gan eu bod yn rhoi golwg i ni ar fasnach o borthladdoedd Morgannwg, bywyd ar long, ynghyd â gwybodaeth am y criw ac am y cyflyrau yr oeddent yn gweithio ynddynt.

Cymdeithas Gwneuthurwyr Hwyliau Caerdydd

Sefydlwyd Cymdeithas Gwneuthurwyr Hwyliau Caerdydd ym 1855. Goroesodd gyfnod pontio’r diwydiant llongau o hwyliau i stêm, gan ddirwyn i ben ym 1938. Mae cofnodion y Gymdeithas, yn cwmpasu’r cyfnod 1893 tan ei gau, yn cael eu cadw yn Archifau Morgannwg (cyf.: CL/MS 4.1166).

Yn y cyfnod a ddogfennir roedd y Gymdeithas yn cyfarfod yn fisol yn Nhafarn Goffi Stryd Bute ac, o 1904, yng Ngwesty’r Adelphi, hefyd ar Stryd Bute.  Mae’r casgliad yn cynnwys llyfrau cofnod, cofnodion ariannol, llyfrau cyfraniadau a llyfrau rheolau sy’n dyddio cyn y Rhyfel Byd Cyntaf sy’n rhestru dyletswyddau swyddogion a’u cyflogau, arferion gwaith i amddiffyn cyflogaeth yr aelodau, dirwyon am dorri rheolau a dull o apelio yn erbyn dirwyon o’r fath.  Ceir manylion yr oriau gwaith, egwyl pryd bwyd a chyfraddau tâl am ddiwrnod o waith a goramser.  Roedd aelodau a wrthodai weithio ar hwyliau gwlyb i dderbyn cymorth ac roedd rheol ar wahân ar gyfer cynnal cyfarfodydd y Gymdeithas, lle roedd aelodau i sefyll wrth annerch y Llywydd, ac ymatal rhag torri ar draws siaradwyr.  Byddai cosb o chwe cheiniog o ddirwy am regi neu iaith sarhaus neu ddiarddel o’r cyfarfod os oedd y tramgwyddwr yn parhau.

CL-MS-4-1166-web

Mae bwndeli o ohebiaeth hefyd wedi goroesi yn ymwneud â thrafodaethau gyda chyflogwyr, ceisiadau aelodaeth a Ffederasiwn Gwneuthurwyr Hwyliau Prydain ac Iwerddon.  Ffurfiwyd y Ffederasiwn ym mis Hydref 1889, gan gyfuno cymdeithasau cyfeillgar gwneuthurwyr hwyliau a fodolai eisoes mewn amrywiol borthladdoedd.  Mae adroddiadau misol o brif swyddfa’r ffederasiwn yn Hull wedi eu cynnwys yn archif Cymdeithas Caerdydd.  Mae’r rhain yn adrodd am gyflwr masnach mewn amrywiol borthladdoedd yng Ngwledydd Prydain gyda nodiadau a sylwadau gan yr Ysgrifennydd Cyffredinol ar faterion o bwys penodol.  Torrodd Gwneuthurwyr Hwyliau Caerdydd ymaith o’r ffederasiwn ym 1903, ac nid ail-ymunodd tan 1914. Mae cofnodion y Ffederasiwn Prydeinig o 1889, a gaiff eu cadw yn y Ganolfan Gofnodion, Llyfrgell Prifysgol Warwick, yn adlewyrchu pryderon diwydiant oedd ar drai, ac yn enwedig cyflwyno peiriannau a chyflogi gweithwyr heb eu hyfforddi, gan gynnwys gwragedd.

Bu’n rhaid i Wneuthurwyr Hwyliau Caerdydd wynebu’r un problemau.  Y penderfyniad cyntaf a gofnodir yn y llyfr cofnod ar 9 Gorffennaf 1901 yw:

that we finish no work that is commenced by machein while their is men out of work’.

Ym mis Ionawr 1914, cyn ail-ymuno â’r Ffederasiwn, derbyniodd negodwyr y Gymdeithas delerau cyflog ac oriau’r cyflogwyr, ar yr amod na chyflwynid peiriannau i unrhyw lofft hwyliau am un flwyddyn.  Cam cyntaf y Gymdeithas ar ail-ymuno â’r Ffederasiwn oedd gosod cynnig ger bron y gynhadledd flynyddol yn gwrthwynebu cynhyrchu nwyddau cynfas ar fwrdd stemars gan swyddogion a morwyr, yr oedd eu priod ddyletswyddau ‘yn fwy na digon, heb fynd i’r afael â dyletswyddau yn ymwneud â chrefft a masnach wahanol’.  Efallai ei bod yn arwyddocaol, o ystyried y blynyddoedd y bu y tu allan i’r Ffederasiwn, pan adolygwyd rheolau Cymdeithas Caerdydd ym 1914 er mwyn ei derbyn yn ôl, bod y cymal a oedd yn nodi y byddai unrhyw aelod a fyddai’n gweithio ar hwyl a wnaed â pheiriant ‘yn cael ei ddiarddel o holl fuddion y Gymdeithas hon’ wedi ei ollwng.

Cyflymwyd y newid gan y Rhyfel Byd Cyntaf.  Cyflwynwyd gweithwyr heb eu hyfforddi i nifer o grefftau i lenwi’r bwlch a adawyd gan y dynion yr oedd eu hangen ar y lluoedd arfog.  Mewn llofftydd hwyliau daeth peiriannau yn fwyfwy cyffredin ac yn aml gwragedd oedd yn eu gweithio.  Mae cofnodion y 1920au yn nodi cwynion yn erbyn cyflogwyr am fethu â chadw at gytundebau yn ymwneud â chyflogi gweithwyr benywaidd, ac mae llythyr sydd heb ddyddiad i J.S.Frazer o Frazer & Co, cwmni yr oedd gan y Gymdeithas berthynas dda ag ef fel rheol, yn nodi gwrthwynebiad y gweithwyr i’r ‘nifer diangen o wragedd a merched’ a gyflogwyd yn y llofftydd yng Nghaerdydd a Chasnewydd.

Er bod dyddiau gorau Cymdeithas y Gwneuthurwyr Hwyliau y tu cefn iddi cyn dechrau’r cofnodion sydd wedi goroesi, hyd at y 1920au mae’r cofnodion a’r cyfrifon yn nodi dadleuon bywiog a digwyddiadau cymdeithasol, cinio blynyddol, cyngerdd ysmygu ac, ym mis Gorffennaf 1904, picnic.  Trafodwyd cytundebau â chyflogwyr, mynychwyd cynadleddau a gwnaed cyfraniadau i gronfeydd streic canghennau eraill, i Gronfa’r Bad Achub ac i Bwyllgor y Blaid Lafur; gyrrwyd 2 swllt a 6 cheiniog at J.R. MacDonald ym 1904, er bod y cofnodion yn nodi na yrrwyd y cyfraniad o 5 swllt arfaethedig ym 1908.  Ni roddir unrhyw eglurhad.  Pan ymunodd y Gymdeithas â’r Ffederasiwn ym 1914 roedd 19 o aelodau (roedd 30 o aelodau gan gangen Grimsby yr adeg honno).  Yn ystod y cyfnod a ddogfennir, 27 oedd yr aelodaeth ar ei huchaf ym 1921 a 1922. Wedi hynny mae’r cofnodion yn dangos dirywiad graddol.  Daw cofnodion y cyfarfodydd yn fyrrach tan eu bod ond yn adrodd i’r cyfarfod agor am 7pm a chloi am 9pm.  Goroesodd y Gymdeithas y Ffederasiwn, a ddaeth i ben ym 1927, ond erbyn y 1930au prin fod aelodaeth y Gymdeithas yn ddigon i ddarparu’r swyddogion angenrheidiol, ac ym mis Tachwedd 1938 caewyd Clwb Gwneuthurwyr Hwyliau Caerdydd ‘oherwydd diffyg aelodau’.  Rhannwyd y gronfa a oedd yn weddill sef £2, 1 swllt ac 1 geiniog rhwng y pum aelod olaf.