Y Gemau Olympaidd yn dod i Barc y Rhath

Mae llawer o luniau o’r gerddi a’r llyn ym Mharc y Rhath yng nghasgliad Archifau Morgannwg. Ers ei agor ym mis Mehefin 1894 mae’r llyn yn y parc wedi bod yn lleoliad poblogaidd i genedlaethau o deuluoedd o bob rhan o dde Cymru.

Wrth edrych ar ffotograffau cynnar o’r llyn, a dynnwyd cyn 1914, maen nhw’n adrodd hanes diwrnodau braf o haf gyda phicnic, cychod, ymdrochi a rowndiau diddiwedd o gemau plant.  Ond ymddengys nad dyma’r stori lawn… Y llyn oedd lleoliad nifer o ddigwyddiadau mawreddog, y mae llawer ohonynt bellach bron wedi mynd yn angof. Er enghraifft, oeddech chi’n gwybod ei fod wedi cynnal y treialon ar gyfer tîm Olympaidd Prydain, ac roedd miloedd yn bresennol i weld arwr lleol yn cystadlu yn y llyn?

Picture1

Roedd y llyn yn lleoliad ymdrochi poblogaidd iawn ym 1912. Drwy deithio ar y tram o ganol Caerdydd, gallai’r rhai oedd ag awydd mynd i’r dŵr logi dillad nofio, tywelion ac un o drigain o gabanau newid pren. Gyda llwyfan ymdrochi, byrddau plymio ac ardal nofio wedi’i dynodi gan fwiau, roedd anghenion bron pawb yn cael eu diwallu. Fodd bynnag, yn achos damwain, roedd cwch a ‘nofiwr arbenigol’ bob amser wrth law i’r rhai a oedd yn mynd i ddyfroedd dyfnion.

Yr un flwyddyn, cynhaliwyd treialon ledled y wlad i’r timau nofio a pholo dŵr i gynrychioli Prydain yng Ngemau Olympaidd Stockholm. Parc y Rhath oedd y lleoliad perffaith ar gyfer treialon Cymru, a gynhaliwyd ar 27 Ebrill a 4 Mai.  Daeth miloedd i wylio Paolo Radmilovic, arwr lleol Caerdydd. Yn 26 oed y flwyddyn honno, roedd Paolo wedi cael ei ddewis ar gyfer tîm polo dŵr Cymru yn 15 oed ac roedd ganddo amrywiaeth o deitlau nofio Cymreig a Phrydeinig. Roedd wedi ennill dwy fedal aur yn y Gemau Olympaidd yn Llundain ym 1908.

Cafodd torf Parc y Rhath eu trin i ras wefreiddiol y diwrnod hwnnw gyda ‘Raddy’ a’r gystadleuaeth leol, Billy Kimber, yn mynd ati’n dynn am y safle buddugol yn y ras ddull rhydd dros 100 metr. Aeth y ddau nofiwr drwodd i rowndiau terfynol y treialon ond ‘Raddy’ a sicrhaodd ei le ar y tîm Olympaidd. Er iddo gael siom yn y nofio yn Stockholm, enillodd fedal aur arall fel capten tîm polo dŵr buddugol Prydain.

Roedd Gemau Olympaidd Stockholm yn garreg filltir arall i Paolo Radmilovic mewn gyrfa a oedd yn ymestyn dros 30 mlynedd ac yn cynnwys cystadlu mewn chwe Gêm Olympaidd a chyfanswm o bedair medal aur Olympaidd. I’r rhai a safodd ar y promenâd ac wrth ymyl y dŵr ym Mharc y Rhath ym mis Ebrill 1912, byddai wedi bod yn un o’r adegau “Roeddwn i yno” wrth iddynt gefnogi’r bachgen lleol a ddaeth, o bosibl, yn Olympiad gorau Cymru.

Mae Archifau Morgannwg yn dal sawl set o luniau o’r llyn ym Mharc y Rhath o’r cyfnod hwn.  Mae’r lluniau ar gael o fewn Casgliad T F Holley Collection, cyf.: D332/18/23/1-13.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Y Tŷ Coch, Heol y Fferi, Caerdydd

Adeiladwyd y Penarth Railway Hotel ym 1860 ar ‘y ffordd o’r Grange i Fferi Penarth’ (Heol y Fferi yn ddiweddarach), rhwng aberoedd Taf ac Elái.  Ei drwyddedai cyntaf oedd Philip Williams a oedd, mor gynnar â 1862, yng nghanol anghydfod cyfreithiol gyda’i denant.

D1093-1-4 p5

Darlun Mary Traynor o’r Ty Coch

Mewn hysbyseb ym 1868, dwedodd y perchennog ar y pryd, Richard Cook, wrth ymwelwyr ei fod wedi ‘gosod pob cyfleuster yn y gwesty, ac y gellir cael llety ar delerau cymedrol’.  Aeth ymlaen i ddisgrifio’r lleoliad fel un ‘mewn llecyn hyfryd ar fryn gyda golygfa hardd o Fôr Hafren a llongau’.

Mewn gwirionedd, mae’n ymddangos bod y dafarn yn denu morwyr a gweithwyr dociau.  Oherwydd ei lleoliad amlwg a’i lliw nodedig, cafodd ei hailenwi’n ‘Y Tŷ Coch’.  Mae un adroddiad yn awgrymu y newidiwyd yr enw ym 1926.  Fodd bynnag, nid yw’n glir a gafodd hyn ei gydnabod yn swyddogol gan fod y lle’n cael ei drwyddedu o hyd fel y Penarth Railway Hotel ym 1972.

Dymchwelwyd y Tŷ Coch tua 2005.  Mae ei leoliad bras bellach ar safle bloc fflatiau Watermark.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/4)
  • Cofnodion Sesiwn Fach Bwrdeistref Caerdydd, Lys Trwyddedi: llyfr cofnodion, 8 Chwe 1972 (cyf.: PSCBO/27)
  • Monmouthshire Merlin, 26 Gorffennaf 1862
  • Cardiff & Merthyr Guardian, 17 Hydref 1868
  • South Wales Daily News, 17 Tachwedd 1877
  • http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/south_east/3995731.stm

Sefydliad Mackintosh, Keppoch St, Y Rhath, Caerdydd

Yn wreiddiol yn rhan o ystâd Roath Court, ymddengys fod Plasnewydd (a elwid hefyd ar wahanol adegau yn Roath Lodge a Roath Castle) wedi’i hadeiladu tua throad y 19eg ganrif.  Yn 1841, hwn oedd cartref teuluol John Matthew Richards (1803–1843), a oedd yn berchen ar 124 erw o dir i’r gogledd a’r de o’r hyn sy’n Heol Albany erbyn heddiw.  Erbyn 1856, roedd Plasnewydd yn eiddo i Edward Priest Richards a briododd Harriet Georgina Tyler o Cottrell, Sain Nicolas ym mis Chwefror y flwyddyn honno.  Cyn diwedd y flwyddyn, bu farw Edward yn 25 oed, ar ôl cael ei daflu oddi ar ei geffyl wrth ddod adref ar hyd Heol y Plwca ond, ar 23 Mehefin 1857, rhoes Harriet enedigaeth i’w ferch.  Enwyd y plentyn yn Harriet Diana Arabella Mary Richards ac, ym mis Ebrill 1880, priododd ag Alfred Donald Mackintosh a oedd, fel Pennaeth Clan, yn cael ei adnabod yn fwy ffurfiol fel ‘The Mackintosh of Mackintosh’.

D1093-1-5 p34

Darlun Mary Traynor o Sefydliad Mackintosh

Er bod prif gartref y cwpl yn yr Alban, roedden nhw’n cadw Cottrell fel preswylfa yn ne Cymru.  O fewn ychydig flynyddoedd, datblygwyd ystâd y Rhath  gyda strydoedd newydd i gartrefu poblogaeth gynyddol Caerdydd ac, ym 1890, rhoddodd Mackintosh brydles hir ar gyfer Plasnewydd a dwy erw o dir o’i gwmpas i’w defnyddio fel cyfleuster cymdeithasol a hamdden, a adwaenid fel Sefydliad Mackintosh.  Wrth i’r brydles hon ddirwyn i ben yn y 1980au, caffaelodd Clwb Chwaraeon Mackintosh rydd-ddaliad y safle, sydd wedi’i estyn ers hynny i ddarparu lle ychwanegol at ddefnydd y gymuned.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/5)
  • Cofnodion Cymdeithas Hanes Lleol y Rhath (: D328/14)
  • Childs, Jeff: Roath, Splott and Adamsdown – One Thousand Years of History
  • Childs, Jeff: Roath, Splott and Adamsdown (The Archives Photographs Series)
  • Williams, Stewart: Cardiff Yesterday Cyf 11, Delwedd 98
  • Cyfrifiad 1841
  • The Cardiff and Merthyr Guardian, 9 Chwefror 1856
  • The Cardiff and Merthyr Guardian, 22 Tachwedd 1856
  • The Cardiff and Merthyr Guardian , 27 Mehefin 1857
  • http://www.mackintoshsportsclub.org/history/

Eglwys Annibynnol Star Street, ar Copper Street, Caerdydd

Wrth i Gaerdydd dyfu tua’r dwyrain yn ystod canol y 19eg ganrif, sefydlodd Eglwys Annibynnol Heol Charles gangen o’i hysgol Sul yn Comet Street, Adamsdown, yn ystod y 1860au.  Maes o law, arweiniodd hyn at benderfyniad i sefydlu eglwys newydd i wasanaethu’r ardal.  Agorwyd Eglwys Annibynnol Star Street sydd, er gwaethaf ei henw, wastad wedi’i lleoli ar Copper Street, ym mis Mai 1871.

D1093-1-3 p1

Ym 1972, unodd yr Annibynwyr â Phresbyteriaid Lloegr a daeth capel Star Street yn rhan o’r Eglwys Ddiwygiedig Unedig.  Caeodd y drysau ym 1985 ac mae braslun Mary Traynor yn dyddio o tua’r adeg hon.  Ailagorodd yr adeilad wedyn ym 1988, fel Teml Sicaidd Gurdwara Nanak Darbar.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor Collection (cyf.: D1093/1/3)
  • Williamson, John: History of Congregationalism in Cardiff and District
  • Childs, Jeff: Roath, Splott and Adamsdown – One thousand Years of History

Ysgol Sant Pedr, Caerdydd

Cyn y 1840au, go denau oedd poblogaeth Gatholig Caerdydd.  Yna bu cynnydd sylweddol yn y niferoedd oherwydd y twf yn sgil mewnfudwyr o Iwerddon.  Eglwys Dewi Sant (rhagflaenydd y gadeirlan bresennol) oedd yr eglwys Gatholig gyntaf yn y dref.  Wedi’i chodi ym 1842, roedd ar safle sydd bellach o dan Arena Motorpoint.  Erbyn 1861, roedd dros 10,000 o Gatholigion yng Nghaerdydd – traean o’r boblogaeth gyfan – ac roedd yr angen wedi codi am ail eglwys.  Caffaelwyd safle o Ystâd Homfray ac agorwyd Eglwys Sant Pedr, y Rhath ar 24 Medi 1862.

D1093-1-2 p1

Sefydlodd yr offeiriad lleol, y Tad Fortunatus Signini, Ysgol Sant Pedr ar ei gwedd gyntaf ym 1868.  Hen gapel Wesleyaidd oedd ei chartref, yn agos i’r eglwys yn yr hyn sydd bellach yn Bedford Place.  Fodd bynnag, roedd angen safle fwy.  Gyda chymorth Ardalydd Bute, cafwyd safle yn St Peter’s Street, ar draws y ffordd o’r eglwys ac ychydig i’r gorllewin ohoni.  Datblygwyd cynlluniau gan bensaer o Gaerdydd, W. P James, ac fe’u cymeradwywyd gan y Bwrdd Iechyd Lleol ar 27 Hydref 1871.  Gydag un ystafell ddosbarth i ddechrau a oedd yn mesur 60 troedfedd (18 metr) o hyd a 30 troedfedd (9 metr) o led, agorodd yr ysgol newydd ar 1 Awst 1872.  Fe’i hestynnwyd ym 1902, i ddarparu ystafelloedd dosbarth ychwanegol; roedd merched bellach yn cael eu haddysgu ar y llawr gwaelod a bechgyn ar y llawr cyntaf.  Dyblwyd maint yr ysgol gydag estyniad arall ym 1928 a chafodd cynllun yr ystafelloedd yn yr adeilad hŷn ei aildrefnu hefyd.  Ym 1977, symudodd Ysgol Sant Pedr i hen safle Ysgol Uwchradd Caerdydd yn Southey Street.  Dymchwelwyd yr adeilad ar St Peter’s Street ac mae’r lleoliad bellach yn safle i ddatblygiad o fflatiau, sef Richmond Court.

Mae braslun Mary Traynor yn dangos yr adeilad gwreiddiol ym 1871, fel yr ymddangosai ym 1982.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/2)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ysgol Gatholig arfaethedig, Ysgol Gatholig Sant Pedr, St. Peter’s Street, 1871 (cyf.: BC/S/1/90594)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ychwanegiadau i Ysgol Gatholig Sant Pedr, 1902 (cyf.: BC/S/1/14822)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer newidiadau ac ychwanegiadau i ysgol, Ysgol Gatholig Sant Pedr, St. Peter’s Street, 1928 (cyf.: BC/S/1/25801)
  • Archesgobaeth Caerdydd: A History of St Peter’s Parish, Roath, Cardiff 1854-2001

Eglwys y Santes Fair, Caerau, Caerdydd

Wedi’i lleoli o fewn gweddillion bryngaer o’r Oes Haearn, credir bod Eglwys y Santes Fair yn dyddio o ail hanner y 13eg ganrif – pan y gallasai fod wedi disodli adeilad cynharach.  Ym 1801, roedd yn gwasanaethu poblogaeth o 65; erbyn 1959 roedd ei phlwyf yn cynnwys Trelái i gyd – dros 27,000 o bobl.

D1093-1-1 p19

Wrth i Drelái ddatblygu, adeiladwyd eglwysi newydd – fel capeli anwes i ddechrau – mewn mannau mwy hygyrch.  Roedd y defnydd anaml ohoni a’i lleoliad cymharol anghysbell yn golygu y dioddefodd Eglwys y Santes Fair o fandaliaeth sylweddol.  Erbyn diwedd y 1950au, roedd hi bron yn adfail, ond trwy waith ailadeiladu a gychwynnwyd gan y curad, y Parch. Victor Jones, fe’i hadferwyd i’w defnyddio eto ym 1961.  Yn y 1970au, fodd bynnag, daeth y defnydd o’r Eglwys at ddiben addoli i ben a throsglwyddwyd y berchnogaeth arni i’r awdurdod lleol.

Ers i Mary Traynor ei braslunio ym 1987, mae’r adeilad unwaith eto wedi mynd yn adfail heb do.  Yn 2016, roedd bwa’r gangell ar ei draed o hyd, ynghyd â’r tŵr a oedd wedi dymchwel yn rhannol, ond roedd pob wal arall wedi dadfeilio i’r graddau nad oeddent yn cyrraedd yn uwch na gwasg rhywun.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Ymgiliad Plant Ysgol o Gaerdydd, 31 Mai 1941

Ar fore dydd Sadwrn 31 Mai 1941, ymgasglodd plant Ysgol Merched Marlborough Road ar iard chwarae Ysgol Gynradd Parc y Rhath. Ddydd Gwener roedd yr ysgol wedi torri ar gyfer gwyliau’r Sulgwyn, ond nid taith wyliau oedd y daith a gynlluniwyd ar gyfer dydd Sadwrn ola’r mis. Roedd pob plentyn yn cario masg nwy a ches bach o eiddo. Roedd ganddynt hefyd label gyda’u henwau a’u hysgol wedi’u cysylltu i’w cotiau. Mewn iardiau ysgol ar draws Caerdydd, roedd grwpiau tebyg yn ymgynnull, a wyliwyd gan rieni pryderus a dagreuol, fel rhan o raglen i yrru plant i fannau diogel i ffwrdd o’r cyrchoedd bomio a ddigwyddai bron yn ddyddiol.

BC_PH_1_34

Heol Casnewydd, 31 Mawrth 1941

Roedd yn eironig bod Caerdydd, ar ddechrau’r rhyfel, ym 1939 wedi cael ei hystyried yn barth cymharol ddiogel y tu hwnt i gyrraedd y rhan fwyaf o awyrennau’r Almaen.   Roedd y ddinas wedi derbyn a gofalu am filoedd o ffoaduriaid, llawer ohonynt o ardal Birmingham.  Erbyn 1941, fodd bynnag, roedd y sefyllfa wedi newid.  Roedd tirnodau adnabyddus ar draws y ddinas, gan gynnwys Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi dioddef gan donnau o gyrchoedd bomio.

BC_PH_1_36i

Heol Penylan, [1940au]

Er bod propaganda’r gelyn yn honni bod yr ymosodiadau yn canolbwyntio ar ardal a ffatrïoedd y dociau, mewn gwirionedd nid oedd unrhyw ran o’r ddinas yn ddiogel. Roedd Ysgol Marlborough Road wedi cael ei bomio ar noson y 3ydd o Fawrth. Roedd ysgol y babanod wedi llwyddo i osgoi difrod sylweddol ond roedd yr adeilad brics coch tri llawr a oedd yn gartref i’r rhan fwyaf o’r disgyblion i bob pwrpas wedi ei wastatáu i’r llawr.

Ailgartrefwyd y disgyblion mewn ysgolion cynradd lleol, gan gynnwys rhai Parc y Rhath a Heol Albany, ond parhaodd bygythiad ymosodiadau eraill. Ar 22 Mai cofnododd Pennaeth Ysgol y Babanod Heol Albany:

Air Raid over the city from 2.15pm-2.30pm. School took shelter in school Air Raid Shelters [EC1/2, t362]

Erbyn hynny roedd yr awdurdod lleol wedi penderfynu, cymaint oedd y perygl, y byddai plant ysgol pum mlwydd oed ac yn hŷn yn cael cynnig i adael Caerdydd.

Gweithredwyd y cynlluniau’n rhyfeddol o gyflym. Dim ond wyth diwrnod oedd rhwng cytuno ar y cynllun gadael ac ymadawiad y plant cyntaf. Yn ystod y cyfnod hwn, mynychodd Mary Jenkins, Pennaeth Ysgol y Merched Marlborough Road, gyfarfod gyda’r Cyfarwyddwr Addysg i gael manylion y cynllun ac yna defnyddiodd y wybodaeth ar gyfer cyfarfodydd lleol gyda rhieni.

Roedd y cynllun yn wirfoddol a mater i’r rhieni oedd penderfynu a fyddai eu plentyn yn ymuno â’r ymgiliad. Ar gyfer y pedair mil a gofrestrodd, cynhaliwyd archwiliadau meddygol ar ddiwrnod olaf y tymor, y diwrnod cyn ymadael. I’r rhan fwyaf cam syml yn y broses oedd hyn, ond bu o leiaf un plentyn yn Ysgol Fabanod Parc y Rhath yn lwcus i raddau, fel yr adroddodd y Pennaeth:

Fourteen children (two have withdrawn) are being medically examined this morning for evacuation with the school tomorrow. One has Chicken Pox. [EC44/1/2, t119]

Yn y diwedd dim ond deunaw merch o Ysgol y Merched Marlborough Road a ddewisodd ymgilio ynghyd â deuddeg o blant o ysgol y babanod. Ymunodd pedwar deg pump o ddisgyblion o Ysgol y Bechgyn Parc y Rhath a 165 o ddisgyblion o Ysgol Heol Albany. Ar ben hyn, anfonodd llawer o rieni eu plant at deulu a ffrindiau yn hytrach na chofrestru ar gyfer y cynllun swyddogol.

Ddydd Sadwrn 31 Mai teithiodd merched Marlborough Road gyda’u hathrawon, ar dram mae’n debyg, i ganol Caerdydd ac yna, ar y trên i ddechrau, i’w cyrchfan, sef Pontlotyn.  Ym Mhontlotyn fe’u cymerwyd i neuadd dderbyn ganolog lle’r oedd pobl leol, a oedd wedi cytuno i gartrefu’r plant, wedi ymgasglu.

Ddeuddydd yn ddiweddarach, ar 2 Mehefin, cofnododd Mary Jenkins:

Eighteen of our girls were taken to Pontlottyn on 31st May. Reports are that they are happy and satisfactorily settled. [EC20/1, tt322-3]

Er ei fod yn llai na 30 milltir o Gaerdydd, mae’n rhaid ei fod wedi ymddangos fel byd gwahanol, yn byw gyda theulu newydd, mewn amgylchedd anghyfarwydd ac yn mynd i’r ysgol leol. Byddai’r bechgyn o Barc y Rhath wedi cael profiad tebyg, dim ond yn eu hachos hwy roedd y parti o bedwar deg pump wedi ei wahanu gyda’r bechgyn yn cael eu cartrefu ym Medlinog, Trelewis ac Ystrad Mynach. O leiaf roedd rhai wynebau cyfarwydd yn yr ysgol gydag athrawon o ysgolion Caerdydd yn ymuno â’r staff lleol.

Er gwaethaf sylwadau calonogol Miss Jenkins, pan ailagorodd ysgolion Caerdydd ar ôl y gwyliau cafwyd adroddiadau bod llif cyson o blant yn dychwelyd.  Er bod y gwyrddni a’r bryniau yn dipyn o newid i lawer, wedi’i osod yn erbyn hyn roedd y plant yn hiraethu’n daer am gael mynd adref. Gyda rhieni’n aml yn ymweld dros y penwythnos roedd temtasiwn cryf i dynnu’n ôl o gynllun a oedd, wedi’r cyfan, yn un gwirfoddol. Yn ogystal, roedd cyrchoedd awyr ar Gwm-parc a Chwm-bach wedi cadarnhau nad oedd y Cymoedd yn ddiogel rhag ymosodiad.

Erbyn diwedd yr wythnos gyntaf roedd dros 500 o blant wedi dychwelyd i Gaerdydd, gan gynnwys tri o fechgyn Parc y Rhath.  Roedd gweithio ynghlwm â’r ymgiliad hefyd yn amhoblogaidd gyda staff addysgu. O ganlyniad i’r niferoedd isel yn gwirfoddoli i weithio i ffwrdd o Gaerdydd, ym mis Mehefin, gwnaeth y Pwyllgor Addysg hi’n ofynnol i bob athro, pan ofynnid iddo wneud hynny, weithio am un tymor, a ymestynnwyd yn ddiweddarach i hyd at flwyddyn, mewn ysgol lle’r oedd plant a adawodd Gaerdydd wedi’u gosod. Ar 24 Mehefin 1941 nododd Pennaeth Ysgol y Merched Parc y Rhath:

Miss Clarissa Thomas was transferred to the Reception Area at Trelewis for the remainder of this term [EC44/3/2, t3]

Roedd penaethiaid ledled Caerdydd yn ysgrifennu cofnodion tebyg wrth i staff gael eu symud i weithio gyda phlant yr ymgiliad.

Erbyn diwedd 1941 roedd dros hanner y rhai a adawodd wedi dychwelyd.   Er na chiliodd y bygythiad o ymosodiadau awyr ar Gaerdydd tan ymhell i mewn i 1943, roedd mwyafrif helaeth y faciwîs wedi dychwelyd i’r ddinas erbyn hynny. I’r rhai a arhosodd am y cyfnod cyfan roedd yn brofiad a arhosodd gyda nhw weddill eu hoes. Efallai mai un o’r faciwîs mwyaf adnabyddus oedd Betty Campbell a ddaeth, mewn blynyddoedd i ddod, yn Bennaeth ar Ysgol Gynradd Mount Stuart. Mewn cyfweliad, wedi’i recordio ac ar gael ar-lein, siaradodd Betty â disgybl o Ysgol Gynradd y Santes Fair am ei phrofiad, fel plentyn saith oed, o gael ei symud o’r Santes Fair i ysgol yn Aberdâr.  Mae’r cyfweliad – Antur Faciwî – i’w ganfod ar wefan y BBC https://www.bbc.co.uk/teach/class-clips-video/history-ks2-an-evacuees-adventure/zk7hy9q

Dyma’r gyntaf mewn cyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ar y pryd. Am fanylion llyfrau log yr ysgolion a gedwir ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg www.archifaumorgannwg.gov.uk.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Eglwys y Santes Ann, Snipe Street, Caerdydd

Adeiladwyd Eglwys y Santes Ann – capel anwes i Eglwys y Santes Marged yn y Rhath – i ddarparu ar gyfer poblogaeth gynyddol yn ardal Plasnewydd.  Credir bod gwasanaethau bob amser wedi dilyn y traddodiad Eingl-Gatholig, neu’r traddodiad Uchel-Eglwysig.

D1093-1-1 p7

Y pensaer oedd Joseph Arthur Reeve, yr arddangoswyd ei gynlluniau ar gyfer yr eglwys yn yr Academi Frenhinol.  Yn anffodus, roeddent yn rhy uchelgeisiol a dim ond y gangell oedd wedi’i chodi yn ôl cynllun gwreiddiol Reeve pan gafodd yr eglwys ei chysegru ym mis Medi 1887.  Ychwanegwyd corff mwy diymhongar yn y 1890au, gan roi golwg anarferol i Eglwys y Santes Ann.  Mae gwedd flaen Snipe Street – a ddarluniwyd ym mraslun Mary Traynor – yn awgrymu adeilad mawreddog gyda changell uchel, meindwr a thransept gogleddol (ni chwblhawyd y transept deheuol arfaethedig erioed), tra bod yr olygfa o Crofts Street yn un o eglwys ychydig yn fwy diymhongar, yn swatio y tu ôl i’w hen ysgol – a ddaeth yn Feithrinfa y Pelican yn 2015.

Erbyn 2015, roedd y cynulleidfa’r eglwys wedi lleihau i tua dwsin.  Gan yr amcangyfrifwyd y byddai’r atgyweiriadau angenrheidiol yn costio £250,000, penderfynwyd cau Eglwys y Santes Ann; cynhaliwyd y gwasanaeth olaf ar Noswyl Nadolig y flwyddyn honno.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Set Newydd o Olwynion

Roedd cael ‘set newydd o olwynion’ yn rhywbeth gwahanol iawn dros 110 o flynyddoedd yn ôl ym 1909. Mae’n debyg ei fod yn cyfeirio at gael yr eitem ‘mae’n rhaid ei chael’ ar y pryd – pâr o’r sglefrau rholio pelen draul newydd a gwell. Roedd y ffasiwn sglefr-rolio wedi bachu yng Nghaerdydd, fel yn nhrefi eraill ledled Prydain.  Mae cynlluniau un o dri llawr sglefr-rolio mawr dan do a adeiladwyd ac a agorwyd yng Nghanol Caerdydd ym 1909 yn Archifau Morgannwg.

binary comment

Agorodd y Llawr Sglefr-rolio Canolog ddydd Gwener 15 Hydref 1909. Roedd ar waelod yr Aes, rhwng Gwesty Oxford a’r gamlas, ar safle lle safai’r Sinema Ganolog yn ddiweddarach.  Roedd yr adeilad cyfan yn 124 troedfedd wrth 70 troedfedd o faint gyda llawr sglefrio o’r fasarnen Americanaidd orau. Gyda’r sglefrau pelen draul Richardson’s a Brampton’s diweddaraf ar gael i’w llogi am chwe cheiniog, mae’n debyg bod y llawr Canolog yn cynnig yr arwyneb sglefr-rolio gorau yn y dref.

Er bod llawer o sôn am sglefr-rolio fel ymarfer corff, i lawer dyma oedd y lle i fod ac i gael eich gweld ynddo. Boed hynny yn cael te prynhawn yn y lolfeydd caffi moethus llawn blodau o gwmpas y llawr sglefrio neu yn ymuno â’r torfeydd gyda’r nos mewn carnifal mygydau gyda cherddoriaeth y gerddorfa breswyl, y llawr rholio oedd canolbwynt cymdeithasol y dref.

Gyda’r tymor yn rhedeg o fis Medi tan fis Mawrth, am nifer o flynyddoedd, y llawr Canolig a’i gystadleuwyr, yr Olympia ar Heol-y-Frenhines a’r Llawr Rholio Americanaidd ar Heol y Porth oedd yn teyrnasu. Ond roedd Caerdydd eisoes wedi profi’r ‘mania’ sglefr-rolio neu ‘rincio’ fel y’i gelwid. Ac fel yn y gorffennol, yn y pen draw, symudodd y brwdfrydedd a’r torfeydd ymlaen at rywbeth arall. Fodd bynnag, tra parodd, mae’n rhaid ei bod yn dipyn o olygfa.

Mae cynlluniau’r Llawr Sglefr-rolio Canolig ar yr Aes yn Archifau Morgannwg, cyf. BC/S/1/17117 a DAB/P/30/1-6. 

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Mynd i’r Ysgol yn Ystod Blitz Caerdydd

Ar 3 Medi 1939, cyhoeddodd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig ar y pryd, Neville Chamberlain mewn darllediad radio fod y DU mewn stad o ryfel gyda’r Almaen. Daeth blynyddoedd o densiwn rhyngwladol i benllanw pan oresgynnodd yr Almaen Wlad Pwyl ddeuddydd cyn hynny – gweithred sydd wedi’i phriodoli fel un a ddechreuodd un o’r rhyfeloedd mwyaf gwaedlyd a welodd y byd erioed.

Ni chymerodd yn hir i’r Almaenwyr nodi Caerdydd yn borthladd strategol, diolch yn arbennig i’w chyflenwad glo digonol, a rhoddwyd y dasg i’w hawyrlu Luftwaffe gynnal cyrchoedd a fyddai’n cael eu hadnabod fel Blitz Caerdydd. Syrthiodd dros 2,000 o fomiau ar Gaerdydd dros gyfnod o bedair blynedd gan arwain at golli 355 o fywydau – lawer ohonynt yn sifiliaid, yn ogystal ag achosi nifer o anafiadau a difrod strwythurol enfawr i’r ddinas.

Mae gan Archifau Morgannwg gasgliad o lyfrau cofnodi ysgolion sy’n cynnig cipolwg diddorol ar fywyd ysgol yn ystod y Blitz.

Ar Fedi 4, anfonwyd neges o gwmpas ysgolion mewn ymateb i’r newyddion oedd yn dod o Downing St:

EC-1-12 p76

Since a state of War was declared by the Prime Minister at 11am on Sunday 3rd September 1939, you are instructed that all schools be closed.

Er mwyn tarfu cyn lleied â phosibl, roedd yr ysgolion ond ar gau am gyfnod byr ac o fewn wythnos i ddatgan y rhyfel roedd rhai ysgolion eisoes wedi ailddechrau gwersi. Mae cofnodion Ysgol Fabanod Albany Road yn manylu ar rai o’r mesurau a gymerwyd mewn ymateb i’r rhyfel, er mwyn sicrhau diogelwch y plant. Mae’r cofnodion yn sôn am:

[The] storing of Gas Masks… [26 Medi 1939]

[The] provision of school Air Raid Shelters… [cyfeiriad cyntaf i’w ddefnydd ar 9 Gorffennaf 1940]

Window protection in schools… [23 Gorffennaf 1940]

Roedd storio masgiau nwy mor gynnar â Medi 1939 yn rhagddarparu gan fu rhai misoedd nes i’r cyrch awyr cyntaf gael ei gofnodi – ym mis Gorffennaf 1940, pan fu’n rhaid i blant geisio diogelwch mewn Llochesi Cyrch Awyr pwrpasol. Cymaint oedd y brys pe bai cyrch awyr ar fin digwydd fel bod pennaeth Ysgol Fabanod Radnor Road wedi sôn am sut roedd merched a oedd ar yr iard chwarae yn ystod Ymarfer Cyrch Awyr i gyd yn llwyddo i gyrraedd …dan gysgod [o fewn] 1 munud i’r  rhybudd cychwynnol, a disgrifiodd hyn fel rhywbeth …llwyddiannus iawn.

Roedd Jean Dutfield yn fyfyrwraig yng Nghaerdydd yn ystod Blitz Caerdydd ac yma mae’n adrodd am ei phrofiad:

Every day we had to carry our gas masks to school in a case which we hung over our shoulder but we didn’t realise the significance of this, everything we did seemed quite normal to us. In the playground there were long brick shelters with slatted benches inside. The shelters smelled slightly damp. If the air raid siren sounded when we were in school, we all filed into the shelters until the all clear sounded. Jean Dutfield (Marsh cynt), Tredelerch, Caerdydd.

Gas mask

Roedd rhai masgiau nwy, fel yr un yma, yn lliwgar fel bod y plant yn fwy cyfforddus yn eu gwisgo. Roeddent hefyd yn ysgafnach nag anadlyddion arferol. [BBC – A History of the World]

Roedd ychwanegu amddiffynfeydd at y ffenestri yn atgyfnerthu adeilad yr ysgol ei hun ac mae cylchlythyr a anfonwyd yn dangos y byddai hyn wedi bod yn weithdrefn arferol yn ysgolion Caerdydd. Roedd hefyd yn weithdrefn angenrheidiol, fel mae cofnod gan Ysgol Fabanod Grangetown Sant Padrig yn ei nodi:

EC-25-2 p402

As a result of the recent bombing, several panes of glass have been broken and one window pane is demolished.

 Ac mae’n ymddangos bod y cyhoedd yn hyderus yn y mesurau diogelu amddiffynnol, gan fod y Pennaeth yn sôn am bresenoldeb gwych:

EC-1-2 p348 part 1

EC-1-2 p348 part 2

Air Raids over the city, school took cover in Air Raid Shelters from 9.45am to 11am and again from 1.45pm-2.10pm. School visited by Director of Education WJ Williams Esq MA, each class visited and Class 1a had 100% attendance. School visited to see the effect upon children of Air Raids-Percentage that day 90% attendance. [2 Medi 1940].

Mae’n siŵr y byddai’r gwydnwch a ddangoswyd gan yr ysgol wedi creu argraff ar y Cyfarwyddwr Addysg W.J. Williams, ar ôl gweld cofnod o bresenoldeb llawn ym mhob dosbarth. Mae p’un a oedd y cyflwyniad di-fai yn gyd-ddigwyddiad lwcus neu’n gyflwyniad bwriadol yn amherthnasol gan fod y pennaeth yn nodi presenoldeb cyffredinol yr ysgol yn 90% – sy’n ffigwr cryf iawn o ystyried yr amgylchiadau. 

Fodd bynnag, roedd presenoldeb yn aml yn amrywio wrth i’r gwrthdaro fynd yn ei flaen, ac amharwyd yn arbennig arnynt yn sgil ymosodiadau trwm. Dyma gofnod gan Ysgol Fabanod Splott Road: Effeithiwyd yn ddifrifol ar bresenoldeb y bore yma oherwydd Cyrch Awyr, ac mae’n priodoli achosion pellach i rybuddion cyrchoedd awyr yn ystod y nos. Yn naturiol, roedd diogelwch y plant o’r pwys mwyaf ac roedd rhieni’n aml yn arfer eu disgresiwn eu hunain wrth benderfynu anfon eu plant i’r ysgol, er gwaetha’r cynlluniau wrth gefn a oedd wedi’u rhoi ar waith.

Ac er mwyn cydnabod ymhellach botensial dinistriol cyrchoedd awyr, penderfynwyd canslo dosbarthiadau’n gyfan gwbl pe bai’n cael ei ystyried yn gam gweithredu angenrheidiol.

EC-1-2 p349

School closed morning and afternoon session on September 5th 1940, owing to delayed action bombs in the vicinity and the military authorities considered it unsafe for children to be on school premises.

Ni chafodd y gwaith a wnaed mewn ysgolion i ateb yr heriau ei anwybyddu.  Mewn ymgais i gydnabod ymdrechion staff a disgyblion, dosbarthwyd gohebiaeth i ysgolion yng Nghaerdydd ar 14 Hydref 1940 yn mynegi… gwerthfawrogiad y Pwyllgor o’r dewrder a ddangoswyd gan yr holl athrawon a phlant yn ystod y Cyrchoedd Awyr diweddar.  Mae cofnod yn llyfr cofnodion Ysgol Ferched Heol Albany yn manylu ar ymdrechion pellach i gynnal morâl ar ffurf pecynnau gofal a anfonwyd gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (Y British War Relief Society (UDA)).

EC-1-12 p98

Forty two children who have suffered as a result of Enemy Raids, today received gifts sent by the children of America, under the auspices of the British War Relief Society (USA).

Darparodd y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (BWRS) UDA gymorth dyngarol fel rhan o’r ymdrech i liniaru effeithiau’r rhyfel. Byddai’r pecynnau a anfonwyd ganddynt yn aml yn cynnwys rhoddion fel losin a theganau a gafodd eu rhannu ymhlith y plant. Gweithredodd Ysgol Fabanod Kitchener Road bolisi o ddarparu’r eitemau mwyaf dymunol i’r rhai yr ystyriwyd mai nhw oedd y rhai yr effeithiwyd arnynt waethaf gan y rhyfel.

Gift box

Mae Blwch o Roddion gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel yn Amgueddfa Abertawe yn enghraifft o’r math o flychau anrhegion y byddai’r plant wedi’u derbyn. Roedd yr un arbennig hwn yn cynnwys melysion a gynhyrchwyd gan Henry Heide Inc.

Cynhaliwyd ymdrechion y BWRS drwy gydol y rhyfel, gyda chyfeiriadau lluosog mewn llyfrau cofnodion o’r cymorth a ddarparwyd dros gyfnod o dair blynedd o leiaf.

Ar ôl chwe blynedd, roedd Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop (Diwrnod VE) yn nodi’r cadoediad a diwedd ar ryfel a oedd wedi arwain at un o’r cyfnodau mwyaf cythryblus yn hanes Prydain. Nodwyd 8 a 9 Mai 1945 yn wyliau cyhoeddus i ddathlu … terfynu gelyniaeth drefnedig yn Ewrop, a lledodd llawenydd drwy’r wlad. Er gwaethaf yr anawsterau dirifedi ac yn wyneb adfyd digynsail, roedd ysgolion wedi bod yn benderfynol o Gadw’n Dawel a Chario Ymlaen.

Rasheed Khan, Hyfforddai Corfforaethol – Cynorthwy-ydd Cofnodion

Adnoddau Archifau Morgannwg:

Llyfrau log ysgol, cyfeiriadau EC1/2, EC21/8, EC1/12, EC25/2, ag EC30/1.

 

Cyfeiriadau a chydnabyddiaethau: 

What Were the Main Causes of World War II? – WorldAtlas

Cardiff’s ‘worst night’ of Blitz remembered 70 years on – BBC News

Jean Dutfield (nee Marsh) – BBC – WW2 People’s War – Childhood Memories of World War 2 by Jean Dutfield

BBC – A History of the World – Object : Mickey Mouse Children’s Gas Mask

British War Relief Society Gift Box (swanseamuseum.co.uk)