South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd., Stryd Bute a Herbert Street, Caerdydd

Mae’n debyg bod South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd. wedi dechrau gweithredu yng Nghaerdydd fymryn cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ni cheir unrhyw gyfeiriad ato cyn 1913, ond y flwyddyn honno wnaeth Cyfarwyddiadur y Western Mail restru’r cwmni yn 43 Bute Street. Erbyn 1915, roedd y cwmni’n meddiannu ar safle mawr ar gornel yn wynebu Bute Street a Herbert Street, lle’r oedd yn cynhyrchu ac yn cyflenwi oferôls, dyngarîs, driliau, crysau, singledi a siwtiau oel caci a gwyn. Ym 1915, cafodd y cwmni ei gontractio i gynhyrchu miloedd o gitbagiau ar gyfer Corfflu’r Fyddin Gymreig am 1/11½d (ychydig yn llai na 10 ceiniog) yr uned.

D1093-2-21 to 44 021 (SWARE)

Ym 1940, cafodd y cwmni ganiatâd i adeiladu estyniad i’w ffatri, a chredir bod darlun Mary Traynor yn portreadu wyneb yr estyniad hwn ar Herbert Street. Lluniwyd y cynlluniau ar gyfer yr estyniad gan T. Elvet Llewellyn, pensaer o Gaerdydd.

Erbyn y 1950au, roedd y cwmni’n marchnata ei gynhyrchion o dan yr enw brand Stamana (cywasgiad o STAndardMANufActuring yn ôl pob tebyg) ac mae cyfeirlyfrau yn dangos ei fod yn dal i weithredu o’r un safle – yr adnabuwyd erbyn hynny yn Stamana House – yn y 1970au. Bellach, mae’r adeilad wedi cael ei ddymchwel; mae rhan o’i safle wedi cael ei defnyddio i ledaenu’r ffordd, ac mae’r gweddill yn llecyn gwyrdd wedi’i dirlunio erbyn hyn ar ochr ddwyreiniol Stryd Bute rhwng Herbert Street a’r llwybr i gerddwyr a beicwyr sy’n arwain o dan reilffordd Bae Caerdydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/21]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer estyniad i adeilad ffatri premises, 42 Bute Street, 1940 [BC/S/1/34142]
  • Western Mail Cardiff Directory, 1913
  • The City and Port of Cardiff – Official Handbook, 1955
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://cymru1914.org/cy/view/archive_file/3907059/3
Advertisements

Marchnad Nonpareil, James Street, Caerdydd

Yn ystod yr wythnosau nesaf, bydd ein blog yn dychwelyd at dynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym.  Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol ac unigryw gan Mary Traynor, artist o Gaerdydd, sydd wrthi ers diwedd y 1960au yn ceisio tynnu lluniau o adeiladu Caerdydd a’r ardal gyfagos sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel.  Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos mewn amgueddfeydd amrywiol dros y blynyddoedd ac mae’n tynnu sylw at lawer o adeiladau sydd wedi diflannu ers hynny.  Mae’r casgliad yn cynnwys ei llyfrau braslunio a’i gwaith rhydd, yr oedd rhai ohonynt wedi’u fframio ac yn cael eu harddangos cyn hynny.  Mae’r brasluniau a’r paentiadau hyn yn ategu sawl cyfres arall o gofnodion a gedwir yn yr archifau, gan ddarparu ffynhonnell werthfawr i’r rhai hynny sy’n ymchwilio i hanes adeiladau yn yr ardal.

Mae David Webb, sy’n wirfoddolwr yn Archifau Morgannwg, wedi bod yn defnyddio’r cofnodion hyn i ymgymryd â gwaith ymchwil i hanes rai o’r adeiladau a gaiff eu cynnwys yn rhan o waith celf Mary Traynor.

Roedd Marchnad Nonpareil yn sefyll ar gornel James Street a Louisa Street, yn ardal Butetown o Gaerdydd.  Roedd yr adeilad wedi’i leoli yn rhifau 48 a 49 James Street tan tua 1905 pan gafodd y stryd ei hail-rifo ac yna roedd yr adeilad yn meddiannu rhifau 27 a 29.

d1093-2- 025 Non Pareil Market, James Street_compressed

Mae plac carreg uwchben trydydd llawr rhif 27 (49 gynt) yn dweud ‘The Nonpareil Market 1889’ sydd wedi bod yn fater o ddirgelwch.  Roedd y safle yno cyn y flwyddyn honno – ceisiwyd cymeradwyaeth i ychwanegu’r trydydd llawr mor fuan â 1871.  Yn 1889, derbyniodd Frederick Ward, cigydd, gymeradwyaeth adeiladu ar gyfer addasiadau i 48 a 49 felly gellid tybio bod y plac wedi’i osod fel rhan o’r gwaith hwn.  Fodd bynnag, mae’r rheswm dros wneud hynny yn aneglur.  Mae Nonpareil yn air Ffrengig, sy’n golygu heb ei ail, ond nid oes unrhyw gofnod o’r enw ‘Marchnad Nonpareil’ yn cael ei ddefnyddio fel cyfeiriad neu enw busnes yno.  Roedd busnes Ward wedi’i leoli yn rhif 49, ac roedd siop yn rhif 48 a oedd yn cael ei rhedeg gan yr entrepreneur enwog, Solomon Andrews.  Gan fod Andrews yn rhan o’r fasnach adeiladu hefyd, gellir honni mai ef oedd tu ôl i osod y plac – ond nid oes tystiolaeth i ddangos hynny.

Roedd Ward & Co, Cigyddion Môr, dal wedi’u rhestru yma yng Nghyfeiriadur 1972 Kelly’s – a oedd, erbyn hynny, wedi estyn i siop flaenorol Solomon Andrews, ond mae llun Mary Traynor yn dangos fod y safle wedi’i gau erbyn 1980.  Yna cafodd yr adeilad ei ddymchwel fel rhan o ailddatblygiad mawr. Cafodd rhywfaint o’r safle ei gymryd ar gyfer lledaenu’r ffordd, ond mae fflatiau modern bellach yn meddiannu gweddill y safle ar Louisa Place.    Mae’r plac ‘Nonpareil Market’ wedi’i ail-osod yn agos at ei lleoliad gwreiddiol, mewn mynedfa fwaog dros lwybr troed i mewn i’r datblygiad newydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/20]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 49 James Street, 1871 [BC/S/1/90569]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 48 & 49 James Street, 1889 [BC/S/1/7416]
  • Butcher’s Cardiff District Directory, 1882-83
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://wearecardiff.co.uk/2014/04/18/100-days-in-cardiff-the-non-pareil-market/
  • Williams, Stewart, Cardiff Yesterday, cyf. 31, delwedd 69

Adeiladau Imperial, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd

Yn hwyr yn y 19fed ganrif, roedd Gwesty’r Imperial yng nghornel gogledd-orllewinol Sgwâr Mount Stuart.  Nid oes llun o’r adeilad wedi’i weld ond nid oedd yn sefydliad mawr yn fwy na thebyg.  Mae cyfrifiad 1871 yn cofnodi mai chwe lletywr oedd gan y trwyddedai, Thomas Nixon.  Deng mlynedd yn hwyrach, roedd Nixon mewn gofal o hyd gyda naw lletywr.  Erbyn 1901, Emily Jolly oedd y perchennog, ac roedd ganddi bedwar lletywr yn unig.

Yn 1911, ceisiodd Alliance Buildings Company gymeradwyaeth i ailadeiladu ar y safle.  Yna, cymerodd le dau blot yn 43 a 44 Sgwâr Mount Stuart, er bod dyluniadau’r pensaer yn dangos bod gan y cwmni uchelgeisiau eisoes i ychwanegu estyniadau at y ddwy ochr yn y dyfodol.    Ddwy flynedd yn hwyrach cyflwynwyd cynllun diwygiedig, ac yntau’n ymgorffori eiddo yn 39, 40, 41 a 42 Sgwâr Mount Stuart, ac erbyn 1920 roedd yr adeilad newydd wedi’i gwblhau.

Gydag wyneb â theils gwydrog a cholofnau ffliwtiog yn rhan o’r dyluniad, roedd golwg palasaidd gan y strwythur pum llawr.  Mae’n ymddangos bod yr Adeiladau Imperial, fel y’u gelwir yn awr, wedi’u rhannu yn swyddfeydd bach.  Mae Cyfeiriaduron Caerdydd ar gyfer y 1920au a’r 1930au yn dangos bod ystod o fusnesau, ym meysydd siopa, rheilffyrdd, glo, olew, paent ac yswiriant yn bennaf yn gweithredu yn yr adeiladau.  Yn gyntaf, bar a bwyty, sef Gwesty’r Imperial, oedd ar y llawr gwaelod i ogledd-orllewin y Sgwâr ond mae’n ymddangos iddo ddiflannu erbyn canol y 1920au.

Yn y 1940au, roedd adrannau llywodraeth gan gynnwys y Swyddfa Werthuso, y Gwasanaeth Mewnfudo, Y Weinyddiaeth Gyflenwi, Bwrdd Cymru ar gyfer Diwydiant, Y Morlys a’r Bwrdd Masnach yn gweithredu yn y swyddfeydd.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, mae’n ymddangos bod Swyddog Baner Llyngesol, a oedd yn gyfrifol am amddiffyn porthladdoedd de Cymru yn cael llety yn yr Adeiladau Imperial; mae hefyd wedi’i awgrymu y mae’n bosibl y cafodd gwaith cynllunio ei wneud yma ar gyfer y glaniadau D-Day yn 1944 – er nad oes modd cadarnhau hyn.

d1093-2- 015 (Imperial Buildings)_compressed

Erbyn 1955, nid oedd yr Adeiladu Imperial wedi’u rhestri yn nghyfeiriaduron Caerdydd mwyach.  Mae’n ymddangos na chawsant eu defnyddio am ugain mlynedd cyn iddynt gael eu dymchwel yn hwyr yn y 1970au.  Mae llun Mary Traynor yn dyddio’r cyfnod hwn o ddirywiad ac yn dangos yr ongl rhwng ochrau gorllewinol a gogleddol y Sgwâr – lle’r oedd y gwesty gwreiddiol.  Codwyd bloc o fflatiau ar y safle tua 2001.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Casgliad Mary Traynor Collection [D1093/2/11]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer newidiadau i Gwesty’r Imperial, 1886 [BC/S/1/5607]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau Gwesty’r Imperial, 1911 [BC/S/1/17740]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau gwrthodedig Gwesty’r Imperial, 1913 [BC/S/1/18796]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau i ailadeiladu Gwesty’r Imperial, 1913 [BC/S/1/18890]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau Gwesty’r Imperial, 1914 [BC/S/1/18937]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau’r Adeiladau Imperial, 1914 [BC/S/1/19193]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau’r Adeiladau Imperial, 1916 [BC/S/1/19596]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ailadeiladu arfaethedig 45 Sgwar Mount Stuart, 1923 [BC/S/1/22189]

Cyfrifiad 1871, 1881 a 1901

Davies, J D, Britannia’s Dragon: A Naval History of Wales

Square peg

http://www.shipsnostalgia.com/showthread.php?t=42584

Llun wedi ei dynnu gan David Webb ym 1974

Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd, 1908 – 1972

 

Tu mewn y Gyfnewidfa, Caerdydd

Ym 1882, ar alw nifer o foneddigion dylanwadol mewn swyddi’n gysylltiedig â Chaerdydd, bu i’r cyfreithiwr lleol, Frederick De Courcey Hamilton, bennu cynllun er mwyn sefydlu cyfnewidfa a fyddai’n cynnig swyddfeydd cyfleus a man cyfarfod ar gyfer masnachwyr, perchnogion llong, broceriaid a boneddigion eraill cysylltiedig â mentrau morol.

Cytunodd asiantau Ardalydd Bute rentu safle yn Sgwâr Mountstuart a sefydlwyd Cyfnewidfa Caerdydd ac Office Company Limited ar gyfer codi’r adeilad a ddyluniwyd gan y penseiri lleol, James, Seward & Thomas.   Rhoddwyd cytundeb y cam cyntaf i Mr C Burton tua diwedd 1883 a chodwyd gweddill yr adeilad yn ysbeidiol dros nifer o flynyddol.   Agorodd y Gyfnewidfa ar gyfer busnes yn fuan ym 1886.

Byddai perchnogion y pyllau glo, perchnogion llongau a’u hasiantau’n cyfarfod yn y neuadd fasnachu’n ddyddiol lle deuent i gytundebau ar lafar a thros y ffôn.  Yn ystod yr awr fasnachu brysuraf, rhwng hanner dydd ac un o’r gloch, byddai hyd at 200 o ddynion yn yr ystafell yn gwneud ystumiau ac yn bloeddio.  Honnir mai yma y tarwyd cytundeb busnes cyntaf y byd a oedd werth miliwn o bunnau ym 1901. Ac yma y pennid pris glo yn rhyngwladol, yn adlewyrchu arwyddocâd byd-eang meysydd glo de Cymru.

Ym 1911, adnewyddwyd tu mewn y neuadd fasnachu yn grandiach fyth gyda balconi derw a phaneli pren da, fel y gwelwch yn llun Mary Traynor.

d1093-2- 023_compressed

Gyda thranc masnach glo Caerdydd, daeth gweithrediadau’r Gyfnewidfa Lo i ben yn y 1950au, ond parhaodd yr adeilad fel swyddfeydd.  Cynigiwyd yr adeilad yn gartref i Gynulliad Cenedlaethol newydd i Gymru dan lywodraeth Harold Wilson, ond bu farw’r freuddwyd honno pan bleidleisiodd Cymru yn erbyn datganoli ym 1979.

Yn y blynyddoedd canlynol, defnyddiwyd yr adeilad fel safle cyngerdd a ffilmiau o bryd i’w gilydd ac yn raddol, gadawodd y tenantiaid y swyddfeydd.  Yn 2013, caewyd yr adeilad am resymau diogelwch ac roedd pryderon mawr ynghylch ei dynged.  Fodd bynnag, nawr mae gwaith i’w adnewyddu’n westy moethus.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd: