Adeiladau Victoria, Stryd Bute, Caerdydd

Yn ôl cyfrifiad 1861, roedd Peter Steffano, siopwr gêr llongau 51 oed yn byw gyda’i deulu yn rhifau 56, 57 a 58 Stryd Bute, Caerdydd.  Ar yr aelwyd hefyd yr oedd Joseph Brailli, 23 oed a aned yn Awstria, a oedd yn glerc yn y siop longau ac a oedd yn briod â merch Steffano, Sophia.  Erbyn 1871, roedd y busnes bellach dan yr enw Stefano and Brailli, wedi symud i 63 Stryd Bute; roedd teulu’r Brailli yn byw yn rhif  65 a’r Steffanos yn rhif 66.

Bu farw Peter Steffano ym 1874 ac, erbyn 1881, roedd teulu’r Brailli wedi symud eu cartref i Crockherbtown (Heol y Frenhines erbyn hyn).  Fodd bynnag, mae’n ymddangos iddynt gadw eu safle busnes oherwydd, fis Ebrill 1887, derbyniodd Joseph ganiatâd yr awdurdod lleol i ailadeiladu 64-67 Stryd Bute.

rsz_d1093-2-21_to_44_032_griffiths_partnersken_jones_ltd_64-67_bute_street

Dyluniwyd yr adeilad newydd gan E M Bruce Vaughan a rhoddwyd yr enw Victoria Buildings arni.  Roedd lle i siop ar y llawr gwaelod gyda gofod warws yn y seler ac yng nghefn y llawr cyntaf.  Swyddfeydd oedd ar weddill y llawr cyntaf a’r ail lawr i gyd. Doedd dim lle preswyl yno mwyach.

Mae cyfeiriadur o 1884 yn dal i restru Joseph Brailli fel masnachwr gêr llongau ar safle Stryd Bute, ond erbyn 1891 Thomas Harper and Sons oedd yn rhedeg y busnes.  Hefyd wedi eu rhestru yn Adeiladau Fictoria yn y flwyddyn honno roedd Jacobs & Co, sef siop ddillad, Foster Hain & Co, broceriaid llongau a James Evans & Co Limited, sef perchnogion pyllau glo.  Roedd cwmni Thomas Harper yn dal i fod yno ym 1955, erbyn hynny roedd yr uned siop ar y llaw dde yn gartref i gangen leol George Angus, gwneuthurwyr beltiau diwydiannol ac ystod o gynnyrch arall gan gynnwys seliau olew.  Cwmnïau llongau oedd yn parhau i feddiannu’r swyddfeydd, ynghyd â Gwasanaeth Mewnfudo Ei Mawrhydi.  Erbyn 1972, y rhai a oedd yno oedd Reg Oldfield, y ffotograffydd, Ken Jones, y bwci, a J.F.Griffiths, gwerthwyr deunyddiau adeiladwyr.  Mae arwyddion yn narluniad Mary Traynor yn awgrymu fod y ddau gwmni diwethaf wedi aros yno tan ddiwedd oes yr adeilad.

Yn fras, safle Adeiladau Fictoria yw’r ardal o dir agored y tu cefn i rifau 5,6,7 ac 8 Cilgant Bute (Gwesty Jolyon’s, tŷ bwyta Duchess of Delhi a thafarn yr Eli Jenkins).

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/32]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynlluniau ar gyfer ailadeiladu 64-67 Stryd Bute, 1887 [BC/S/1/6250]
  • Cyfrifiad 1861-1891
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Calendr Profiant Genedlaethol Cymru a Lloegr 1874
  • Williams, Stewart, The Cardiff Book, cyf. 2 (t.185)
  • http://www.gracesguide.co.uk/George_Angus_and_Co

 

 

Advertisements

Merthyr House, James Street ac Evelyn Street, Caerdydd

Codwyd Merthyr House ym 1918 ar gornel James Street ac Evelyn Street, Caerdydd  Roedd yr adeilad yn mynd am yn ôl cyn belled ag Adelaide Place a chynigiai wedd flaen o garreg Bath i’r tair stryd.  Wedi ei ddylunio gan y pensaer lleol, Henry Budgen, fe’i hadeiladwyd gan y cwmni adnabyddus o Gaerdydd E. Turner & Sons Ltd.  Mae llyfryn gan Turner yn cyfeirio ati fel ‘pen gorllewinol’ yr adeilad, sy’n awgrymu bod uchelgais wedi bod i’w hestyn dros y bloc cyfan gyda gwedd flaen ychwanegol iddi ar Adelaide Street, ond ymddengys na wireddwyd hyn.  O’r dechrau’n deg, swyddfeydd oedd yn Merthyr House.  Ymhlith ei denantiaid roedd rhai o gwmnïau glo a llongau amlycaf De Cymru.

rsz_d1093-2-21_to_44_031_edwardian_warehouse_james_street_merthyr_house

Yn oriau mân y bore ar ddydd Sul 17 Mawrth 1946, cyneuodd tân ar ail lawr swyddfeydd cwmni llongau Reardon-Smith.  Ymddengys i’r tân gydio’n syth.  Llwyddodd ymladdwyr tân i achub y gofalwr a’i deulu a oedd wedi eu dal ar y llawr uchaf ac ni chollwyd bywyd ac ni wnaed difrod sylweddol i adeiladau gerllaw.  Llwyddwyd i arbed rhan sylweddol o ochr ddeheuol yr adeilad ond dinistriwyd y rhan ogleddol (James Street).  Yn ogystal â cholli eu swyddfeydd gweithredol, collodd sawl cwmni gofnodion yn nodi eu hanes fel cwmnïau.

Ychydig ddyddiau wedi’r digwyddiad, lleisiodd Sir James Wilson, Prif Gwnstabl Caerdydd, feirniadaeth am arafwch y Gwasanaeth Tân Cenedlaethol yn ymateb, a hefyd y modd yr aethant ati i ymladd y tân.  Penodwyd John Flowers KC gan yr Ysgrifennydd Cartref i ymholi i’r cwestiynau a godwyd gan Sir James, a chyhoeddwyd ei adroddiad ym mis Gorffennaf y flwyddyn honno.  Fel mae’n digwydd, nid yn unig i Flowers fethu cyfiawnhau unrhyw un o’r cwynion, ond yn hytrach fe ganmolodd yn benodol y modd y bu i un swyddog tân fynd i’r afael â’r achub a fu ar drigolion y llawr uchaf.

Ym 1950, gwnaed cais gan y perchnogion, J Cory & Sons Ltd, i adnewyddu Merthyr House.  Mae eu cynlluniau yn dangos yn glir fod pegwn James Street o’r adeilad wedi ei dynnu yn llwyr; gyda’r gwagle yn cael ei ddefnyddio fel maes parcio.  Mewn gwirionedd, ni ailadeiladwyd y rhan ogleddol, er i floc mynediad concrid braidd yn hyll gael ei ychwanegu, ar ryw bwynt, ar yr ochr yna i’r adeilad.

Ni lwyddodd Merthyr House i adfer y statws a fu ganddo cyn y tân fel un o brif adeiladau swyddfeydd Butetown.  Yn gynnar yn y 60au, bu’n gartref i ddosbarthwr moduron; yn ddiweddarach bu’n gartref i Adran Waith Gwasg Prifysgol Cymru.  Ac ar ryw bwynt, cafodd ei ail-fedyddio yn Imperial House.  Wedi iddo gael ei esgeuluso am nifer o flynyddoedd, dymchwelwyd yr adeilad ac mae’r safle ar hyn o bryd yn wag.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/31]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer atgyweirio Merthyr House, James Street, 1950 [BC/S/1/39995]
  • Flowers, John KC, Inquiry into the Fire at Merthyr House, James Street, Cardiff on the 17th March 1946 (Cmd. 6877)
  • Superb Buildings erected by E. Turner & Sons Ltd (1929)
  • Lee, Brian, Cardiff’s Vanished Docklands
  • Lee, Brian & Butetown History and Arts Centre, Butetown and Cardiff Docks (cyfres Images of Wales)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • South Wales Echo, 18 Mawrth 1946; 21 Mawrth 1946; 3 Awst 1946

Siambrau Gloucester, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd

Ym mis Hydref 1888, agorodd y County of Gloucester Bank County of Gloucester Bank Ltd ei gangen gyntaf ar Heol yr Eglwys Fair.  Ddwy flynedd yn ddiweddarach, dechreuodd gwaith ar godi cangen newydd Dociau Bute yn rhif 15 Sgwâr Mount Stuart.  Tra bo’r gwaith adeiladu yn mynd rhagddo, fe brynon nhw’r safle drws nesaf yn rhif 16 a ymgorfforwyd i greu adeilad mwy.  Roedd y busnes bancio ar y llawr gwaelod tra defnyddiwyd y lloriau uwch, a adwaenid fel y Gloucester Chambers, gan gwmnïau glo a llongau.

Meddiannwyd y County of Gloucester Bank County of Gloucester gan Fanc Lloyds yn 1897 ac ni pharhaodd cangen Sgwâr Mount Stuart lawer wedi hynny.  O 1902 tan y 1950au, bu gan Evan Roberts Ltd – a adwaenid yn well flynyddoedd yn ddiweddarach am eu siop ar gornel Heol y Frenhines a Ffordd y Brenin – siop ddillad yn y lle a fu gynt yn fanc.  Parhaodd Gloucester Chambers i gynnig swyddfeydd i amryw fusnesau, ond erbyn y 1930au fodd bynnag, roedd busnesau glo llongau wedi ildio’u lle i gwmnïau o gyfrifwyr  a chyfreithwyr.

rsz_d1093-2-21_to_44_027__gloucester_chambers_mount_stuart_square

Yn y 1960au, gan adlewyrchu’r newid yn ffawd Dociau Caerdydd, daeth cwmni systemau ffeilio  ac asiant comisiwn tyweirch yn denantiaid ar 15 ac 16 Sgwâr Mount Stuart, ond ymddengys ei fod yn wag erbyn 1970 – sawl blwyddyn cyn darluniad Mary Traynor o 1982.  Bellach wedi ei ddymchwel, adeilad swyddfa brics cyfoes sydd ar y safle ynghyd â mannau parcio cysylltiedig.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd., Stryd Bute a Herbert Street, Caerdydd

Mae’n debyg bod South Wales & West of England Standard Manufacturing Company Ltd. wedi dechrau gweithredu yng Nghaerdydd fymryn cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ni cheir unrhyw gyfeiriad ato cyn 1913, ond y flwyddyn honno wnaeth Cyfarwyddiadur y Western Mail restru’r cwmni yn 43 Bute Street. Erbyn 1915, roedd y cwmni’n meddiannu ar safle mawr ar gornel yn wynebu Bute Street a Herbert Street, lle’r oedd yn cynhyrchu ac yn cyflenwi oferôls, dyngarîs, driliau, crysau, singledi a siwtiau oel caci a gwyn. Ym 1915, cafodd y cwmni ei gontractio i gynhyrchu miloedd o gitbagiau ar gyfer Corfflu’r Fyddin Gymreig am 1/11½d (ychydig yn llai na 10 ceiniog) yr uned.

D1093-2-21 to 44 021 (SWARE)

Ym 1940, cafodd y cwmni ganiatâd i adeiladu estyniad i’w ffatri, a chredir bod darlun Mary Traynor yn portreadu wyneb yr estyniad hwn ar Herbert Street. Lluniwyd y cynlluniau ar gyfer yr estyniad gan T. Elvet Llewellyn, pensaer o Gaerdydd.

Erbyn y 1950au, roedd y cwmni’n marchnata ei gynhyrchion o dan yr enw brand Stamana (cywasgiad o STAndardMANufActuring yn ôl pob tebyg) ac mae cyfeirlyfrau yn dangos ei fod yn dal i weithredu o’r un safle – yr adnabuwyd erbyn hynny yn Stamana House – yn y 1970au. Bellach, mae’r adeilad wedi cael ei ddymchwel; mae rhan o’i safle wedi cael ei defnyddio i ledaenu’r ffordd, ac mae’r gweddill yn llecyn gwyrdd wedi’i dirlunio erbyn hyn ar ochr ddwyreiniol Stryd Bute rhwng Herbert Street a’r llwybr i gerddwyr a beicwyr sy’n arwain o dan reilffordd Bae Caerdydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/21]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun ar gyfer estyniad i adeilad ffatri premises, 42 Bute Street, 1940 [BC/S/1/34142]
  • Western Mail Cardiff Directory, 1913
  • The City and Port of Cardiff – Official Handbook, 1955
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://cymru1914.org/cy/view/archive_file/3907059/3

Marchnad Nonpareil, James Street, Caerdydd

Yn ystod yr wythnosau nesaf, bydd ein blog yn dychwelyd at dynnu sylw at gasgliad sy’n helpu i gofnodi Caerdydd a de Cymru sy’n newid yn gyflym.  Ym mis Mehefin 2014, derbyniodd Archifau Morgannwg adnau hynod ddiddorol ac unigryw gan Mary Traynor, artist o Gaerdydd, sydd wrthi ers diwedd y 1960au yn ceisio tynnu lluniau o adeiladu Caerdydd a’r ardal gyfagos sydd dan fygythiad o gael eu dymchwel.  Mae ei gwaith wedi cael ei arddangos mewn amgueddfeydd amrywiol dros y blynyddoedd ac mae’n tynnu sylw at lawer o adeiladau sydd wedi diflannu ers hynny.  Mae’r casgliad yn cynnwys ei llyfrau braslunio a’i gwaith rhydd, yr oedd rhai ohonynt wedi’u fframio ac yn cael eu harddangos cyn hynny.  Mae’r brasluniau a’r paentiadau hyn yn ategu sawl cyfres arall o gofnodion a gedwir yn yr archifau, gan ddarparu ffynhonnell werthfawr i’r rhai hynny sy’n ymchwilio i hanes adeiladau yn yr ardal.

Mae David Webb, sy’n wirfoddolwr yn Archifau Morgannwg, wedi bod yn defnyddio’r cofnodion hyn i ymgymryd â gwaith ymchwil i hanes rai o’r adeiladau a gaiff eu cynnwys yn rhan o waith celf Mary Traynor.

Roedd Marchnad Nonpareil yn sefyll ar gornel James Street a Louisa Street, yn ardal Butetown o Gaerdydd.  Roedd yr adeilad wedi’i leoli yn rhifau 48 a 49 James Street tan tua 1905 pan gafodd y stryd ei hail-rifo ac yna roedd yr adeilad yn meddiannu rhifau 27 a 29.

d1093-2- 025 Non Pareil Market, James Street_compressed

Mae plac carreg uwchben trydydd llawr rhif 27 (49 gynt) yn dweud ‘The Nonpareil Market 1889’ sydd wedi bod yn fater o ddirgelwch.  Roedd y safle yno cyn y flwyddyn honno – ceisiwyd cymeradwyaeth i ychwanegu’r trydydd llawr mor fuan â 1871.  Yn 1889, derbyniodd Frederick Ward, cigydd, gymeradwyaeth adeiladu ar gyfer addasiadau i 48 a 49 felly gellid tybio bod y plac wedi’i osod fel rhan o’r gwaith hwn.  Fodd bynnag, mae’r rheswm dros wneud hynny yn aneglur.  Mae Nonpareil yn air Ffrengig, sy’n golygu heb ei ail, ond nid oes unrhyw gofnod o’r enw ‘Marchnad Nonpareil’ yn cael ei ddefnyddio fel cyfeiriad neu enw busnes yno.  Roedd busnes Ward wedi’i leoli yn rhif 49, ac roedd siop yn rhif 48 a oedd yn cael ei rhedeg gan yr entrepreneur enwog, Solomon Andrews.  Gan fod Andrews yn rhan o’r fasnach adeiladu hefyd, gellir honni mai ef oedd tu ôl i osod y plac – ond nid oes tystiolaeth i ddangos hynny.

Roedd Ward & Co, Cigyddion Môr, dal wedi’u rhestru yma yng Nghyfeiriadur 1972 Kelly’s – a oedd, erbyn hynny, wedi estyn i siop flaenorol Solomon Andrews, ond mae llun Mary Traynor yn dangos fod y safle wedi’i gau erbyn 1980.  Yna cafodd yr adeilad ei ddymchwel fel rhan o ailddatblygiad mawr. Cafodd rhywfaint o’r safle ei gymryd ar gyfer lledaenu’r ffordd, ond mae fflatiau modern bellach yn meddiannu gweddill y safle ar Louisa Place.    Mae’r plac ‘Nonpareil Market’ wedi’i ail-osod yn agos at ei lleoliad gwreiddiol, mewn mynedfa fwaog dros lwybr troed i mewn i’r datblygiad newydd.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor [D1093/2/20]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 49 James Street, 1871 [BC/S/1/90569]
  • Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau rheoli adeiladu, cynllun newidiadau i 48 & 49 James Street, 1889 [BC/S/1/7416]
  • Butcher’s Cardiff District Directory, 1882-83
  • Kelly’s Directory of Cardiff, 1972
  • http://wearecardiff.co.uk/2014/04/18/100-days-in-cardiff-the-non-pareil-market/
  • Williams, Stewart, Cardiff Yesterday, cyf. 31, delwedd 69

Adeiladau Imperial, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd

Yn hwyr yn y 19fed ganrif, roedd Gwesty’r Imperial yng nghornel gogledd-orllewinol Sgwâr Mount Stuart.  Nid oes llun o’r adeilad wedi’i weld ond nid oedd yn sefydliad mawr yn fwy na thebyg.  Mae cyfrifiad 1871 yn cofnodi mai chwe lletywr oedd gan y trwyddedai, Thomas Nixon.  Deng mlynedd yn hwyrach, roedd Nixon mewn gofal o hyd gyda naw lletywr.  Erbyn 1901, Emily Jolly oedd y perchennog, ac roedd ganddi bedwar lletywr yn unig.

Yn 1911, ceisiodd Alliance Buildings Company gymeradwyaeth i ailadeiladu ar y safle.  Yna, cymerodd le dau blot yn 43 a 44 Sgwâr Mount Stuart, er bod dyluniadau’r pensaer yn dangos bod gan y cwmni uchelgeisiau eisoes i ychwanegu estyniadau at y ddwy ochr yn y dyfodol.    Ddwy flynedd yn hwyrach cyflwynwyd cynllun diwygiedig, ac yntau’n ymgorffori eiddo yn 39, 40, 41 a 42 Sgwâr Mount Stuart, ac erbyn 1920 roedd yr adeilad newydd wedi’i gwblhau.

Gydag wyneb â theils gwydrog a cholofnau ffliwtiog yn rhan o’r dyluniad, roedd golwg palasaidd gan y strwythur pum llawr.  Mae’n ymddangos bod yr Adeiladau Imperial, fel y’u gelwir yn awr, wedi’u rhannu yn swyddfeydd bach.  Mae Cyfeiriaduron Caerdydd ar gyfer y 1920au a’r 1930au yn dangos bod ystod o fusnesau, ym meysydd siopa, rheilffyrdd, glo, olew, paent ac yswiriant yn bennaf yn gweithredu yn yr adeiladau.  Yn gyntaf, bar a bwyty, sef Gwesty’r Imperial, oedd ar y llawr gwaelod i ogledd-orllewin y Sgwâr ond mae’n ymddangos iddo ddiflannu erbyn canol y 1920au.

Yn y 1940au, roedd adrannau llywodraeth gan gynnwys y Swyddfa Werthuso, y Gwasanaeth Mewnfudo, Y Weinyddiaeth Gyflenwi, Bwrdd Cymru ar gyfer Diwydiant, Y Morlys a’r Bwrdd Masnach yn gweithredu yn y swyddfeydd.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, mae’n ymddangos bod Swyddog Baner Llyngesol, a oedd yn gyfrifol am amddiffyn porthladdoedd de Cymru yn cael llety yn yr Adeiladau Imperial; mae hefyd wedi’i awgrymu y mae’n bosibl y cafodd gwaith cynllunio ei wneud yma ar gyfer y glaniadau D-Day yn 1944 – er nad oes modd cadarnhau hyn.

d1093-2- 015 (Imperial Buildings)_compressed

Erbyn 1955, nid oedd yr Adeiladu Imperial wedi’u rhestri yn nghyfeiriaduron Caerdydd mwyach.  Mae’n ymddangos na chawsant eu defnyddio am ugain mlynedd cyn iddynt gael eu dymchwel yn hwyr yn y 1970au.  Mae llun Mary Traynor yn dyddio’r cyfnod hwn o ddirywiad ac yn dangos yr ongl rhwng ochrau gorllewinol a gogleddol y Sgwâr – lle’r oedd y gwesty gwreiddiol.  Codwyd bloc o fflatiau ar y safle tua 2001.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

Casgliad Mary Traynor Collection [D1093/2/11]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer newidiadau i Gwesty’r Imperial, 1886 [BC/S/1/5607]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau Gwesty’r Imperial, 1911 [BC/S/1/17740]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau gwrthodedig Gwesty’r Imperial, 1913 [BC/S/1/18796]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau i ailadeiladu Gwesty’r Imperial, 1913 [BC/S/1/18890]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau Gwesty’r Imperial, 1914 [BC/S/1/18937]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau’r Adeiladau Imperial, 1914 [BC/S/1/19193]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau’r Adeiladau Imperial, 1916 [BC/S/1/19596]

Cynlluniau Rheoli Adeiladu Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ailadeiladu arfaethedig 45 Sgwar Mount Stuart, 1923 [BC/S/1/22189]

Cyfrifiad 1871, 1881 a 1901

Davies, J D, Britannia’s Dragon: A Naval History of Wales

Square peg

http://www.shipsnostalgia.com/showthread.php?t=42584

Llun wedi ei dynnu gan David Webb ym 1974

Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd, 1908 – 1972

 

Tu mewn y Gyfnewidfa, Caerdydd

Ym 1882, ar alw nifer o foneddigion dylanwadol mewn swyddi’n gysylltiedig â Chaerdydd, bu i’r cyfreithiwr lleol, Frederick De Courcey Hamilton, bennu cynllun er mwyn sefydlu cyfnewidfa a fyddai’n cynnig swyddfeydd cyfleus a man cyfarfod ar gyfer masnachwyr, perchnogion llong, broceriaid a boneddigion eraill cysylltiedig â mentrau morol.

Cytunodd asiantau Ardalydd Bute rentu safle yn Sgwâr Mountstuart a sefydlwyd Cyfnewidfa Caerdydd ac Office Company Limited ar gyfer codi’r adeilad a ddyluniwyd gan y penseiri lleol, James, Seward & Thomas.   Rhoddwyd cytundeb y cam cyntaf i Mr C Burton tua diwedd 1883 a chodwyd gweddill yr adeilad yn ysbeidiol dros nifer o flynyddol.   Agorodd y Gyfnewidfa ar gyfer busnes yn fuan ym 1886.

Byddai perchnogion y pyllau glo, perchnogion llongau a’u hasiantau’n cyfarfod yn y neuadd fasnachu’n ddyddiol lle deuent i gytundebau ar lafar a thros y ffôn.  Yn ystod yr awr fasnachu brysuraf, rhwng hanner dydd ac un o’r gloch, byddai hyd at 200 o ddynion yn yr ystafell yn gwneud ystumiau ac yn bloeddio.  Honnir mai yma y tarwyd cytundeb busnes cyntaf y byd a oedd werth miliwn o bunnau ym 1901. Ac yma y pennid pris glo yn rhyngwladol, yn adlewyrchu arwyddocâd byd-eang meysydd glo de Cymru.

Ym 1911, adnewyddwyd tu mewn y neuadd fasnachu yn grandiach fyth gyda balconi derw a phaneli pren da, fel y gwelwch yn llun Mary Traynor.

d1093-2- 023_compressed

Gyda thranc masnach glo Caerdydd, daeth gweithrediadau’r Gyfnewidfa Lo i ben yn y 1950au, ond parhaodd yr adeilad fel swyddfeydd.  Cynigiwyd yr adeilad yn gartref i Gynulliad Cenedlaethol newydd i Gymru dan lywodraeth Harold Wilson, ond bu farw’r freuddwyd honno pan bleidleisiodd Cymru yn erbyn datganoli ym 1979.

Yn y blynyddoedd canlynol, defnyddiwyd yr adeilad fel safle cyngerdd a ffilmiau o bryd i’w gilydd ac yn raddol, gadawodd y tenantiaid y swyddfeydd.  Yn 2013, caewyd yr adeilad am resymau diogelwch ac roedd pryderon mawr ynghylch ei dynged.  Fodd bynnag, nawr mae gwaith i’w adnewyddu’n westy moethus.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd: