Adeiladau Boston, 68-72 Stryd James, Caerdydd

Ar 21 Mawrth 1900, rhoddwyd caniatâd i’r awdurdod lleol i adeiladu adeilad ar ochr ogleddol Stryd James, wrth y gyffordd â’r llwybr oedd yn rhedeg ar hyd Camlas Sir Morgannwg.  Roedd ynddo ddwy siop ar y llawr gwaelod â’u hisloriau eu hunain ac roedd mynedfa ganolog at swyddfeydd ar y llawer cyntaf a’r ail lawr.  Wedi ail-rifo sawl blwyddyn yn hwyrach, daeth y siopau’n 68 a 72 Stryd James a rhif 70 oedd y swyddfeydd.

D1093-1-4 p4

Codwyd y safle, a ddyluniwyd gan y pensaer o Gaerdydd, Edgar Down, i Rose & Co., Engineers, oedd yn Adeiladau Royal Stuart ar ochr arall Stryd James.  Ganwyd y perchennog, Joseph Rose, yn Leake, ger Boston, Lincolnshire, felly mae o bosibl yn rhesymol cymryd mai dyma darddiad yr enw Adeiladau Boston, sydd yn dal i ymddangos mewn haearn gwaith uwchben y llinell doeau.  Mae arfau Bwrdeistref Boston cyn 1974 wedi’u cerfio yn y gwaith carreg yn un cornel.

Perchenogion llongau a brocwyr oedd meddianwyr cynharaf y lle swyddfa, ond wrth i bwysigrwydd Caerdydd fel porthladd ddirywio’n raddol, roedd tenantiaid ar ôl hynny’n amrywio’n ehangach i gynnwys busnesau argraffu, broceriaid stoc ac yswiriant, ynghyd â gweithwyr proffesiynol megis cyfreithwyr, cyfrifwyr a pheirianyddion ymgynghorol.

Trwy chwarter cyntaf yr 20fed ganrif, roedd cigydd, Thomas Morgan, yn y siop yn 68 Stryd James (T Morgan & Sons yn hwyrach).  Ond erbyn 1929, roedd yr uned wedi’i chymryd gan Kristensen & Due, masnachwyr llongau, oedd yno tan o leiaf y 1970au; yn ystod llawer o’r amser hwn, roedd Mr Kristensen yn gwasanaethu fel Conswl Danaidd yng Nghaerdydd.  Mae’n llai hawdd olrhain deiliadaeth yr ail siop; ond rhwng y 1950au a’r 1970au, gwerthwr baco, Anthony Nethercott, oedd y tenant.  Er bod braslun Mary Traynor yn ei nodi fel siop bob peth a bar byrbrydau, roedd sigaréts tra hysbys yn dal i gael ei hysbysebu’n amlwg.

Yn ddiweddarach, roedd rhif 68 yn gwasanaethu’n Ganolfan Cyngor a Gwybodaeth Somaliaidd, tra roedd 72 yn swyddfa i’r rhaglen cymorth i deuluoedd Dechrau’n Deg.  Heddiw mae asiant tai a chwmni rheoli eiddo’n meddiannu’r unedau siop.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/4)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer adeilad newydd, Stryd James, 1900 (cyf.: BC/S/1/14110)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, Glamorganshire Canal Navigation, Memorandwm Cytundeb, 1904 (cyf.: BC/GCA/4/162)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cyfrifiad 1881 – 1901
  • Google Streetview
Advertisements

Tŷ Baltig, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd

Mae Tŷ Baltig yn dyddio o tua 1915, pan gymerodd le 17, 18 a 19 Sgwâr Mount Stuart mewn safle amlwg gyferbyn â phrif fynedfa’r Gyfnewidfa Lo.  Y penseiri oedd Teacher & Wilson a’r cleient oedd Claude P Hailey, cyfrifydd lleol a roddodd dir ar gyfer Parc Hailey yn Ystum Taf yn ddiweddarach.

D1093-1-6-18

Mae’r adeilad, sydd â phum llawr ac islawr, yn anarferol o anghymesur, gyda bae mwy addurniadol yn y pen dwyreiniol.  Mae’r cynllun adeiladu a gymeradwywyd yn dangos y dylai fod estyniad gorllewinol cyfatebol, ond ni chafodd ei adeiladu, yn amlwg.

Roedd y meddianwyr cynharaf yn cynnwys partneriaeth gyfrifyddiaeth Mr Hailey gyda Syr Joseph Davies, a Mount Stuart Square Office Co Ltd, sef cwmni rheoli’r adeilad yn ôl y tebyg.  Roedd Business Statistics Publishing Co Ltd a’r Incorporated South Wales and Monmouthshire Coal Freighters Association – yr oedd y ddau yn gysylltiedig â Davies a Hailey – hefyd wedi’u lleoli yma.  Roedd y tenantiaid eraill yn dueddol o fod yn allforwyr glo neu’n gwmnïau cludo.  O’r cychwyn cyntaf tan o leiaf ganol y 1950au, roedd caffi ar y llawr daear.  Tra bod patrymau busnes wedi arwain at newid mewn meddiannaeth dros y blynyddoedd, parhaodd Tŷ Baltig i gartrefu nifer o gwmnïau môr-gludo a theithio ymhell i mewn i’r 1960au.

Yn ystod y 1990au, Tŷ Baltig oedd prif swyddfa Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd a feistrolodd adfywiad dociau a glannau digalon y ddinas.  Yn fwy diweddar, mae wedi bod yn gartref i Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, ynghyd â nifer o sefydliadau trydydd sector.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/6)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer swyddfeydd, Sgwâr Mount Stuart, 1913 (cyf.: BC/S/1/18776)
  • Cofnodion Evan Thomas, Radcliffe and Company, Caerdydd, prydles am 21 o flynyddoedd, 1916 (cyf.: DETR/92/1-3)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cardiff Year Book 1921
  • Wales Yearbook 2000
  • http://www.friendsofhaileypark.org.uk/claude-hailey.html
  • http://www.wcva.org.uk/

 

Gwesty Avondale, Clarence Road a Clarence House, Hunter Street, Caerdydd

Wedi’i agor ym mis Gorffennaf 1894, roedd Gwesty Avondale yn fenter gan westywr ac arlwywr lleol, Richard Palethorpe Culley, a oedd eisoes yn rhedeg y bwyty yn adeilad yr Exchange gerllaw, yn ogystal â sawl busnes arall yng Nghaerdydd a thu hwnt.   Wedi’i ddylunio gan E W M Corbett, fe’i hadeiladwyd gan W Thomas & Co.  Cafodd y gwesty ei chaffael yn ddiweddarach gan Crosswell’s Brewery, a ddaeth yn y pen draw yn rhan o’r grŵp Whitbread.  Ar ôl iddo gael ei ddymchwel, mae’r safle nawr wedi’i feddiannu gan floc o fflatiau o’r enw Avondale Court.

D1093-1-2 p17

Mae Clarence House, wrth gyffordd Hunter Street a Harrowby Lane, yn dyddio’n ôl i 1896.  Ymddengys ei fod wedi cael ei ailadeiladu’n sylweddol ers y llun hwn o 1983.   Mae wedi colli’r pediment addurniadol sydd i’w weld yn amlwg yn llun Mary Traynor.   Yn fwy diweddar, mae’r enw Clarence House wedi’i fabwysiadu ar gyfer hen adeilad y Salvage Association yn Clarence Road.

David Webb, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

 

Diddanu Caerdydd – 130 mlynedd yn ôl i’r mis hwn

Mae’r posteri ar gyfer y Theatr Frenhinol yn dangos beth roedd y torfeydd yn heidio i’w weld yn theatrau Caerdydd 130 mlynedd yn ôl.

D452_3_36

Yr uchafbwynt yn wythnos gyntaf Ebrill 1889 oedd cynhyrchiad Gilbert a Sullivan o The Yeoman of the Guard gan y D’Oyly Carte Opera Company. Gydag un o’r castiau cryfaf a gyflwynwyd gan y cwmni a set newydd ac uchelgeisiol yn seiliedig ar y golygfeydd a ddefnyddiwyd yn Theatr y Savoy, ni cafodd unrhyw beth ei ddal nôl ar gyfer y cynhyrchiad hwn. Fodd bynnag, roedd y gystadleuaeth yn gryf. Roedd y Theatr Fawr yn Heol y Porth yn denu torfeydd gyda dewis amrywiol a newidiol o gomedi a drama, gan gynnwys, yn wythnos gyntaf Ebrill, The Fools Revenge, School for Scandal a Faint Heart Never Won Fair Lady. Roedd cystadleuaeth gan Syrcas Tayleure hefyd a’r ‘prestidigateur’, yr Athro Duprez a’i rithiau hudol yn Neuadd y Parc.

Mae’r adroddiadau’n awgrymu taw D’Oyly Carte aeth â hi yn wythnos gyntaf Ebrill. Fodd bynnag, roedd y gymysgedd o opera a Shakespeare a gynigiwyd gan y Theatr Frenhinol ganol fis Ebrill yn llai poblogaidd o lawer, ac aeth y torfeydd i weld Muldoon’s Picnic yn y Theatr Fawr, a ddisgrifiwyd fel: …a laughable Yankee-Hibernian absurdity.

Os hoffech weld y poster ar gyfer The Yeoman of the Guard yn y Theatr Frenhinol yn Ebrill 1889, mae yn Archifau Morgannwg, cyfeirnod D452/3/36.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg.

Adeiladau Albert, Moria Terrace, Caerdydd

Codwyd Adeiladau Albert yng nghanol y 1870au gan John a Richard Cory, brodyr oedd yn berchen ar longau, ar dir oedd ar brydles gan ystâd Bute ar hyd ochr de-ddwyrain Moira Terrace.  Wedi’i gynllunio gan Frederick Cultan, roedd y bloc yn cynnwys rhes o siopau gyda llety byw ar lawr cyntaf pob un. Roedd yr ail lawr wedi’i rannu’n ‘anheddau model i grefftwyr’.  Roedd rhai o’r rhain yn wreiddiol yn cynnwys balconïau, yr oedd mynediad iddynt drwy’r drysau wedi’u bricio ynghau sydd i’w gweld ym mraslun Mary Traynor.

D1093-1-2 p5

Yn fuan ar ôl eu cwblhau, cafodd perchenogaeth swyddogol ar yr adeilad ei throsglwyddo i Cardiff Land and House Investment Corporation Limited – roedd y brodyr Cory yn brif randdeiliaid arno.  Ac ym 1877, ychwanegwyd llawr to gwydr arall ar draws hyd cyfan y bloc i’w ddefnyddio fel llawr rhôl-sglefrio.

Yn ei blynyddoedd cynnar, roedd hi’n ymddangos bod y fenter gyfan wedi ei chael hi’n anodd yn fasnachol.  Erbyn 1879, rhoddwyd gorau i’r llawr rhôl-sglefrio a gosodwyd y llawr top i gwmni golchi dillad â stêm.  Ac ym mis Ebrill 1880, gadawodd y rhan fwyaf o’r meddianwyr, y siopau yn ogystal â’r anheddau, eu tenantiaeth. Yna penderfynodd y cwmni osod y tai mewn setiau o ystafelloedd, gyda thri thenant i bob tŷ.  Erbyn 1883, cofnododd y cyfarwyddwyr y dylai’r rhan fwyaf o’r tai a’r siopau gael eu gosod i ‘denant o ddosbarth uwch’.  Symudodd y cwmni golchi dillad â stêm allan o’r adeilad, ac ym 1885, cafodd y llawr top ei rannu’n dair uned, a chafodd to llechen newydd ei osod, gyda’r nod o’i osod fel warysau.

Mae’n debyg bod y trefniadau mewnol wedi cael eu haddasu ymhellach dros y ddau ddegawd nesaf, ac erbyn 1904, roedd y rhan fwyaf o’r bloc wedi cael ei addasu’n fflatiau.  Serch hynny, mae’n amlwg yn ôl cyfeiriaduron modern bod sawl uned wedi cael eu meddiannu fel cartrefi neu hostelau oedd yn cael eu cynnal gan sefydliadau elusennol, gan gynnwys Byddin yr Iachawdwriaeth a Dr Barnardo, wrth i fusnesau barhau i weithredu mewn llawer o’r siopau hefyd.  Yn fwy diweddar, roedd un o’r tai hyn yn gartref i Lion Labortatories Ltd ac mae plac glas yn coffáu ei ddatblygiad o’r anadliedydd electronig yma ym 1974.

Ym 1980, gwerthodd Cardiff Land and House Investment Corporation yr adeilad i Gymdeithas Dai Adamsdown, a addasodd a moderneiddiodd y fflatiau gan dynnu’r llawr top a rhoi to newydd ar y bloc cyfan.  Mae braslun Mary Traynor o 1982 yn dangos pen gogledd-ddwyreiniol y bloc, fel yr oedd yn edrych cyn yr addasiadau.  Yn fwy diweddar, mae siopau’r llawr gwaelod wedi bod yn swyddfeydd i gyfreithwyr neu sefydliadau trydydd sector yn bennaf.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor Collection (cyf.: D1093/1/2)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ni chymeradwywyd ar gyfer 11 tŷ, Moira Terrace, 1875 (cyf.: BC/S/1/91154)
  • Casgliad Teulu Kernick, Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd, prydles adeilad ar Moira Terrace (cyf.: DX69/4)
  • Cofnodion Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd, ‘A History of Cardiff Land and House Investment Corporation Ltd’ (cyf.: DX486/8)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Western Mail, 7 Mawrth 1877
  • Cardiff Times and South Wales Weekly News, 24 Mawrth 1877
  • South Wales Daily News, 1 Medi 1879

62 Heol Charles, Caerdydd

Gan fod eiddo Heol Charles wedi’i ail-rifo o leiaf ddwywaith, dyw hi ddim yn hawdd olrhain hanes rhif 62. Fodd bynnag, mae’r adeilad siŵr o fod yn dyddio o ganol y 19eg ganrif.  Drwy gymharu manylion cyfrifiadau a chyfeirlyfrau, gwelwn mai rhif 52 ydoedd tua 1880 ac ar ddechrau’r 1900au, ac mae’n bosibl taw ei enw oedd Llancarvan House.

D1093-1-3 p5

Mae’n debyg bod y tŷ gwreiddiol yn fwy plaen na’r un presennol, oherwydd dim ond ym 1884 y ceisiwyd caniatâd cynllunio i ychwanegu ffenestri bae a phorth.  Cyflwynwyd y cais hwnnw gan Thomas Windsor Jacobs, Henadur Caerdydd, a wasanaethodd fel Maer ym 1887-88. Mae cofnodion yn dangos iddo fyw yn 52 Heol Charles ymhell i mewn i’r 1890au.

Yn dilyn ymadawiad yr Henadur Jacobs, prynwyd yr eiddo gan Fwrdd Gwarcheidwaid Caerdydd a gartrefodd y Poor Law Union Dispensary yno tan iddynt ddirwyn i ben ym 1930, a hefyd swyddfa’r Cofrestrydd Arolygol.  Mae’r meddianwyr dilynol wedi cynnwys gwerthwyr cynhyrchion amrywiol, cyfreithwyr ac elusen.  Heddiw mae’r adeilad yn wag ac wedi’i esgeuluso.

David Webb, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Ffynonellau a ddefnyddiwyd:

  • Casgliad Mary Traynor (cyf.: D1093/1/3)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer ychwanegiad i dŷ, 52 Heol Charles Street, 1884 (cyf.: BC/S/1/4454.1)
  • Cofnodion Bwrdeistref Caerdydd, cynlluniau ar gyfer Swyddfa Cofrestrydd newydd, Tŷ Llancarfan, Heol Charles, 1897 (cyf.: BC/S/1/12408)
  • Cyfeirlyfrau amrywiol ar gyfer Caerdydd
  • Cyfrifiad 1851 – 1911

 

Cylchgrawn The Ocean and National, 1936: Atgofion Drwy Lyfr Amser yng Nglofa Bute Merthyr

Mae casgliad yr ‘Ocean and National Magazine’ yn adnodd anhygoel ar gyfer darganfod sut fath o fywyd oedd gan bobl a oedd yn byw ym maes glo De Cymru yn y 1920au a’r 1930au. Wedi ei gyhoeddi gan yr ‘Ocean Coal Company Ltd’ a’r ‘United National Collieries Ltd’, gyda chyfraniadau gan ac ar ran y gweithlu, mae’r gyfres gylchgrawn hon yn cynnwys amrywiaeth eang o erthyglau ar y diwydiant glo a’i hanes, gan gynnwys cysylltiadau diwydiannol, gweithwyr, technoleg, digwyddiadau diwylliannol a chwaraeon. Mae Andrew Booth, un o’n gwirfoddolwyr, yn ddiweddar wedi cwblhau mynegeio’r casgliad gwych hwn. Dyma’r olaf mewn cyfres o erthyglau blog lle mae Andrew yn tynnu sylw at storïau o gylchgronau’r ‘Ocean and National Magazine’.

**********

D1400-9-9-3 Cover

Clawr Cyf. 9, Rhif 3, Mawrth 1936, D1400/9/9/3

Mae storïau o lofeydd unigol hefyd i’w gweld yng Nghylchgronau The Ocean and National. Yn 1936, mae cyfres o erthyglau wedi eu hysgrifennu gan ‘I.B.’, yn trafod cynnwys llyfr amser hanesyddol y daethpwyd o hyd iddo yng nglofa Bute-Merthyr. Mae’r awdur yn disgrifio:

…wiping away the quarter inch of grime that encased its front cover…an accumulation of 20 years… [and opening] up a field of reminiscences.

D1400-9-9-3 page 93

Atgofion llyfr amser yng Nglofa Bute Merthyr, D1400/9/9/3, t.93

Mae’r erthyglau yn sôn am bobl y mae eu henwau’n ymddangos yn y llyfr amser, gan gynnwys ambell ddyn oedd yn dal yn fyw. Sylwa gyntaf ar enw David Timothy, oedd yn Dipiwr, a dywed fod Mr Timothy…yn fyw ac yn iach yn 93 oed…a’i fod yn dal i weithio yn y Bute-Merthyr pan oedd yn 70, ac ar y plwy adeg streic 1921. Sonnir hefyd am wasanaeth hirhoedlog Thomas Griffiths, Pwmpsmon, yr oedd yr awdur yn cofio clywed mai ef a wasanaethodd hiraf o bawb yn y Bute-Merthyr, gyda’i frawd yn ail iddo. Sonnir hefyd am Mr W.D. Jones, oedd hefyd yn cael ei adnabod fel ‘Billy Jones, Y Stafell Ddarllen’, ac am ei wasanaeth hir dros 50 mlynedd i Bute-Merthyr.

D1400-9-9-7 page 236

W D Jones, cyflogai hirhoedlog glofa Bute Merthyr, D1400/9/9/7, t.236

Mae’r awdur hefyd yn defnyddio’r llyfr amser i dynnu sylw at rôl gweithlu’r Bute-Merthyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf, gan nodi bod 157 wedi ymuno â Lluoedd Ei Fawrhydi rhwng 1914 a 1916. Yn rhifyn mis Mai, rhoddwyd sylw i’r sawl a wasanaethodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae’r awdur yn dwyn nifer o ddynion a wasanaethodd i gof, ac yn eu plith roedd John Candy. Yn 18 mlwydd oed, dychwelodd Candy, oedd wedi colli un o’i lygaid ac ag ôl bwled yn ei fraich chwith, o’r Rhyfel ac fe’i cofnodwyd yn bwyswr yn Hydref 1916. Mae’r awdur wedyn yn sylwi ar enwau Peitre Arents a Louis Popilier yn y llyfr amser, a dywed nad oedden nhw’n…enwau y byddai disgwyl eu gweld mewn Llyfr Amser o Lofeydd Cymru. Eglurir bod ffoaduriaid o Wlad Belg wedi byw yn yr ardal yn ystod y Rhyfel.

Yn rhifyn mis Ebrill, mae’r llyfr amser yn trafod marwolaethau a damweiniau.  Mae gweld enwau Walter Durrant, Pwmpsmon, yn atgoffa’r awdur o’i farwolaeth mewn storm eira yn 1925. Enw arall a geir yw un Thomas Llewellyn, a fu’n weithiwr drifft, ac mae’r awdur yn cofio am ddamwain drasig a ddigwyddodd i Mr Llewellyn yn 1896. Roedd grŵp o bobl wedi cael gafael ar offer tanio a phowdwr ac fe gafwyd ffrwydrad, y collodd Mr Llewellyn ddau fys o’i herwydd.

D1411-2-1-16-1---Web

Enghraifft o Lyfr Tâl o Lofa Bute-Merthyr yng nghasgliad Archifau Morgannwg, Ion-Tach 1926, D1411/2/1/16/1

Mae’r erthyglau hyn yn dangos sut gall dogfennau hanesyddol gael eu defnyddio i hel atgofion ac adrodd storïau’r bobl sydd ynddynt. Nid yw’r llyfr amser y sonnir amdano yn yr erthygl hon wedi goroesi, ond mae llyfrau talu eraill o Lofa Bute-Merthyr a glofeydd eraill yn y casgliad, a gellir ymgynghori â nhw yn ein hystafell chwilio. 

Andrew Booth, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg