Gwaed Morgannwg: Cofnodion Iechyd a Llesiant yng Nghasgliadau’r Diwydiant Glo – Adroddiadau am Anafiadau, Glofa’r Cwm

Mae Grant Adnoddau Ymchwil Ymddiriedaeth Wellcome wedi caniatáu i ni gatalogio a chadw cofnodion cwmni pwll glo cyn-freinio a’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Mae’r Ymddiriedaeth Wellcome yn sefydliad elusennol rhyngwladol sydd wedi ymrwymo i wella iechyd ac, yn hyn o beth, un o brif nodau’r project yw gwella mynediad at gofnodion ynghylch materion meddygol a llesiant. Yn y gyfres hon o flogiadau, bydd archifydd y project, Louise Clarke, yn amlygu rhai o’r deunyddiau y gallwch chi ddod o hyd iddynt ar y pwnc hwn yn y casgliad pwll glo.

Adroddiadau am Anafiadau, Glofa’r Cwm

Picture 1 edited

Adroddiad anaf o Lofa’r Cwm, Ion 1961-Maw 1962 (DNCB/8/3/1)

Roedd glofeydd yn lefydd peryglus i weithio ac roedd anafiadau yn hynod gyffredin ar y ddaer yn ogystal a dan ddaear. Mae cofnodion yng nghasgliad Y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn dangos y gweithdrefnau ar gyfer adrodd am a chofnodi damweiniau ac anafiadau. Mae set o adroddiadau anafiadau o Lofa’r Cwm, wedi eu dyddio Ion 1961 – Maw 1962, yn dangos y cofnodwyd pob lefel o anaf, waeth pa mor fychan. Llenwyd y ffurflenni hyn gan y chwaer nyrsio neu oruchwylydd yr ystafell feddygol a’u cynhyrchu yn ddyblyg ar gyfer y rheiny a gollodd amser yn y gwaith oherwydd anaf. Gyda blwch yn llawn adroddiadau ar gyfer ond un flwyddyn mewn un lofa, mi gewch cipolwg gwirioneddol o amlder y damweiniau yn y pyllau a pheryglon gweithio dan ddaear yn y diwydiant glo.

Sylwch gall mynediad at ddeunyddiau llai na 100 mlwydd oed fod yn gyfyngedig.

 

Gwaed Morgannwg: Cofnodion Iechyd a Llesiant yng Nghasgliadau’r Diwydiant Glo – Adroddiadau Damweiniau Angheuol

Mae Grant Adnoddau Ymchwil Ymddiriedaeth Wellcome wedi caniatáu i ni gatalogio a chadw cofnodion cwmni pwll glo cyn-freinio a’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Mae’r Ymddiriedaeth Wellcome yn sefydliad elusennol rhyngwladol sydd wedi ymrwymo i wella iechyd ac, yn hyn o beth, un o brif nodau’r project yw gwella mynediad at gofnodion ynghylch materion meddygol a llesiant. Yn y gyfres hon o flogiadau, bydd archifydd y project, Louise Clarke, yn amlygu rhai o’r deunyddiau y gallwch chi ddod o hyd iddynt ar y pwnc hwn yn y casgliad pwll glo.

Adroddiadau Damweiniau Angheuol

O ran marwolaethau yn y diwydiant glo, trychinebau mawr y clywir amdanynt gan amlaf; mae’r trasiedïau hynny a gymerodd y nifer fwyaf o fywydau yn ysgytwol, a byddent wedi cael effaith ddychrynllyd ar gymunedau lleol. Fodd bynnag, rhaid i ni hefyd gofio bod llawer o farwolaethau’n digwydd o ddydd i ddydd yn y pyllau. Yn rhy aml o lawer gwelwn gofnodion coch yn y llyfrau damweiniau sy’n dynodi pan fyddai damwain wedi arwain at farwolaeth. Mae gennym gyfres o 113 o ffeiliau o Adroddiadau Damweiniau Angheuol a Ffeiliau Ymchwiliadau o’r cyfnod ar ôl 1947 o lofeydd ledled de Cymru, gan gynnwys Morgannwg, Sir Gâr a Gwent.

DNCB-14-2-24-003

Ail-greu ar y wyneb damwain cadwyn halio, [c1950] (DNCB/14/2/24/3)

Gallai ymchwilio i achos ac amgylchiadau damwain gynnwys ail-greu’r sefyllfa.  Mae casgliad ffotograffau’r Bwrdd Glo Cenedlaethol yn cynnwys delweddau o’r digwyddiadau ail-greu yma.

Sylwch gall mynediad at ddeunyddiau llai na 100 mlwydd oed fod yn gyfyngedig.

Gwaed Morgannwg: Cofnodion Iechyd a Llesiant yng Nghasgliadau’r Diwydiant Glo – Cofrestrau Niwmoconiosis

Mae Grant Adnoddau Ymchwil Ymddiriedaeth Wellcome wedi caniatáu i ni gatalogio a chadw cofnodion cwmni pwll glo cyn-freinio a’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Mae’r Ymddiriedaeth Wellcome yn sefydliad elusennol rhyngwladol sydd wedi ymrwymo i wella iechyd ac, yn hyn o beth, un o brif nodau’r project yw gwella mynediad at gofnodion ynghylch materion meddygol a llesiant. Yn y gyfres hon o flogiadau, bydd archifydd y project, Louise Clarke, yn amlygu rhai o’r deunyddiau y gallwch chi ddod o hyd iddynt ar y pwnc hwn yn y casgliad pwll glo.

Cofrestrau Niwmoconiosis

Darganfuwyd niwmoconiosis ymysg gweithwyr glo ar ddiwedd yr 1930au, ac erbyn yr 1940au cymoedd Cymreig oedd â’r broblem lwch fwyaf difrifol yn y DU.

DNCB-14-1-42

‘Niwmoconiosis, Y Llwch Marwol’, Dawns y Glowyr, Gerddi Sophia, Caerdydd (DNCB/14/1/42)

Mae tair cofrestr niwmoconiosis yn y casgliad, rhwng 1945-1953, yn cynnwys gwybodaeth ar iawndal a dderbyniodd unigolion oedd yn dioddef o’r cyflwr ar yr ysgyfaint. Mae’r cofrestrau hyn yn dangos y cynlluniau iawndal oedd ar waith gan y cwmnïau pyllau glo unigol, ac yna’r BGC, ar gyfer gweithwyr oedd yn dioddef gan gyflyrau ar yr ysgyfaint yn ymwneud â llwch.

DNCB-3-5-3

Cofrestr Niwmoconiosis (DNCB/3/5/3)

DNCB-3-5-1 cropped - no names

Tudalen o Gofrestr Niwmoconiosis (DNCB/3/5/1)

Mae ffeiliau o gofnodion Adran Gyfreithiol y BGC (cyf.: DNCB/4/2) yn dangos ymchwil gwyddonol a gynhaliwyd gan Brif Wyddonydd y BGC er mwyn paratoi at brosesau cyfreithiol yn ymwneud â hawliadau niwmoconiosis yn yr 1970au.

Mae Cofnodion Cymdeithas Perchnogion Glo Sir Fynwy a De Cymru (cyf.: DNCB/15/1) yn cynnwys 20 o adroddiadau’r Pwyllgor Ymchwil Cyffredinol a’r Pwyllgor Ymchwil Llwch Glo rhwng 1941-1946.

Sylwch gall mynediad at ddeunyddiau llai na 100 mlwydd oed fod yn gyfyngedig.

Gwaed Morgannwg: Cofnodion Iechyd a Llesiant yng Nghasgliadau’r Diwydiant Glo – Cofrestrau Damweiniau ac Iawndal

Mae Grant Adnoddau Ymchwil Ymddiriedaeth Wellcome wedi caniatáu i ni gatalogio a chadw cofnodion cwmni pwll glo cyn-freinio a’r Bwrdd Glo Cenedlaethol. Mae’r Ymddiriedaeth Wellcome yn sefydliad elusennol rhyngwladol sydd wedi ymrwymo i wella iechyd ac, yn hyn o beth, un o brif nodau’r project yw gwella mynediad at gofnodion ynghylch materion meddygol a llesiant. Yn y gyfres hon o flogiadau, bydd archifydd y project, Louise Clarke, yn amlygu rhai o’r deunyddiau y gallwch chi ddod o hyd iddynt ar y pwnc hwn yn y casgliad pwll glo.

Cofrestrau damweiniau ac iawndal

Mae’r peryglon o weithio yn y diwydiant glo yn amlwg i’w gweld yng nghofrestrau damweiniau ac iawndal y casgliadau pwll glo cyn-freinio a chasgliadau’r Bwrdd Glo Cenedlaethol.

Image 1

Cofrestr Damweiniau ac Iawndal, Pwll Glo’r Gorllewin, 1902-1904 (D1400/1/1/1)

Mae’r llun uchod yn enghraifft o gofrestr damweiniau ac iawndal o Gofnodion Ocean Coal Company Ltd. (cyf.: D1400). Mae’r gyfrol hon o Bwll Glo’r Gorllewin rhwng 1902 a 1904 ac mae cofnod fel arfer yn cynnwys enw, swydd, oedran, cyfeiriad, achos yr anaf, a swm yr iawndal a dalwyd. Yn y cofnod ar y dudalen hon, cafodd John Clark, gwas drws, oedd yn 14 oed, anaf pan ddechreuodd un o geffylau’r pwll symud gan dynnu dram glo gwag dros ei droed. Fel arfer, roedd gweision drysau neu geidwaid drysau’n blant ifanc. Yn yr achos hwn, roedd John Clark yn 14 oed, ond yn hanner cynta’r 19eg ganrif roedd plant mor ifanc â chwech oed yn y swydd. Eu rôl oedd agor a chau ‘drysau aer’ i alluogi aer i fynd o amgylch y pwll. Roedd marwolaethau yn y swydd yn digwydd yn aml iawn gan ei bod hi’n hawdd i geidwaid drysau lithro a syrthio o dan dramiau trwm. O ystyried hyn, mae’n ymddangos fel bod John Clark wedi bod yn lwcus iawn gydag anaf i’w droed yn unig!

Gyda llawer o’r cyfrolau hyn yn egluro sut ddigwyddodd y damweiniau, yr anafiadau a gafodd pobl a’r iawndal a roddwyd iddynt, gellid defnyddio’r cyfrolau hyn ar gyfer ystod o destunau ymchwil ynghylch yr amodau gwaith ac iechyd y rheiny oedd yn gweithio yn y diwydiant glo. Cofrestrau damweiniau ac iawndal pwll glo yn sgôp dyddiad y project rhwng 1902-1951. Sylwch gall mynediad at ddeunyddiau llai na 100 mlwydd oed fod yn gyfyngedig.

 

Pobl Caerdydd yn Gyntaf: Prosiect Pink Ladies

Mae Pobl Caerdydd yn Gyntaf yn gymdeithas hunaneiriolaeth a redir gan ac ar gyfer pobl sydd ag anabledd dysgu yng Nghaerdydd. Maen nhw’n amddiffyn eu hawliau ac yn ymgyrchu i newid agweddau, cael gwasanaethau gwell a mwynhau mwy o gyfleoedd. Maen nhw’n brwydro dros gyfartaledd, dealltwriaeth, parch a derbyniaeth.

Mae aelodau Pobl yn Gyntaf Caerdydd wedi gweithio ar nifer o brojectau pwysig.  Yn ystod 2015-2017, cawson nhw arian gan Comic Relief ar gyfer Pink Ladies Project oedd â’r nod o sicrhau bod merched yn fwy hyderus ac yn meddu ar y grym i fanteisio ar fwy o wasanaethau a gweithgareddau yn eu cymuned.

Picture1

Swyddog Prosiect y Pink Ladies, Dawn, yn cyflwyno dogfennau i Archifau Morgannwg

Merched ag anableddau dysgu yw aelodau Pink Ladies. Maen nhw wedi nodi’r pethau sy’n bwysicaf iddyn nhw, y rhwystrau sy’n eu hatal rhag byw eu bywydau. Maen nhw wedi cwrdd â gwasanaethau prif ffrwd ac anabledd dysgu gan ddatblygu perthynas waith dda ac maen nhw am wneud mwy. Y themâu y maen nhw am ganolbwyntio arnyn nhw yw: mwy o fynediad at gyfleoedd addysg a gwaith; dealltwriaeth fwy o gyfleoedd iechyd a mwy o fynediad atyn nhw; a dealltwriaeth fwy o wasanaeth hunaniaeth prif ffrwd i ferched a mwy o fynediad atyn nhw.

Mae papurau’r project a gedwir yn yr Archifau bellach yn cynnwys holiaduron, papurau adborth, ffurflenni gwerthuso, cynlluniau gwaith, agendau ac adroddiadau, cylchlythyron a phecynnau gwybodaeth amrywiol yn ymwneud ag iechyd merched.

Picture2

Gallwch ddysgu mwy am y project Pink Ladies trwy wylio eu ffilmiau ar You Tube:

Dim ond un o sawl menter a gyflawnwyd gan Bobl yn Gyntaf Caerdydd yw project Pink Ladies.  Mae eu gwaith yn parhau ac rydym yn edrych ymlaen at weld eu Harchif yn tyfu hefyd, gan adlewyrchu ystod lawn eu gwaith gwych.

Japan yn dod i Gymru, Mehefin 1976

Bydd Cymru gyfan yn gwylio’r digwyddiadau yn Stadiwm Tokyo, Japan ar Ddydd Gwener 20 Medi wrth i Dywysog Akishino agor yn swyddogol Cwpan Rygbi’r Byd 2019. I gefnogwyr Cymru bydd seibiant cyn y gêm gyntaf, yn erbyn Georgia yn Ninas Toyota, y Dydd Llun canlynol.  Ond, wrth iddynt fwynhau ymweld â Japan, efallai bydd un neu ddau yn cofio’r diwrnod pan ymwelodd y Tywysog pryd hynny, tad Akishino, a Japan.  Y dyddiad oedd 22 Mehefin 1976 ac mae stori ymweliad Tywysog Akihito a’r Dywysoges Michiko yn cael ei adrodd drwy ddogfennau yn Archifau Morgannwg.

Daeth cynnwrf i Faes Awyr Morgannwg Rhws – fel ei elwir ar y pryd – wrth i’r ddau gyrraedd ar 21 Mehefin 1976, gyda phum cwmni teledu ar y safle ac yn o’r carfannau wasg mwyaf a welwyd erioed ar dir y maes awyr.  Darganfuwyd yn rhy hwyr nad oedd carped coch gan y maes awyr, wrth i’r Tywysog a’r Dywysoges gael eu hysgubo trwy’r terminws at eu ceir a’r osgordd gan swyddogion yr Heddlu Arbennig i dreulio’r noson yng nghartref Syr Cennydd Traherne, Arglwydd Raglaw Siroedd Forgannwg.

DX31-23

Ceir copi o’r rhaglen a luniwyd gan y Swyddfa Gymreig at yr ymweliad yn Archifau Morgannwg.  Roedd amser yn brin gan fod y ddau am adael ar gyfer Llundain ar fore 23 Mehefin.  Ond eto roedd yna benderfyniad i gynnwys cymaint â phosib o fewn yr ymweliad.  Y diwrnod canlynol aeth y Dywysoges i Abaty Tyndyrn a Chastell Cas-gwent cyn ymuno a’r Tywysog ar gyfer ymweliadau yn y prynhawn ag Amgueddfa Sain Ffagan, y Coleg Brenhinol Cerdd a Drama a Choleg Iwerydd. Daeth y dydd i derfyn gyda gwledd ganoloesol yng Nghastell Caerdydd, a drefnwyd gan y Swyddfa Dramor.

Ond neilltuwyd y lle blaenaf ar y rhaglen i ymweliad gan Dywysog Akihito a Glofa Deep Navigation yn Nhreharris. Gofynnodd y Tywysog am gyfarwyddyd gan arbenigwyr mwyngloddio yn Japan cyn iddo ymweld.  Cadwyd y bore cyfan yn rhydd er mwyn cynnig cyfle i gwrdd â’r dynion, gweld y gweithfeydd a theithio lawr at y talcen glo.  Nid oedd hyn yn beth hawdd o bell ffordd, gan fod angen cerdded tri chwarter milltir tan ddaear ac yna cropian y 40 llath olaf.  Cofnodwyd ei ymweliad o fewn gyfres o luniau yng nghasgliad y Bwrdd Glo yn Archifau Morgannwg.

DNCB-14-3-23-8

Adroddwyd i’r Tywysog cymryd darn o lo y torrodd o’r talcen gwaith a ffosil ar ffurf rhedynen ganddo ar y diwrnod, ynghyd a lamp glöwr a gyflwynwyd iddo gan y prentis crefft glo 17 oed, Keith Picton.  Nid oedd amser ar gyfer rygbi ar yr ymweliad yma, ond cyfeiriodd Philip Weekes, Cyfarwyddwr y Bwrdd Glo yn Ne Cymru, at y gêm wrth ddisgrifio sut wnaeth y Tywysog ymdopi a’r amodau cyfyng:

He moved very well underground – like a scrum half. He is very fit.

Wrth i Gymru troedio i’r cae ar gyfer eu gêm gyntaf efallai felly bydd yna atgofion, yng Nghymru ac yn Japan, o’r diwrnod ym Mehefin 1976 pan ddaeth Japan i Gymru.

Daeth Tywysog Akihito yn Ymerawdwr ar Japan ryw 13 mlynedd yn ddiweddarach, ym 1989. Yn ddiweddar, ildiodd yr orsedd gan drosglwyddo’r awenau at ei fab, ac fe’i hadnabuwyd heddiw fel yr Ymerawdwr Emeritws.

Ceir copi o’r rhaglen a luniwyd gan y Swyddfa Gymreig ar gyfer ymweliad 1976 yn Archifau Morgannwg, cyf. DX31/23, ynghyd a chwe llun o’r ymweliad a Deep Navigation, cyf. DNCB/14/3/23/6-11.

Tony Peters, Gwirfoddolwr Archifau Morgannwg

Capel Annibynnol y Cymer a Ffordd Liniaru’r Rhondda

Agorodd Ffordd Liniaru’r Rhondda, sy’n mynd o Drehafod i Bont-y-gwaith drwy’r Porth, i drafnidiaeth yn 2006, a chafodd ei hagor yn swyddogol y flwyddyn wedyn – ar ôl i waith tirlunio gael ei gwblhau – gan Brif Weinidog Cymru ar y pryd, y diweddar Rhodri Morgan.  Er bod yr angen i ddargyfeirio traffig i ffwrdd o gartrefi yn ardal y Porth wedi cael ei gydnabod ers tro, roedd y cynllun yn dal yn ddadleuol. Ar gost o £98 miliwn roedd yn un o’r ffyrdd mwyaf costus i gael ei hadeiladu yn y DU, gan olygu ei bod yn £18 y filltir. Fodd bynnag, roedd yn ddadleuol ar y cyfan oherwydd llwybr y ffordd, a’r ffaith ei bod yn rhedeg drwy fynwent hanesyddol Capel Annibynnol y Cymer. Byddai hyn yn golygu datgladdu dros wyth cant o gyrff.

Cafodd Capel Annibynnol presennol y Cymer ei godi ym 1834 i ddisodli, ehangu a gwella ar y capel blaenorol a godwyd ym 1743. Fe’i sefydlwyd gan y Parchedig Henry Davies, a oedd yn enwog am ei frwdfrydedd efengylaidd, ac mae’n cael ei gydnabod fel y capel anghydffurfiol cyntaf i gael ei godi yn y Rhondda. Aeth can mlynedd arall heibio cyn i ail gapel Annibynnol gael ei godi yn y cwm, sef Carmel, Treherbert ym 1857.

Tyfodd aelodaeth y capel a llewyrchodd wrth i boblogaeth y Rhondda dyfu. Fodd bynnag, pan gynhaliodd hen gyngor Morgannwg Ganol arolwg o gapeli ym 1978 – y mae eu cofnodion hefyd yn Archifau Morgannwg (cyf.: MGCC/CS/54/10) – cofnodwyd bod y gynulleidfa yn edwino ac nad oedd felly yn gallu cynnal gweinidog llawn amser. Caeodd y capel ei ddrysau ym 1987.

Yn 2005 rhoddwyd cofnodion y capel yn Archifau Morgannwg (cyf: D342). Mae’r casgliad yn cynnwys cofnodion ariannol y capel, cyfrifon y fynwent a nifer o ffotograffau. Yn rhan o’r cyfrifon mae cynllun wedi’i ddarlunio â llaw o’r fynwent o 1877.

D342-3web

Mae’r cynllun yn ceisio ail-greu’r fynwent, gyda phob bedd unigol wedi’i ddarlunio yn fanwl iawn â llaw.

D342-3 detail web

Mae rhif ar bob bedd a nesaf at y darlun mae allwedd yn rhestru prynwr pob plot. Ymhlith y beddau gafodd eu hail-greu’n ofalus mae man gorwedd y gweinidog sefydlodd y capel, y Parch. Henry Davies, sydd wedi’i gladdu mewn bedd syml yng nghysgod y capel yr helpodd i’w adeiladu.

Yn ddiweddarach yn 2005 cafodd y cyrff a gladdwyd ym mynwent y Capel eu datgladdu a’u claddu unwaith eto mewn rhan o’r tir nas effeithiwyd gan y ffordd. Cafodd rhai eu symud i fynwentydd gwahanol ar gais perthnasau. Y cynllun wedi’i lunio â llaw o 1877 yw’n darlun gorau o fynwent y capel fel yr oedd, wedi’i cholli bellach o dan darmac yr A4233.