Merched y Rhath a’r Rhyfel: Rhan 5

Roedd Capel Methodistaidd Wesleaidd Roath Road ar y gornel rhwng Heol y Plwca a Heol Casnewydd. Roedd yn adeilad mawr a adeiladwyd tua 1860, gyda lle i 1000 o bobl. Sefydlwyd Cylchgrawn Roath Road yn wreiddiol fel cylchgrawn Ysgol Sul Fethodistaidd Wesleaidd Roath Road (DX320/3/2/i-iii). O fis Tachwedd 1914 fe’i cyhoeddwyd yn fisol o dan yr enw ‘Roath Road Roamer’ (RRR) i gynnig newyddion ar y rhyfel ac, yn benodol, ffawd y milwyr a oedd yn gysylltiedig ag Eglwys Wesleaidd Roath Road, yr Ysgol a’r Cynulliad a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog (DAWES6). Fe’i dosbarthwyd ledled yr ardal, ac fe’i hanfonwyd dramor i roi newyddion o Gymru i filwyr, teuluoedd a ffrindiau ynghyd â gwybodaeth am eu cyfoedion yn y lluoedd. Yn benodol, roedd yn cynnwys ffotograffau a llythyrau gan filwyr a oedd yn gwasanaethu dramor.

O’r cychwyn cyntaf, y bwriad oedd i’r cylchgrawn sôn am gyfraniad merched y plwyf ac, yn benodol, y rheini ‘mewn iwnifform’. Yn eu crynswth, soniodd y cylchgronau am 19 o ferched o ardal y Rhath. Roedd llawer yn chwiorydd i filwyr, morwyr a pheilotiaid a oedd ar faes y gad. Ceir ffotograffau o 17 ohonynt yn y cylchgronau, a sawl llythyr. Cyfeiriwyd atynt yn y cylchgrawn fel ‘ein Merched Crwydrol’ a bydd y darluniau dros yr wythnosau nesaf yn cynnig cip ar sut y symudodd merched i mewn i rolau a swyddogaethau a arferai gael eu dominyddu gan ddynion yn sgîl y rhyfel.

Ar ddechrau’r rhyfel, y llwybr amlycaf i ferched a oedd am gyfrannu at yr ymdrech ryfel oedd gwirfoddoli gydag elusennau lleol a chyrff cenedlaethol fel y Groes Goch. Dyma wnaeth saith o’r merched y sonnir amdanynt yn y cylchgrawn. Fodd bynnag, ar ddiwedd y Rhyfel, oherwydd prinder milwyr yn dilyn consgripsiwn 1916, agorwyd drysau i ferched mewn sawl maes gwaith newydd. Erbyn 1918 roedd y Merched Crwydrol i’w canfod yng Nghorfflu Atodol Byddin y Merched, y Llu Awyr Brenhinol, Byddin y Tir a gwasanaethau lleol, gan gynnwys y rheilffyrdd a’r post. At hynny, o’u llythyrau, gwyddom fod llawer ohonynt wedi gwasanaethu dramor.

Llu Awyr Brenhinol y Merched – Annie Whyte

Un o’r ffotograffau mwyaf trawiadol yw’r un o Annie Whyte yng ngwisg Llu Awyr Brenhinol y Merched (WRAF).

Annie Whyte

Ffurfiwyd WRAF tua diwedd y rhyfel yng ngwanwyn 1918, ac ymrestrodd dros 30,000 o ferched. Trosglwyddodd llawer ohonynt o WAAC a’i gorff morol cyfatebol, Gwasanaeth Morwrol Brenhinol y Merched. Ffotograffwyd dwy o Grwydrwyr y Rhath, Annie Whyte a May Hancox, yng ngwisg WRAF. O’i Chofnod Rhyfel, gwyddom fod Annie Whyte yn 24 oed ac yn byw yn Llundain pan ymrestrodd, ond roedd yn dod o Mill Road, Trelái. Roedd ei thad a’i brawd yn rhybedwyr yn Noc Sych y Sianel ac, yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd ei brawd John ar fwrdd HMS Suffolk. Ym mis Mawrth 1918, argraffodd ‘The Roamer’ lythyr gan John yn dweud ei fod wedi cludo copïau o’r cylchgrawn i:

‘Canada, Africa South and West, Spain Portugal and Mauritius, Ceylon, Jamaica, Bermudas, Adaman Islands and Straits Settlements. Can any Roamer beat it?’ (Cyf.41, t.4).

Ddeufis yn ddiweddarach, ychwanegodd Siapan a Rwsia at ei restr (Cyf.43, t.4), ac yn rhifyn olaf ‘The Roamer’ ym mis Medi/Hydref 1919, roedd yn Rwsia unwaith eto:

‘We are about 3,000 miles inland on a river that runs into the Volga…. I have all the Roamers up to date. I see my sister Annie’s photo in one of them. I suppose most of the Roamers are home now. I don’t know when I shall arrive’ (Cyf.57, t.6).

Yn yr un modd â llawer o ferched y rhyfel, cyfyngedig oedd gorwelion Annie. Ymunodd â WAAC i ddechrau, a throsglwyddodd i WRAF ym mis Ebrill 1918. Gweithiodd yn bennaf fel morwyn yn Ysgol Arfogaeth y Corfflu Hedfan Brenhinol yn Uxbridge, ac fe’i dyrchafwyd yn ddiweddarach i fod yn brif forwyn. Byddai profiad Annie wedi bod yn debyg i lawer o ferched eraill, gyda chyfleoedd gwaith yn gyfyngedig i waith clercaidd a gwaith tŷ. Fodd bynnag, yn araf deg, cynyddodd y cyfleoedd i ferched, gan gynnwys swyddi technegol, er mwyn rhyddhau mwy o ddynion i ryfela. Ym Mhrydain y gwasanaethodd Annie, oherwydd ni theithiodd WRAF dramor tan fis Mawrth 1919. Diddymwyd WRAF yn ail hanner 1919.

Tony Peters, Gwirfoddolydd Archifau Morgannwg

Advertisements

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s